Nýtt lagafrumvarp ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur heimilar Ríkisútvarpinu að leggja niður annað hvort Rás 1 eða Rás 2. Í lögum um Ríkisútvarpið hefur verið krafa um að „dreifa efni til alls landsins og næstu miða með að minnsta kosti tveimur hljóðvarpsdagskrám og einni sjónvarpsdagskrá árið um kring.“ Verði frumvarp Loga Einarssonar, menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, samþykkt á Alþingi, fellur út krafan um tvær útvarpsrásir frá og með 1. janúar næstkomandi.
Í lagafrumvarpinu er einnig kveðið á um að framlag til Ríkisútvarpsins lækki um sem nemur 10 prósent af tekjum þess af auglýsingum.
Frumvarpið er samið á grundvelli aðgerðaráætlunar í málefnum fjölmiðla sem var kynnt í desember í fyrra. Í áætluninni var stefnt að því að nýta hluta af auglýsingatekjum RÚV til þess að styrkja einkarekna fjölmiðla og innleiða sérstakan viðbótarstuðning, sem rennur þó aðeins til tveggja stærstu fjölmiðlafélaga landsins, Sýnar og Árvakurs, þar sem skilyrðin eru stærð ritstjórnar sem …
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Ýttu á + við höfund, fréttamál eða greinaröð til að fylgja því og fá tölvupóst þegar eitthvað nýtt kemur, einn á dag í mesta lagi. Því sem þú fylgir stjórnarðu á Minni síðu.
Er verið að styrkja fjölbreytni og sjálfstæði íslenskra fjölmiðla — eða færa fjárhagsleg áhrif og fjölmiðlavald til færri aðila?
Þetta er spurning sem almenningur á fullan rétt á að fá svar við.
Nýtt frumvarp ríkisstjórnarinnar gerir ráð fyrir að afnumin verði lagaskylda Ríkisútvarpsins til að halda úti tilteknum lágmarksfjölda útvarps- og sjónvarpsrása. Jafnframt á að skerða fjárframlag til RÚV um fjárhæð sem nemur 10% af auglýsingatekjum þess og verja þeirri fjárhæð til stuðnings einkareknum fjölmiðlum.
Samkvæmt umfjöllun Heimildarinnar er sérstakur viðbótarstuðningur við einkarekna fjölmiðla þannig útfærður að hann gagnist einkum tveimur stærstu fjölmiðlafélögum landsins, Sýn og Árvakri.
En hver er þá raunverulegur tilgangur breytinganna?
Fjölmiðlar eru ekki venjuleg fyrirtæki. Þeir gegna grundvallarhlutverki í lýðræðisríki. Þeir eiga að rannsaka vald, afhjúpa spillingu, upplýsa almenning og veita stjórnmálamönnum, fjármálafyrirtækjum, stórfyrirtækjum og opinberum stofnunum sjálfstætt aðhald.
Þess vegna eru þeir kallaðir fjórða valdið.
En hvað gerist þegar fjárhagsleg afkoma fjölmiðla verður í síauknum mæli háð ákvörðunum þeirra stjórnmálamanna sem fjölmiðlarnir eiga sjálfir að rannsaka?
Hvað gerist þegar stærstu fyrirtækin fá mestan stuðning, á meðan minni og sjálfstæðari fjölmiðlar þurfa að berjast fyrir tilveru sinni?
Og hvað gerist þegar sömu fjárhagslegu hagsmunirnir tengja saman stjórnmál, atvinnulíf, auglýsendur og fjölmiðlarekstur?
Það þarf ekki leynilegt samsæri til að slíkt kerfi verði sjálfverndandi.
Það nægir að fjárhagslegt ósjálfstæði, hagsmunatengsl og nálægð við valdið fari smám saman að hafa áhrif á hvaða mál eru rannsökuð, hvaða spurningar eru spurðar og hvaða mál fá litla eða enga umfjöllun.
Í litlu samfélagi eins og Íslandi er sérstaklega mikilvægt að gæta að þessari hættu.
Fjölmiðlafrelsi felst ekki eingöngu í því að stjórnvöld láti ritstjórnir í friði. Það felst einnig í því að fjárhagsleg og pólitísk hagsmunatengsl takmarki ekki raunverulegt sjálfstæði þeirra.
Stjórnvöld segja markmið breytinganna vera að styrkja íslenskt fjölmiðlaumhverfi og draga úr samkeppnislegum yfirburðum RÚV. Það er sjónarmið sem ber að skoða.
En góð markmið duga ekki ein og sér.
Birta þarf skýrt hverjir fá fjármagnið, hversu háar greiðslurnar verða, hvernig þeim verður úthlutað og hvort fyrirkomulagið stuðli í reynd að fjölbreytni eða samþjöppun.
Það þarf líka að tryggja að breytingar á RÚV skerði ekki fréttaþjónustu, menningarumfjöllun, aðgengi almennings eða sjálfstæða rannsóknarblaðamennsku.
Lýðræðið þarf ekki fjölmiðla sem verja valdakerfið fyrir almenningi. Það þarf fjölmiðla sem verja almenning fyrir misbeitingu valds.
Þetta á jafnt við um RÚV og einkarekna fjölmiðla.
Enginn fjölmiðill á að vera hafinn yfir gagnrýni. Enginn stjórnmálamaður á að geta keypt sér frið fyrir aðhaldi með opinberu fjármagni. Og enginn stórfyrirtækjaeigandi á að geta litið á ritstjórn sem framlengingu eigin viðskiptahagsmuna.
Það er ekki nóg að fjölmiðlar séu margir að nafninu til ef fjárhagsleg völd og áhrif safnast á sífellt færri hendur.
Spurningin er því ekki aðeins hver á fjölmiðlana. Hún er líka hver fjármagnar þá, hver ákveður skilyrðin og hver hefur eftirlit með þeim sem eiga að hafa eftirlit með valdinu.
Því þegar fjórða valdið hættir að veita hinum þremur aðhald er hættan sú að það verði ekki lengur varðhundur lýðræðisins — heldur fjórða varnarlína valdakerfisins.