Orku­veita Reykja­víkur greiddi upp 2,6 millj­arða króna skuld við þrotabú Glitnis banka á fyrsta árs­fjórð­ungi þessa árs. Um var að ræða skuld vegna gjald­miðla­samn­inga sem fyr­ir­tækið gerði við Glitni banka fyrir banka­hrunið árið 2008. Frá þessu er greint í árs­hluta­upp­gjöri Orku­veit­unnar sem birt var í lok maí. 

Orku­veita Reykja­víkur, sem er opin­bert fyr­ir­tæki í eigu þriggja sveit­ar­fé­laga, hafði deilt við þrotabú Glitnis um ára­bil vegna gjald­miðla­skipta­samn­ing­anna. Lands­réttur dæmdi þrota­búi Glitnis í vil í nóv­em­ber 2021 og í jan­úar ákvað Hæsti­réttur Íslands að hafna beiðni Orku­veit­unnar um áfrýj­un­ar­leyfi í mál­inu. Nið­ur­staðan varð sú að Orku­veitan greiddi þrota­búi Glitnis tæp­lega 2,6 millj­arða króna sem voru eft­ir­stöðv­arar samn­ings­ins en áður hafði félagið greitt Glitni 740 millj­ónir króna. Eigendur Orku­veit­unnar eru Reykja­vík­ur­borg, Borg­ar­byggð og Akra­nes­kaup­staður. 

Áhættusamir samningar sem tíðkuðust mjög fyrir hrunið

Gjald­miðla­skipta­samn­ingar eru samn­ingar þar sem aðilar samn­ings­ins veðja á það með hvaða hætti gengi gjald­mið­ils muni þró­ast á ákveðnu tíma­bili. Aðilar samn­ings­ins eru yfir­leitt ann­ars vegar ein­stak­lingar eða fyr­ir­tæki, eins og Orku­veita Reykja­víkur, og svo fjár­mála­fyr­ir­tæki. Slíkir samn­ingar eru skil­greindir sem áhættu­fjár­fest­ingar og fóru margir ein­stak­lingar og fyr­ir­tæki flatt á gerð slíkra samn­inga á Íslandi á árunum fyrir hrunið 2008.

Talaði um eðli­legar geng­is­varnirBjörgólfur Thor Björg­ólfs­son tal­aði um það skömmu eftir hrunið að gjald­miðla­skipta­samn­ingar Samsonar á sínum tíma hefðu verið eðli­legar geng­is­varnir.

Íslenska krónan var um skeið mjög sterk gagn­vart öðrum gjald­miðlum, til dæmis Banda­ríkja­doll­arar, á árunum fram að 2007 en svo byrj­aði hún að veikj­ast og kol­féll í kringum hrunið um haustið og hélst veik um langt skeið þar á eftir. Þeir aðilar sem á þessum tíma höfðu veðjað á það með gerð gjald­miðla­skipta­samn­inga að íslenska krónan myndi áfram hald­ast sterk á þessum tíma gátu því tapað háum fjár­hæðum á því.

Á árunum fyrir hrunið voru einnig dæmi um það að fyr­ir­tæki veðj­uðu á geng­is­lækkun krón­unnar með gjald­miðla­skipta­samn­ingum á til­teknu tíma­bili en hún hafði auð­vitað verið sögu­lega sterk á þessum tíma. Þannig tap­aði Samson, móð­ur­fé­lag Lands­banka Íslands, sem var í eigu Björg­ólfs­feðga, til dæmis tæp­lega  15,6 millj­örðum króna á því að veðja á geng­is­lækkun íslensku krón­unnar árið 2007.  Vegna þess að gengi krón­unnar hækk­aði, þvert á mat Samsonar, tap­aði félagið og græddi ekki.

Eftir að fjöl­miðlar höfðu fjallað um þess við­skipti Samsonar steig Björgólfur Thor Björg­ólfs­son, eig­andi Samsonar, fram í fjöl­miðlum og sagði að slíkir gjald­miðla­skipta­samn­ingar fælu ekki í sér stað stöðu­töku með eða gegn gjald­miðli heldur væru „eðli­legar geng­is­varnir“. 

Eitt er að ein­stak­lingar og einka­fjár­festar geri slíka áhættu­sama samn­inga og tapi mögu­lega háum fjár­hæðum á því og svo er annað með fyr­ir­tæki í opin­berri eigu. 

Greitt í ár

Í svari frá Orku­veitu Reykja­víkur kemur fram að fyr­ir­tækið hafi í gegnum árin verið með umfjall­anir um þetta deilu­mál við Glitni í árs­reikn­ingum og opin­berum gögnum félags­ins. 

