Þegar Stefan Bandera dó

Það var laust upp úr hádegi á sól­ríkum og hlýjum haust­degi í München árið 1959 að kona nokkur lá úti á suð­ursvölum íbúðar á fjórðu hæð húss­ins númer 7 við Kreitt­ma­yrstraße. Þetta var í hverf­inu Neu­hausen þar sem aðal­lega bjuggu þokka­lega stæðir iðn­aðar- og verka­menn en einnig skrif­stofu­fólk og slæð­ingur af mennta­mönnum.

Nú heyrði konan að bíl var ekið inn í portið sem sval­irnar sneru út að. Hún þótt­ist þekkja vél­ar­hljóðið og síðan skell í bíl­hurð og þegar hún leit út af svöl­unum sá hún að bíll eig­in­manns hennar var kom­inn inn í portið. Hún sá ofan á höf­uðið á mann­inum sínum hverfa inn í húsið. Líklega var hann kom­inn heim í mat, þótt það hafi ekki staðið til þennan dag­inn, og konan gekk því inn í íbúð­ina og fram í eld­hús og hugð­ist hafa eitt­hvað til.

Niðri á annarri hæð húss­ins við Kreitt­ma­yrstraße voru hjónin Melach og Chaja Gamse nýbúin að snæða hádeg­is­verð. Þá heyrðu þau skyndi­lega mikla skruðn­inga og ein­hvers konar hljóð úr manns­barka utan af stiga­gang­inum. Þegar Melach opn­aði dyrnar blasti hræði­leg sjón við. Nágranni Gamse-hjón­anna ofan af fjórðu hæð, maður um fimm­tugt sem þau þekktu sem Stefan Popel, hafði greini­lega verið á leið upp til sín en hnotið í stig­anum og lá nú með höf­uðið upp við vegg á stiga­pall­inum milli íbúðar Gamse-hjón­anna og Winklmann-hjón­anna sem bjuggu á móti.

Hví var hann með byssu?

Magda­lena Winklmann var líka mætt á vett­vang og þau Melach Gamse tóku að stumra yfir föllnum nágranna sínum. Það blæddi lít­il­lega úr nefi hans og munni og hann reyndi ákaft að ná and­anum. Gamse fór inn til að hringja í sjúkra­bíl en Magda­lena Winklmann hróp­aði ákaf­lega upp á fjórðu hæð og kona Popels, Iaroslava, kom brátt þjót­andi alveg í öngum sínum. Maður hennar reyndi að segja eitt­hvað en kom ekki upp orði fyrir and­þrengslum.

Eina hljóðið sem þau skildu var: „Úí, úí ...“ — langt og sárs­auka­fullt.

Meðan Gamse-hjónin og Magda­lena Winklmann voru að stumra yfir Popel, sem sífellt dró af, fundu þau af honum daufa möndlu­lykt og svo urðu þau stein­hissa að sjá að hann var með skamm­byssu í byssuslíðri undir jakka sínum. Þau höfðu ekki vitað annað en hinn vina­legi nágranni þeirra væri frið­semd­ar­maður.

Nú kom sjúkra­bíll til að flytja Stefan Popel á spít­ala en á leið­inni þangað lést hann. 

Frelsishetja Úkraínumanna?

Stefan Bandera skömmu fyrir dauða sinn í MünchenEnginn vafi er á því að Bandera studdi Hitler í upp­hafi seinni heims­styrj­aldar og menn hans stund­uðu grimmi­legar ofsóknir gegn Gyðingum, Pól­verjum og fleirum. En Bandera sat sjálfur í fanga­búðum Þjóð­verja stóran hluta stríðs­ins og tveir bræður hans dóu í Auschwitz.

Gamse- og Winklmann-hjón­unum kom á óvart hve skyndi­legur dauði nágranna þeirra vakti mikla athygli. Brátt var allt mor­andi í lög­reglu­mönnum í hús­inu við Kreitt­ma­ystraße og yfir­heyrðu alla íbúa húss­ins í þaula. Dul­ar­fullir ábúð­ar­fullir menn í svörtum frökkum voru líka á sveimi, og dag­inn eftir birt­ust blaða­menn með ótal spurn­ingar um líf og dauða Stefans Popels þarna í hús­inu.

Það voru fréttir í blöð­unum sem að lokum upp­lýstu nágranna Popel-hjón­anna um það hver Stefan var í raun og veru. Þó voru blöðin ein­kenni­lega ósam­mála um leið. Hann hét greini­lega Bandera, sá látni, ekki Popel, og sum blöðin köll­uðu hann „frels­is­hetju Úkra­ínu­manna“ en önnur ótíndan nas­ista og jafn­vel ábyrgan fyrir fjöldamorðum í seinni heims­styrj­öld­inni, ekki síst á Gyðingum.

