Kristrún Frostadóttir: Eðlilegt að bankastjóri og stjórn víki en ábyrgðin liggur hjá Bjarna

„Þetta er risa áfell­is­dómur yfir Íslands­banka, hvernig var að þessu staðið, það sjá það allir. Þetta vekur líka upp spurn­ingar um hvers konar skila­boð fjár­mála­kerfið hefur verið að fá frá ráða­mönnum og eft­ir­lit­stofn­unum ef að bank­inn taldi þetta bara eðli­lega hegðun.“

Þetta segir Kristrún Frosta­dóttir, for­maður Sam­fylk­ing­ar­innar, sem við­bragð við þeim upp­lýs­ingum sem má finna í sátt­ar­gjörð Íslands­banka við fjár­mála­eft­ir­lit Seðla­banka Íslands, vegna þeirra brota á lögum og reglum sem bank­inn varð upp­vís að við útboð og sölu á tæp­lega fjórð­ungs hlut rík­is­sjóðs í bank­anum í mars á síð­asta ári.

Kristrún segir að þó að í sátt­ar­gjörð­inni felist áfell­is­dómur yfir stjórn­endum Íslands­banka megi ekki horfa fram­hjá því hver það sé sem beri höf­uð­á­byrgð á söl­unni. Sem sagt Bjarni Bene­dikts­son. „Lögin eru mjög skýr um það hver ber ábyrgð á sölu­ferl­inu, og það er fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra,“ segir Kristrún.

Fókusinn verður líka að vera á pólitíkinni

Þegar að útboðið fór fram var eign­ar­hlutur rík­is­ins í Íslands­banka 65 pró­sent. Í útboð­inu var 22,5 pró­senta hlutur seldur sem þýðir að ríkið var ekki lengur meiri­hluta eig­andi í bank­anum og á nú 42,5 pró­senta hlut. Áður, árið 2021 hafði ríkið selt 35 pró­senta hlut í bank­anum. Ríks­sjóður var því meiri­hluta­eig­andi bank­ans þegar að útboð­inu kom og eftir það er ríkið enn stærsti eig­andi bank­ans, þó það sé orðið minni­hluta­eig­andi.

Í sátt­ar­gerð­inni milli fjár­mála­eft­ir­lits­ins og Íslands­banka kemur fram hörð gagn­rýni á Birnu Ein­ars­dóttur banka­stjóra og stjórn bank­ans. Spurð hvort hún telji að Birnu og stjórn bank­ans sé sætt áfram svarar Kristrún: „Það er kannski ekki mitt að segja en auð­vitað verður að velta því fyrir sér ef fólk situr í stöðum sem þessum, fær greitt sam­kvæmt ábyrgð og er höfuð stofn­unar á það vissu­lega að bera ábyrgð á verk­efnum fyr­ir­tæk­is­ins. Fyrir mitt leyti fynd­ist mér eðli­leg ákvörðun að þau segðu af sér. En ég legg áherslu á að fók­us­inn verði ekki ein­göngu á per­sónur og leik­endur á fram­kvæmda­stigi máls­ins. Lagaleg ábyrgð nær líka til fjár­mála­ráð­herra og til póli­tík­ur­innar. Þetta er mik­ill álits­hnekkir, bæðir fyrir sölu á rík­is­eignum og fyrir fjár­mála­mark­að­inn í heild sinni. Það er ábyrgð­ar­hluti að leyfa tveimur svona svörtum skýrslum að koma út og ætla síðan ekki að axla póli­tíska ábyrgð, í það minnsta með því að hleypa öllu upp á yfir­borðið.“

Vísar Kristrún þar til kröfu sinnar, og stjórn­ar­and­stöð­unnar, um að skipuð verði rann­sókn­ar­nefnd sem fari yfir útboðs- og sölu­ferlið allt, þar með talið aðkomu fjár­mála­ráðu­neyt­is­ins að mál­inu. „Það er ekki verið að selja hvaða eign sem er. Þessi sala er rann­sökuð að eigin frum­kvæði fjár­mála­eft­ir­lits­ins, það er ekki gert að beiðni rík­is­stjórn­ar­innar. Það að við séum að tala um félag í eigu rík­is­ins, sölu sem að færir eign­ar­hlut þess úr meiri­hluta í minni­hluta í bank­anum, þá finnst manni merki­legt að for­ystu­fólk rík­is­stjórn­ar­innar telji sig geta algjör­lega firrt sig ábyrgð á ferl­inu um leið og þessi sátta­skýrsla kemur út. Þau hljóta að hugsa sinn gang þegar að tveir þættir í þessu sölu­ferli, ann­ars vegar aðkoma Banka­sýsl­unnar og hins vegar aðkoma Íslands­banka, eru gagn­rýnd svona harka­lega,“ segir Kristrún en þeir tveir þættir sem hún nefnir eru ann­ars vegar rann­sókn fjár­mála­eft­ir­lits­ins og hins vegar úttekt rík­is­end­ur­skoð­unar sem var birt í nóv­em­ber í fyrra.