Orku­veitan bendir til dæmis á eft­ir­far­andi skýr­ingu í árs­reikn­ingi félags­ins fyrir árið 2021.  „Þann 28. jan­úar 2022 synj­aði Hæsti­réttur Íslands Orku­veitu Reykja­víkur um áfrýj­un­ar­leyfi á nið­ur­stöðu Lands­réttar í mál­sókn þrota­bús Glitnis, vegna ágrein­ings um upp­gjör á gjald­miðla­skipta­samn­ingum sem gerðir voru skömmu fyrir efna­hags­hrunið 2008. Við þetta ber Orku­veitu Reykja­víkur að greiða þrota­bú­inu um 3,4 millj­arða króna sem eru færðir á meðal ann­arra skamm­tíma­skulda. Á fyrri árum hefur félagið gjald­fært 740 millj­ónir vegna máls­ins og í árs­lok 2021 voru eft­ir­stöðvar kröf­unnar færðar til gjalda.“

Félagið greindi einnig frá nið­ur­stöðu Hæsta­réttar Íslands þegar hún lá fyrir. 

Orku­veitan segir að það sé hins vegar ekki fyrr en nú, eftir að nið­ur­staða Lands­réttar og svo Hæsta­réttar Íslands um að taka málið ekki fyrir, sem fjár­mun­irnir hafi verið greiddir til Glitnis.  Orðrétt segir í svar­inu frá Orku­veitu Reykja­víkur: „Þetta er ekki með öðrum fjár­magns­kostn­aði heldur í sér­stakri línu í sjóð­streym­inu í árs­hluta­upp­gjör­inu síð­asta af því þetta er ein­skiptis útgjöld. Fjár­hæðin var sem sagt færð til gjalda í árs­reikn­ingi 2021 af því að þegar sá reikn­ingur var gerður lá nið­ur­staða Hæsta­réttar fyrir. Þetta kom ekki til greiðslu fyrr en 2022 og þess vegna eru eft­ir­stöðv­arnar í sjóð­streymi þar,“ segir í svari frá Orku­veitu Reykja­víkur. 

Orkuveitan trúði á krónuna 

Í svar­inu  frá Orku­veitu Reykja­vikur kemur fram að eng­inn sem starfar í fjár­málum fyr­ir­tæk­is­ins í dag geti veitt upp­lýs­ingar um þessa gjald­miðla­skipta­samn­inga þar sem svo langt sé um liðið. Hins vegar hafi verið fjallað nokkuð um þessa samn­inga í skýrslu um starf­semi Orku­veit­unnar sem gefin var út árið 2012.  

Í þeirri skýrslu er meðal ann­ars fjallað um það að fyr­ir­tækið hafi tekið stöðu með krón­unni með gjald­miðla­skipta­samn­ingum árið 2006, þegar gengi hennar var í hæstu hæðum: „Árið 2006 tók fyr­ir­tækið stöðu með íslensku krón­unni með fram­virkum samn­ingum og hélt þeirri stöðu um nokk­urra mán­aða skeið. Eftir það voru ekki stórar stöður í gegnum afleiðu­samn­inga á gjald­miðla.“

Í fund­ar­gerðum áhættu­nefndar bank­ans frá mán­uðum fyrir hrun, sem greint var frá í skýrsl­unni, kemur fram að Orku­veitan hafi áfram trúað á íslensku krón­una árið 2008 og jafn­vel eftir banka­hrunið 2008 þrátt fyrir að gengi hennar hafi veikst veru­lega. „Fram til árs­loka 2008 virt­ust nefnd­ar­menn í áhættu­nefnd trúa því að krónan myndi ná fyrri styrk eftir geng­is­fallið við gjald­þrot banka­kerf­is­ins. Sú áhætta sem fólst í geng­is­veik­ingu krón­unnar var ekki varin. Orku­veitan tók stöðu með íslensku krón­unni.“

Í skýrsl­unni um Orku­veitu Reykja­víkur kemur fram að fyr­ir­tækið hafi fengið ráð­gjöf um áhættu­stýr­ingu frá fyr­ir­tæk­inu Ráðgjöf og Efna­hags­spár ehf: „Allt frá árinu 2004 fékk fjár­mála­svið, áhættu­stýr­ing­ar­svið, áhættu­nefnd og stjórn Orku­veit­unnar í hendur árs­fjórð­ungs­legar skýrslur frá fyr­ir­tæk­inu Ráðgjöf og Efna­hags­spár ehf. (R&E). Ráðgjöf og Efna­hags­spá rann síðar inn í fjár­fest­inga­bank­ann Askar Capital.“