Dánarorsök verður ljós

Gamse- og Winklmann-hjón­unum hnykkti illa við slíkar fréttir. Þau voru Gyðingar og höfðu aldrei fundið fyrir neinum fjand­skap af hálfu nágranna síns, hvorki út af því né nokkru öðru. Þau reyndu að spyrja Iaros­lövu, konu Popels, nei Bandera, en hún var ekki mönnum sinn­andi eftir svo snögg­legt frá­fall eig­in­manns­ins og ans­aði fáu.

Ekki minnk­aði leynd­ar­dóm­ur­inn um Bandera þegar hann hafði verið krufinn og í ljós kom að stór skammtur af blá­sýru hafði orðið honum að bana.

Hafði hann verið myrtur? Nóg reynd­ist hann eiga af óvinum. Í blöð­unum birt­ust nú fréttir af sam­tökum útlægra Úkra­ínu­manna sem Stefan Bandera hafði ber­sýni­lega stýrt frá München og und­ir­menn hans skófu ekki utan af því í við­tölum við blöðin. Sov­ét­stjórnin hafði margoft gert til­raun til að ráða hinn ötula and­stæð­ing sinn Stefan Bandera af dögum, sögðu þeir.

Hafði það nú loks­ins tek­ist?

Kreitt­ma­yrstraße 71) Planið í port­inu þar sem Bandera lagði bíl sínum og hugð­ist síðan fara upp í íbúð sína með vín­ber, plómur og tómata. 2) Hér lá Iaroslava í sól­baði. 3) Hér bjuggu Gamse-hjónin.

Var eitur í eplinu?

Sú skýr­ing virt­ist vissu­lega liggja beint við en þó var erf­ið­leikum bundið að koma henni heim og saman. Því hvernig hafði til­ræð­is­mönnum tek­ist að koma blá­sýrunni í lík­ama Bandera?

Rannsókn lög­regl­unnar í München leiddi í ljós að fyrir hádegi þennan fimmtu­dag 15. októ­ber hafði Bandera verið á skrif­stofum þeirra úkra­ínsku sam­taka sem hann stýrði og þar hafði ekk­ert sér­stakt borið til tíð­inda. Á leið­inni heim í hádeg­inu hafði hann komið við í sölu­vagni við Zeppelin-straße og keypt vín­ber, plómur og tómata, auk þess sem hann gæddi sér þar á safa­ríku epli, en lög­reglan afskrif­aði þá hug­mynd að eitur hefði verið í eplinu. Blásýra er svo skjót­virkt eitur að hann hefði engan veg­inn kom­ist þaðan alla leið heim til Kreitt­ma­yrstraße áður en hún færi að verka. Raunar virt­ist aug­ljóst að eitrið hefði ekki komið inn fyrir varir hans fyrr en örfáum and­ar­tökum áður en Game- og Winklmann-fjöl­skyld­urnar heyrðu skruðn­inga og hálf­kæft óp utan af stiga­gang­inum á annarri hæð.

Engin merki um mannaferðir

Engin merki voru um aðrar manna­ferðir í hús­inu, né nokkuð sem benti til að Bandera hefði verið þving­aður til að taka eitrið í ein­hverju formi.

Því varð nið­ur­staða rétt­ar­rann­sóknar lög­regl­unnar sú að Stefan Popel, 50 ára Úkra­ínu­maður, réttu nafni Stefan Bandera, hlyti að hafa framið sjálfs­morð með því að gleypa blá­sýr­upillu á stiga­gang­inum.

Iaroslava Bandera Það er til marks um hve skiptar skoð­anir eru um hvað­eina sem lýtur að Bandera að heim­ildir greinir mjög á um heim­il­is­líf Bandera-hjón­anna og þriggja barna þeirra. Ýmist er hann sagður hafa verið ást­ríkur faðir og eig­in­maður eða ofbeld­is­hrotti og kúg­ari. Eftir lát hans hélt Iaroslava áfram að starfa fyrir sam­tök útlægra Úkra­ínu­manna en flutt­ist til Kanada þar sem hún lést 1977.

Bæði fjöl­skylda Bandera og hjálp­ar­menn hans í sam­tökum Úkra­ínu­manna töldu þessa skýr­ingu frá­leita. Bandera hefði aldrei látið sér til hugar koma að svipta sig lífi. Ekki kæmi annað til mála en útsend­arar Sov­ét­ríkj­anna hefðu myrt hann, hvernig svo sem þeir hefðu farið að því á þeim stutta tíma sem leið frá því Iaroslava kona hans missti sjónar á honum hverfa inn í húsið og þar til hann var kom­inn upp á stiga­gang­inn á annarri hæð.