Ítrekar kröfu um skipun rannsóknarnefndar

„Það kom fram í skýrslu rík­is­end­ur­skoð­anda að Banka­sýslan hefði ekki gefið sölu­að­ilum bein fyr­ir­mæli eða leið­bein­ingar um fram­kvæmd söl­unnar, og rík­isennd­ur­skoð­andi telur líka að Banka­sýslan hafi van­rækt að tryggja að vinna umsjón­ar­að­ila útboðs­ins hafi verið sam­stillt og skil­virkt. Núna koma fram upp­lýs­ingar um að Íslands­banki hafi að ein­hverju leyti blekkt Banka­sýsl­una. Það liggur því orðið alveg fyrir að það er algjört ábyrgð­ar­leysi alveg niður keðj­una í þessu máli. Auðvitað á Íslands­banki að bera ábyrgð á sínum hlut og Banka­sýslan líka en lögin um sölu á bönkum í eigu rík­is­ins eru skýr. Höf­uð­á­byrgð­ina ber fjár­mála­ráð­herra,“ segir Kristrún.

Upp­lýs­ing­arnar sem nú eru komnar fram er þess eðlis, að mati Kristrúnar, að nauð­syn­legt sé að skipa rann­nsókn­ar­nefnd sem velti við öllum steinum. Ef ekki verði áfram­hald­andi tor­tryggni ríkj­andi við sölu á rík­is­eignum í fram­tíð­inni og í sam­skiptum við fjár­mála­stofn­anir. Upp­lýs­ing­arnar sem fram séu komnar séu í besta falli brota­kenndar og taki lítt eða ekki á aðkomu fjár­mála­ráðu­neyt­is­ins að mál­inu. „Þetta stað­festir þá til­finn­ingu sem vakn­aði fyrir rúmu ári síðan, að þetta sölu­ferli virð­ist hafa verið á ein­hvers konar sjálf­stýr­ingu. Sölu­að­ilum úti í bæ virð­ist hafa verið treyst í blindni til að selja rík­is­eign, eft­ir­lits­lítið eða eft­ir­lits­laust,“ segir Kristrún. Samkvæmt könnun Maskínu frá því í nóv­em­ber á síð­asta ári sögð­ust ríf­lega 60 pró­sent aðspurðra vilja að Alþingi setti á fót rann­sókn­ar­nefnd til að rann­saka söl­una.

Gert ráð fyrir sölu á eftirstandandi hlut á þessu ári

Í sömu könnun svör­uðu 63 pró­sent aðspurðra því til að þeir treystu núver­andi rík­is­stjórn illa til að selja eft­ir­stand­andi hlut rík­is­ins í Íslands­banka. Heimild er til staðar í fjár­lögum yfir­stand­andi árs til að selja hlut­inn og er gert ráð fyrir því að tæpir 76 millj­arðar króna fengjust fyrir hann. Spurð hvort að hún telji að það sé ger­legt að selja eft­ir­stand­andi hlut rík­is­ins í bank­anum á þessu ári miðað við það sem nú er komið fram segir Kristrún að hún telji svo ekki vera. „Allt sem hefur verið leyft að kanna í mál­inu hefur komið mjög illa út fyrir rík­is­stjórn­ina, mjög illa út fyrir sölu­ferlið, og auð­vitað er ekki hægt að segja að þetta verði loka­punkt­ur­inn í rann­sókn á mál­inu. Það væri mjög sér­stakt að mínu mati ef að nið­ur­staðan í mál­inu yrði að leggja niður banka­sýsl­una og banka­stjóri, eða stjórn bank­ans myndi víkja, en eng­inn tekur ábyrgð í for­ystu­liði rík­is­stjórn­ar­innar.

Ef að hug­myndin er að læra af þessu og fá fram í dags­ljósið hvernig svona getur gerst. Ef að stjórn­mála­menn­irnir, rík­is­stjórnin, vilja meina að allt sem þau gerðu hafi verið rétt en allt mis­fórst fyrir neðan þau, þá þurfum við að vita hvernig það getur í raun gerst. Öruggast leiðin til þess er að skipa rann­sókn­ar­nefnd sem skili skýrslu um það hvernig það megi vera, eins og rík­is­stjórnin heldur fram, að póli­tíkin hafi staðið sig upp á punkt og prik en allt annað hafi farið úrskeiðis. Ég hef auð­vitað mínar efa­semdir um að það sé stað­reyndin, en ég verð hins vegar manna fyrst til að fagna því ef að svo hefur verið.“