Að hægja á útbreiðslu veirunnar „mun bjarga mannslífum“

Þær aðgerðir sem gripið hefur verið til að hefta og hægja á útbreiðslu COVID-19 hér á landi eru bráð­nauð­syn­legar og lyk­il­at­riði til að tryggja að heil­brigð­is­kerfið geti tek­ist á við verk­efnið. Þetta sagði í til­kynn­ingu frá almanna­varna­deild rík­is­lög­reglu­stjóra í gær.

Það er ástæða fyrir því að þessi skila­boð voru gefin út. Ein­hverjir hafa verið að spyrja sig hvort allar þær var­úð­ar­ráð­staf­anir sem gripið hefur verið til séu að gera eitt­hvað gagn, skipta ein­hverju máli. Er ekki alveg eins gott að leyfa þess­ari blessuðu veiru að gera sitt og fara svo sem fyrst?

Helsta mark­miðið í bar­áttu gegn far­sóttum og far­öldrum er að koma í veg fyrir útbreiðslu. Það er hins vegar ekki alltaf ger­legt eins og dæmin sýna. En þá er bráð­nauð­syn­legt að hægja á útbreiðslu með ýmsum aðgerðum. Þetta er ekki síst lyk­il­at­riði til að tryggja að heil­brigð­is­kerfi landa geti tek­ist á við verk­efnið.

„Það skiptir ekki máli hversu margir fá þessa veiru, það skiptir máli hverjir fá hana,“ sagði Þórólfur Guðna­son sótt­varna­læknir á upp­lýs­inga­fundi í dag.

Með því að hægja á útbreiðslu er hægt að koma í veg fyrir að margir veik­ist í einu og þannig er lík­legra að inn­viðir sam­fé­laga stand­ist álag. Einnig gefur það fram­leið­endum bólu­efna lengri tíma til rann­sókna og við­bragða. Flest sjúkra­hús eru starf­hæf ef 10% starfs­manna eru fjar­ver­andi en það eru þau mörg hver ekki þegar um helm­ingur starfs­fólks kemst ekki til vinnu á sama tíma.

Í umræðu síð­ustu vikna hafa heyrst þær spurn­ingar hvort best væri að leyfa COVID-19 að breið­ast út hratt því þá muni far­aldr­inum ljúka hratt. „Það er upp­skrift að skelf­ing­ar­á­standi, óþarfa þján­ingum og dauðs­föllum,“ hefur New York Times eftir Drew Harris, lýð­heilsu­fræð­ingi við Thomas Jeffer­son-háskóla í Banda­ríkj­unum. „Það að hægja á útbreiðslu og dreifa yfir lengri tíma mun bjarga manns­lífum.“

Að „fletja út kúr­f­una“ heldur sam­fé­lögum gang­andi, segir Harris.

Hann grípur til sam­lík­ingar: Hugsið um heil­brigð­is­kerfið eins og lest­ar­vagn. Í vagn­inum er aðeins pláss fyrir ákveðið margt fólk á hverjum tíma. Á háanna­tíma þá er plássið ekki nóg til að svara eft­ir­spurn svo að fólk þarf að bíða eftir að röðin komi að sér. Að kvöldi stytt­ist röðin í vagn­inn og líkur á því að þú fáir jafn­vel sæti í honum aukast.

Sem sagt: Með því að hægja á útbreiðslu nýju kór­ónu­veirunnar og þar með draga úr álagi á heil­brigð­is­kerfið á hverjum tíma aukast líkur á því að þeir sem þurfa að leita lækn­is­að­stoðar fái hana.

Á þessu grafi má sjá hverjar afleið­ing­arnar af útbreiðslu veirunnar yrðu ef ekk­ert yrði gert og ef gripið er til aðgerða.

Mynd: Almanna­varna­deild rík­is­lög­reglu­stjóra

„Það sem er alveg ljóst er að án þess að draga mjög úr hraða útbreiðsl­unnar þá munu heil­brigð­is­kerfi ekki ráða við ástandið,“ segir Richard Neher, sem starfar við Basel-háskóla í við­tali við VOX. Hann hefur verið að kort­leggja getu sjúkra­húsa í Evrópu til að takast á við COVID-19.

