Skipum talsmann vímuefnaneytenda

„Að neita ánetj­uðum manni um lyfið sitt er eins og að neita syk­ur­sýkis­sjúk­lingi um insúlín vegna þess að hann er feitur.“ Þessi meit­l­uðu orð lét Dr. Steve Loyd frá sér fara. Það hefur komið fram und­an­farið í fjöl­miðlum að ástand mis­not­enda ákveð­inna vímu­efna sé krísu­kennt vegna ástands­ins í heim­inum þar sem lítið af efnum ber­ast til lands­ins þar sem fáar eru ferð­irnar landa á milli. Í tveimur nýlegum greinum í fjöl­miðlum hefur verið kallað eftir breyt­ingum á aðgengi að vímu­efnum til þess við­kvæma hóps sem mis­not­endur eru.

Þegar verið er að fjalla um vímu­efni og ánetjun eða fíkn verðum við alltaf að hafa í huga að þessi tvö fyr­ir­bæri eru ekk­ert annað og meira en félags­legar og póli­tískar skil­grein­ingar. Eins og það sé ekki nóg verðum við líka að hafa í huga að þessi fyr­ir­bæri eru afar fljót­andi og breyt­ast auð­veld­lega frá einum tíma til ann­ars. Þess vegna ætti alltaf að skoða þau með til­liti til þess þjóð­fé­lags og þeirra tíma sem um ræðir.

Ari Matth­í­as­son tók saman í athygl­is­verða töl­fræði í meist­ara­rit­gerð sinni í heilsu­hag­fræði við Háskóla Íslands. Þar kom fram að kostn­aður þjóð­fé­lags­ins vegna vímu­efna­notk­unar sé tal­inn liggja á bil­inu 53,1 til 85,5 millj­arðar á ári ef ótíma­bær dauðs­föll vegna neyslu eru tekin með. Kostn­aður þjóð­fé­lags­ins er því gíf­ur­legur og kannski væri ástæða til að skoða aðrar aðferðir til að takast á við vand­ann.

Nú er það svo að í útlöndum hafa verið gerðar til­raunir með „aðrar aðferðir“ sem hafa gef­ist vel og lækkað bæði kostnað í bein­hörðum pen­ingum og öðrum verð­mætum, þá ekki síst þjóð­fé­lags­legan kostn­aði.

[adspot]Svala Jóhann­es­dóttir verk­efna­stýra Frú Ragn­heiðar sagði meðal ann­ars í við­tali við und­ir­rit­aðan: „Það er margt hægt að gera til að fólki líði betur með sjálfan sig og sínar aðstæður þótt það sé að glíma við erf­iðan fíkni­vanda. Jafn­framt hafa margir skjól­stæð­ingar Frú Ragn­heiðar náð að hætta að nota vímu­efni og sumir eru komnir í við­halds­með­ferð.“ Hún bætti við að „Ein­stak­ling­arnir sem leita til okkar búa oft við ofsa­lega erf­iðar aðstæður. Margir þeirra eru heim­il­is­lausir, eiga erf­iða og mikla áfalla­sögu að baki og þurfa svo að vera hluti af „und­ir­heimunum“ eða „ólög­lega mark­að­inum“ þar sem margt ljótt ger­ist. Að auki eru þau síðan dæmd af sam­fé­lag­inu og jafn­vel kerf­inu fyrir að hafa þróað með sér fíkni­vanda. Þau eru stimpluð sem „fíklar“ og í raun afmennskuð í það vímu­efni/lyf sem þau eru háð.“

En hvað væri þá hin ákjós­an­leg­asta lausn fyrir þennan hóp? Ég vil leggja til að eft­ir­far­andi verði skoðað vand­lega:

1. Komið væri á öruggu og vökt­uðu neyslu­rými í Reykja­vík þar sem heil­brigð­is­starfs­fólk og annað sér­þjálfað starfs­fólk gæti gripið inn í ef bráða­að­stæður koma upp og bjargað manns­lífum.
2. Vímu­efna­neyt­endur ættu að fá tals­mann, ein­hvern sem hefur kynnt sér málið frá öllum hliðum og treystir sér til að nálg­ast skjól­stæð­ing­ana af virð­ingu, umhyggju og án for­dóma. Tals­mað­ur­inn myndi þá standa vörð um mann­rétt­indi þeirra sem nota vímu­efni og eru með vímu­vanda­mál.
3. Tals­mað­ur­inn ætti að koma úr hópi neyt­enda. Munum það alltaf, að það ætlar sér eng­inn að lenda á þessum stað í líf­inu, það eru ástæður fyrir því. Rétt eins og með þung­lyndi og aðra geð­sjúk­dóma. Það eru alltaf ástæður og hvernig við metum þær segir mikið um okkur.
4. Vara­söm­ustu vímu­efn­unum eins og ópíóðum yrði ávísað til skráðra neyt­enda af læknum. Vímu­efnin yrðu afhent á kostn­að­ar­verði eða jafn­vel ókeypis til neyt­enda sem yrðu flokk­aðir sem sjúk­lingar. Þessi aðferð getur falið í sér önnur ákvæði eins og að neysla efn­anna fari fram undir eft­ir­liti hæfra ein­stak­linga eins og hjúkr­un­ar­fólks á ákveðnum neyslu­stöðum.
5. Lög­giltir lyf­salar sjái um eft­ir­lits­hlut­verk lyfja eins og amfetamíns eða MDMA. Þeir afhenda og selja rétta lyfja­skammta ein­stak­lingum sem vilja nota efnin. Frekari hömlur, eins og skrán­ing neyt­enda í gagna­grunn Land­lækn­is­emb­ætt­is­ins, gætu einnig verið settar sem skil­yrði.

Bara við þessar aðgerðir myndu spar­ast dágóðar summur þar sem neyt­endur þyrftu ekki að stunda afbrot eða selja sig til að fjár­magna neysl­una því kostn­aður þeirra yrði ekki nema brot af því sem hann er nú. Að auki mundi félags­legur kostn­aður hrapa og mis­not­endur gætu hugs­an­lega farið að sjá til sólar.

Höfundur er áhuga­maður um sögu menn­ing­ar­bundnar vímu­efna­notk­unar.