Nasisti í ríkisstjórn Vestur-Þýskalands

Sov­ét­menn höfn­uðu allri aðild að mál­inu. Þeir létu hafa eftir sér að lík­lega hefði Theodor Oberländer, flótta­manna­ráð­herra í rík­is­stjórn Vestur-Þýska­lands, látið drepa Bandera. Oberländer var ákafur nas­isti og fyrr­ver­andi emb­ætt­is­maður Þriðja ríkis Hitlers sem Konrad Adenauer kansl­ari hélt lengi hlífi­skildi yfir af því það hent­aði honum póli­tískt. Haustið 1959 lá Oberländer undir ásök­unum um að hafa tekið þátt í ægi­legum fjöldamorðum á Gyðingum í borg­inni Lvov sum­arið 1941 og nú héldu Sov­ét­menn því fram að hann hefði látið fyr­ir­koma Bandera til að hann kæmi ekki upp um sinn þátt í mál­inu. Samtök Bandera vissu allt um þau fjöldamorð því margir úkra­ínskir þjóð­ern­is­of­stopa­menn sem tóku þátt í Gyð­ingamorð­unum voru félags­menn hans.

Barist af heift og alvöru

En þótt engum bland­að­ist hugur um að Oberländer hefði verið ákafur nas­isti og Gyð­inga­hat­ari varð aðild hans að fjöldamorð­unum ekki sönnuð og þaðan af síður að hann hefði á nokkurn hátt komið nálægt and­láti Stefans Bandera.

Núnú — þarna virð­ist vera komin ein neð­an­máls­grein­anna úr sögu kalda stríðs­ins en þær eru vissu­lega fleiri en margir ætla. Í hálfan annan ára­tug eftir lok seinni heims­styrj­aldar héldu and­stæð­ingar Sov­ét­stjórn­ar­innar til dæmis úti skæru­hern­aði bæði í Eystra­salts­ríkjum og Úkraínu og þar létu margir lífið þótt allt sé það meira og minna gleymt nú hér í vestr­inu. Samtök Bandera komu þar einmitt við sögu og börð­ust af djúpri alvöru og heift.

En síð­ustu árin hefur áhugi á Bandera auk­ist vegna þess að hann hefur upp á síðkastið fengið nýtt hlut­verk í mann­kyns­sög­unni. Eftir að Úkraína varð sjálf­stæð 1991 varð hann lengi vel tákn um frelsis- og sjálf­stæð­is­þrá Úkra­ínu­manna and­spænis kúg­un­ar­stjórn rúss­neskra komm­ún­ista.

Stuðningsmaður Hitlers

Einmitt það hlut­verk Bandera olli því svo að hann hefur síð­ustu árin leikið mjög á tungu þeirra sem vilja veg Úkra­ínu­manna hinn versta. Þar á meðal hefur Vladimír Pútín oft nefnt Stefan Bandera og aðdá­endur hans til sög­unnar þegar hann vill sanna að Úkra­ínu­menn séu upp til hópa nas­istar og verstu þrjótar og nauð­syn­legt að skipta um stjórn í land­inu.

Og það er lauk­rétt hjá Pútín og Pútínistum að Stefan Bandera var stuðn­ings­maður rík­is­stjórnar Hitlers í Þýska­landi, Gyð­inga­hat­ari og átti sinn þátt — bæði beint og ekki síður óbeint — í skelfi­legum fjöldamorðum í síð­ari heims­styrj­öld, aðal­lega á Gyðingum og Pól­verjum. Og það er líka rétt að sum stjórn­völd og jafn­vel hluti almenn­ings í Úkraínu litu lengi vel fram­hjá glæpum Bandera er þau ein­blíndu á atorku hans og eld­móð í bar­áttu fyrir lausn Úkra­ínu­manna undan kúgun Kreml­ar­valds­ins.

Beitt fyrir stríðsvagn Pútíns

En hvað gerði og sagði Bandera í raun og veru? Og hvert er orð­spor hans í Úkraínu nú á dögum eftir að Pútín hefur beitt honum nauð­ugum og stein­dauðum fyrir stríðsvagn sinn? Og úr því Bandera var stuðn­ings­maður Hitlers, af hverju eyddi hann lung­anu úr seinni heims­styrj­öld í þýskum fanga­búðum?

Frá þessu öllu saman segir í flækju­sög­unni í næstu viku, og þá verður líka svarað þeirri grund­vall­ar­spurn­ingu:

Hvað gerð­ist eig­in­lega í stiga­gang­inum á Kreitt­ma­yrstraße 7 í hádeg­inu þennan umrædda fimmtu­dag haustið 1959?