Ljóst er að staðan er þegar orðin slæm á Ítalíu þar sem lang­flest til­felli veirunnar hafa greinst utan Kína. Ekki er að fullu útskýrt af hverju veiran breidd­ist svo hratt út þar. Kenn­ingar eru uppi um að hún hafi komið þangað jafn­vel um miðjan jan­úar en ekki greinst fyrr en mörgum vikum síðar. Fólk með sýk­ing­una hafi jafn­vel leitað til sjúkra­húsa í miklum mæli án þess að vita að það var með COVID-19. Það aftur varð til þess að um 10% alls heil­brigð­is­starfs­fólks í ákveðnum hér­uðum í norð­ur­hluta lands­ins eru nú smituð.

Enn ein kenn­ingin teng­ist svo háum með­al­aldri ítölsku þjóð­ar­innar. Sýkingin leggst einna þyngst á eldra fólk og af því er fleira á Ítalíu en í flestum löndum Evrópu.

Hver svo sem skýr­ingin er þá er gríð­ar­legt álag á ítalska heil­brigð­is­kerf­inu þessa dag­ana. Reynslan sýnir að í slíku ástandi fjölgar ótíma­bærum dauðs­föllum, þ.e.a.s. hættan á því að fólk sem þarf á heil­brigð­is­þjón­ustu að halda, vegna lang­vinnra sjúk­dóma til dæmis, fær hana jafn­vel ekki. „Það sem er hættu­legt í far­öldrum er að allir smit­ist á sama tíma og að heil­brigð­is­kerfin geti ekki brugð­ist við,“ segir Steven Hoffman sem starfar við York-háskóla. Aðgerðir sem bein­ist að því að minnka náin sam­skipti milli fólks hafa það helst að mark­miði að minnka álag á heil­brigð­is­kerfið.

Millj­ónir manna um allan heim vinna nú að heiman til að draga úr útbreiðslu nýju kór­ónu­veirunnar.

Mynd: EPA

Sjúk­dómar smit­ast frá einum manni til ann­ars. Margir þættir hafa hins vegar áhrif á hversu hratt þetta ger­ist. Það fer til dæmis eftir því hversu smit­andi bakt­er­ían eða veiran er, hversu margir eru sér­lega við­kvæmir fyrir henni og hversu fljótt þeir veikj­ast.

Munurinn á hinni árs­tíða­bundnu inflú­ensu og nýju kór­ónu­veirunni er meðal ann­ars sá að margir hafa að ein­hverju leyti myndað ónæmi fyrir þeirri veiru sem veldur flensu ár hvert og einnig standa bólu­efni við henni til boða. Mun fleiri eru við­kvæmir fyrir nýju kór­ónu­veirunni og þess vegna er hún mun meira smit­andi og getur breiðst hratt út. Því virka þær aðgerðir sem stjórn­völd margra landa hafa nú gripið til; að ráð­leggja fólki að forð­ast fjöl­farna staði og jafn­vel aflýsa manna­mótum og marg­vís­legum við­burðum þar sem margir koma saman . Sóttkví og ein­angrun hefur einnig áhrif á það hversu hratt veiran getur breiðst út.

Margir vinna heima

Aftur er lík­ingin við lest­ar­vagn­inn góð: Þétt­set­inn lest­ar­vagn og marg­menni á lest­ar­stöð eru dæmi um staði þar sem fólk er í miklu návígi hvert við annað og þar með eiga veirur og bakt­er­íur auð­veld­ara með að dreifa sér. En með því að fækka fólki í hverjum vagni og á hverri lest­ar­stöð er hægt að koma í veg fyrir smit margra í einu.

Í Banda­ríkj­unum, svo dæmi sé tekið, hafa mörg fyr­ir­tæki í Seattle, þar sem útbreiðslan er hvað mest, gripið til þess ráðs að biðja starfs­fólk að vinna heima. Um 50 þús­und starfs­menn Microsoft eru til dæmis heima­vinn­andi þessa dag­ana.

Með aðgerðum sem þessum er þeim tæki­færum þar sem smit getur átt sér stað fækkað. Og þetta hægir á útbreiðsl­unni.

Að halda sig fjarri stöðum þar sem margir koma saman er eitt þeirra ráða sem gefið er svo forð­ast megi smit.

