Kór­óna­veirur  á borð við  SARS-CoV-2, sem veldur COVID-19, þola fryst­ingu almennt vel. Hlýnun jarðar og bráðnun jökla því fylgj­andi gæti haft í för með sér að veirur, sem hafa legið í dvala, láti aftur á sér kræla. Forn risa­veira, sem enn bjó yfir sýk­inga­mætti, upp­götv­að­ist í 30.000 ára gömlum sífrera í Síberíu fyrir sex árum. Þetta segir Stefán Ragnar Jónsson, sam­einda­líf­fræð­ingur á Keldum.

Enn sem komið er hafa ekki verið birtar nið­ur­stöður rann­sókna á frost­þoli SARS-CoV-2, en Stefán segir að ef litið sé til rann­sókna á öðrum kór­ónu­veirum þá megi ætla að hún þoli fryst­ingu vel. „Bæði virð­ast þær þola end­ur­fryst­ingu í nokkur skipti og rann­sóknir hafa sýnt að SARS-CoV og MERS-CoV geta hald­ist sýk­ing­ar­hæfar við -20°C í allt að tvö ár,“ segir Stefán og á þar við náin skyld­menni SARS-CoV-2 sem ann­ars vegar valda SARS-sjúk­dómnum eða HABL- eins og hann var kall­aður á íslensku og stendur fyrir heil­kenni alvar­legrar bráðrar lungna­bólgu og hins­vegar MERS-sjúk­dómnum.

Þola kulda betur en hita

Vís­inda­vef Háskóla Íslands hefur borist tals­vert af fyr­is­p­urnum um þessa eig­in­leika veirunnar og í svari Stefáns þar kemur fram að almennt þoli veirur betur kulda en hita. Margar þeirra séu frost­þolnar en það fari nokkuð eftir gerð þeirra og í hvaða umhverfi þær séu. „Vís­inda­menn sem vinna við veiru­rann­sóknir geyma veirur í frumu­rækt­un­ar­vökva við -80°C. Hægt er að geyma þær á þann hátt árum saman án þess að þær tapi miklu af sýk­ing­ar­mætti sínum,“ segir Stefán.

Stefán Ragnar JónssonHann segir að fólk geti andað rólega vegna ævafornu risa­veirunnar sem fannst í síber­skum sífrera, hún sýki ein­ungis ein­frum­unga af ætt amaba.

Hann segir að séu veirur frystar í vatni sé geymslu­þol þeirra frekar stutt vegna þess hversu lágt sýru­stig vatns er. „En ef þær eru umluktar líf­rænu efni svo sem vefjum eða úrgangi, eins og til dæmis saur, geta þær hald­ist sýk­ing­ar­hæfar lengur. Nokkrar af þeim veirum sem valda mat­ar­eitr­unum, svo sem nóró­veirur, geta borist með smit­uðum frosnum mat­vælum,“ segir Stefán. Hann segir flestar veirur þola end­ur­fryst­ingu illa, stór hluti sýk­ing­ar­hæfra veiru­agna tap­ist við hverja fryst­ingu. 

Tíu sinnum stærri en kórónaveira

Hann segir dæmi um að veirur geti legið í dvala í mjög langan tíma. „2014 upp­götv­að­ist veira af teg­und pand­óru­veira, Pit­hovirus Sibericum, í 30 þús­und ára gömlum ís úr síber­ískum sífrera. Pand­óru­veirur eru með allra stærstu veirum sem finn­ast, þessi er 1,5 míkró­metri í þver­mál sem er á stærð við bakt­eríu og ríf­lega tífalt þver­mál kór­ónu­veiru.“

Stefán segir að fólk geti andað rólega vegna þess­arar ævafornu risa­veiru, hún sýki ein­ungis ein­frum­unga af ætt amaba. Við þessa upp­götvun vakni þó spurn­ingar um hvort líkur séu á því, með auk­inni bráðnun jökla og sífrera, að veirur sem legið hafa í dvala láti aftur á sér kræla.

„Veiran sem olli spænsku veik­inni fannst í lík­ams­leifum fólks sem lést úr veik­inni og grafið hafði verið í sífrera Alaska.“

Hann segir all nokkur dæmi um það. Veiran sem olli Spænsku veik­inni hafi fund­ist í lík­ams­leifum fólks, sem lést úr veik­inni og grafið hafði verið í sífrera Alaska. „Það er reyndar óvíst hvort hún var sýk­inga­hæf, segir Stefán. En hún náð­ist úr lungna­vef og hægt var að rað­greina erfða­efni hennar. Þessar veirur varð­veit­ast vel í frost­inu og  erfða­efnið brotnar síður niður þó að veiran sé kannski ekki virk.“

30 fornar veirur fundust í tíbetskum jökli

Stefán segir að um 30 mis­mun­andi veirur hafi nýverið fund­ist í bor­kjörnum frá Guliyan ísbreið­unni í Tíbet sem hefur verið að hopa vegna hlýn­unar jarðar. „Ekki er vitað til þess að nein þeirra sé skað­leg mönnum, en margar þeirra voru ekki þekktar áður. Og þó að veira finn­ist, sem hefur lengi verið frosin, er ekki þar með sagt að hún búi enn yfir sýk­inga­mætti, því til þess að það megi verða þarf veiru­ögnin að vera í heilu lagi þannig að himna og prótein veirunnar varð­veit­ist. Stundum finnst bara erfða­efni hennar.“