Mynd: EPA

Mik­il­vægt er að þeir sem eru við­kvæm­astir, t.d. fólk með und­ir­liggj­andi sjúk­dóma og aldr­aðir, gæti sér­stakrar var­úðar og hafa almanna­varnir hér á landi beint þeim til­mælum til áhættu­hópa halda sig heima við sé þess kostur og hafa bein sam­skipti við sem fæst fólk. Hér er að finna frek­ari leið­bein­ingar til áhættu­hópa.

Gamla, góða tuggan um mik­il­vægi hand­þvottar er aldrei of oft sögð. Að þvo sér reglu­lega um hend­urnar með sápu og heitu vatni í 20-30 sek­úndur í hvert skipti dregur úr líkum á smiti. Rétt er að forð­ast náið sam­neyti við fólk sem er með almenn kve­fein­kenni, hnerra eða hósta, eins og raun­hæft er. Fleiri góð ráð má finna hér.

Ráðgjöf vegna COVID-19 og mannamóta

Til­fellum nýju kór­óna­veirunnar hefur fjölgað hratt hér á landi und­an­farna daga og vikur. Líkur eru á að hún haldi áfram útbreiðslu sinni í Evrópu næstu vikur og mán­uði. Nú þegar hafa tugir til­fella komið upp hér á landi og hund­ruð eru í sótt­kví eftir að hafa orðið útsett fyrir smiti.

Ekki er sam­komu­bann í gildi á Íslandi en ekki er úti­lokað að gripið verði til slíkra aðgerða meðan unnið er að því að stemma stigu við útbreiðslu veirunnar hér á landi. Því er eðli­legt að skipu­leggj­endur fjöl­mennra við­burða séu ugg­andi yfir stöð­unni. Meðan far­aldur geisar þarf ávallt að meta hvort rétt sé að halda við­burð eða hvort betra sé að fresta til­teknum við­burði þar til far­aldur er geng­inn yfir.

Fyrir skipuleggjendur

Meðan ekk­ert sam­komu­bann er í gildi er mik­il­vægt fyrir skipu­leggj­endur að gæta vel að smit­vörnum á við­burðum, segir í leið­bein­ingum land­læknis. Nauð­syn­legt er að gestir hafi greiðan aðgang að heitu vatni og sápu, hand­spritti og einnota þurrkum.

Einnig er brýnt að skipu­leggj­endur taki mið af þeim hópi sem mun sækja við­burð­inn. Vitað er að eldri borg­arar og þeir sem glíma við und­ir­liggj­andi sjúk­dóma (t.d. syk­ur­sýki, hjarta- og æða­sjúk­dóma, lang­vinna lungna­teppu, lang­vinna nýrna­bilun og krabba­mein) eru í mestri hættu með að fá alvar­leg ein­kenni COVID-19.

Skipu­leggj­endur verða jafn­framt að brýna fyrir þátt­tak­endum að þeir sem eiga að vera í sótt­kví eftir að hafa orðið útsettir fyrir smit eiga ekki að mæta á við­burð­inn.

Þar sem ekki hefur verið sett á sam­komu­bann þá er það á ábyrgð skipu­leggj­enda við­burða að taka upp­lýsta ákvörðun um fram­haldið. Ef grunur leikur á að ekki verði hægt að tryggja öryggi ein­stak­linga sem eru í áhættu­hópi eða að erfitt verði að tryggja gott aðgengi að hrein­læt­is­að­stöðu, hand­spritti o.þ.h. er ráð­lagt að taka til skoð­unar hvort halda skuli við­burð­inn.

Fyrir þátttakendur

Áður en ákveðið er að halda við­burð þarf hver og einn að meta stöðu sína vel. Almennt eigum við ekki að vera í mik­illi nálægð við aðra þegar við finnum fyrir flensu­líkum ein­kennum. Sér­stak­lega er þetta mik­il­vægt fyrir þá sem annað hvort hafa verið á skil­greindum hættu­svæðum eða verið í tengslum við ein­stak­linga með stað­fest eða grunað smit. Þessir aðilar ættu að forð­ast sam­neyti við aðra ein­stak­linga og vera í sótt­kví.

Á fjöl­mennum við­burði er einkar mik­il­vægt að huga vel að per­sónu­legu hrein­læti; þvo hendur reglu­lega, nota hand­spritt þegar þörf krefur og hnerra eða hósta í einn­nota þurrku eða í oln­boga­bót­ina, segir í nýjum leið­bein­ingum frá land­lækni.