Vaxta­gjöld heim­ila lands­ins voru 125,3 millj­arðar króna á árinu 2023. Heimilin greiddu 39,1 millj­arði króna meira í vexti á síð­asta ári en þau gerðu árið 2022, eða rúm­lega 45 pró­sent meira. Ef horft er til árs­ins 2021, þegar vaxta­hækk­un­ar­ferli Seðla­banka Íslands hófst, hafa vaxta­greiðslur heim­il­anna auk­ist um 55,6 millj­arða króna, eða um 80 pró­sent. 

Þetta kemur fram í nýbirtu tekju­skipt­inga­upp­gjöri heim­il­is­geirans sem Hagstofa Íslands tekur saman. 

Þar má einnig finna upp­lýs­ingar um að kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna heim­ila hafi haldið áfram að drag­ast saman á síð­ustu þremur mán­uðum síð­asta árs, alls um 0,4 pró­sent. Samkvæmt end­ur­skoð­uðum tölum Hag­stof­unnar hefur hann nú dreg­ist saman í fimm af síð­ustu sex árs­fjórð­ungum. Mestur var sam­drátt­ur­inn á öðrum árs­fjórð­ungi í fyrra, þegar kaup­mátt­ur­inn dróst saman um 4,5 pró­sent. Hann hafði ekki lækkað jafn mikið á þriggja mán­aða tíma­bili frá árinu 2010. Eini fjórð­ung­ur­inn sem hefur verið jákvæður frá því á miðju ári 2022 er fyrsti árs­fjórð­ungur síð­asta árs, en þá var kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna upp um 0,7 pró­sent. 

Ráð­stöf­un­ar­tekjur í krónum talið juk­ust um 9,6 pró­sent í fyrra en að teknu til­liti til verð­lags­þró­unar er áætlað að kaup­máttur þeirra á mann hafi dreg­ist saman um 1,7 pró­sent á árinu 2023, þar sem vísi­tala neyslu­verðs, sem mælir verð­bólgu, hækk­aði um 8,8 pró­sent á sama tíma­bili. Þetta er í fyrsta sinn síðan árið 2012 sem kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna heim­il­anna dregst saman. 

Fá minna fyrir krónurnar

Ráð­stöf­un­ar­tekjur eru þeir pen­ingar sem standa eftir þegar búið er að draga skatta og önnur gjöld frá launum við­kom­andi og kaup­máttur þeirra lýsir því hvað hver getur keypt fyrir þær tekj­ur. Þegar kaup­mátt­ur­inn dregst saman þá getur við­kom­andi keypt minna fyrir krón­urnar sem hann hefur til ráð­stöf­unar í hverjum mán­uð­i. 

Ástæða þess að íslensk heim­ili fá minna fyrir krón­urnar sínar er sú að útgjöld þeirra hækka mun hraðar en tekj­urnar um þessar mundir, enda verð­bólga búin að vera mjög há og þrá­lát frá því snemma á síð­asta ári. Það hefur leitt til þess að heild­ar­út­gjöld juk­ust um tæp 16 í fyrra. 

Langstærsti hluti útgjalda­aukn­ing­ar­innar er vegna þess að heim­ilin eru að greiða miklu meira í vexti en áður. Í byrjun árs í fyrra voru vegnir óverð­tryggðir með­al­vextir á íbúða­lánum um 7,7 pró­sent. Í dag eru þeirt tæp­lega ell­efu pró­sent, enda stýri­vextir búnir að fara úr því að vera sex í 9,25 pró­sent. 

Hlut­falls­lega aukn­ingin sem varð á vaxta­gjöldum á fyrstu sex mán­uðum árs­ins í fyrra var sú mesta á árs­grund­velli að minnsta kosti frá byrjun árs 2003, en tölur Hag­stof­unnar ná ekki lengra aftur en það.

Fyrra metið var sett í kjöl­far banka­hruns­ins. Þá varð mesta hækkun vaxta­gjalda á árs­grund­velli milli þriðja árs­fjórð­ungs 2008 og sama tíma­bils ári síðar þegar vaxta­gjöld heim­il­anna juk­ust um tæp 56 pró­sent á einu ári. 

Vaxtatekjur banka jukust mikið

Þessi staða hefur veru­lega jákvæð áhrif á afkomu stóru bank­anna þriggja: Lands­bank­ans, Íslands­banka og Arion banka. Þeir högn­uð­ust sam­tals um 83,5 millj­arða króna í fyrra sem var 25 pró­sent meiri hagn­aður en þeir sýndu árið 2022. 

Hagnaður stóru bank­anna þriggja í fyrra var fyrst og síð­ast vegna und­ir­liggj­andi rekstrar, og aðal­lega vegna vaxta­tekna. Vaxta­munur bank­anna þriggja var 3,0 til 3,1 pró­sent á árinu 2023. Hann segir til um mun­inn sem er á þeim vöxtum sem bank­arnir borga fyrir lán og þess sem þeir rukka fyrir að lána ein­stak­lingum og fyr­ir­tækjum pen­inga og er mun hærri hér­lendis en í nor­rænum bönkum af svip­aðri stærð.

Sam­an­lagt voru hreinar vaxta­tekjur bank­anna í fyrra 150,9 millj­arðar króna. Mest tók Lands­bank­inn inn, 57,6 millj­arða króna, sem var 78 pró­sent af hreinum rekstr­ar­tekjum hans. Íslands­banki tók inn 48,6 millj­arða króna, en sú upp­hæð var 76 pró­sent af hreinum rekstr­ar­tekjum, og hreinn vaxta­hagn­aður Arion banka var 44,7 millj­arða króna, eða 70 pró­sent af rekstr­ar­tekjum bank­ans. 

Alls juk­ust greinar vaxta­tekjur Lands­bank­ans, Íslands­banka og Arion banka í fyrra um 21 millj­arð króna. 

Vextir ekki að lækka

Greint var frá því í gær að stýri­vextir verði áfram 9,25 pró­sent, að minnsta kosti um sinn. Miðað við það má gera ráð fyrir því að vaxta­kostn­aður heim­ila haldi áfram að aukast. Verð­bólga hefur verið þrá­lát og stendur nú í 6,6 pró­sentum. 

Í yfir­lýs­ingu pen­inga­stefnu­nefndar Seðla­banka Íslands, sem ákveður vaxta­stígið í land­inu, sagði að lang­tíma­verð­bólgu­vænt­ingar hefðu lítið breyst og haldið nokkuð yfir mark­miði. „Þótt hægt hafi á vinnu­mark­aði er spenna þar enn til staðar. Verð­bólga gæti því áfram reynst þrá­lát. Þá er einnig óvissa um nið­ur­stöður kjara­samn­inga og mögu­legar aðgerðir í rík­is­fjár­málum tengdar þeim og vegna jarð­hrær­inga á Reykja­nesi. Mótun pen­inga­stefn­unnar á næst­unni mun sem fyrr ráð­ast af þróun efna­hags­um­svifa, verð­bólgu og verð­bólgu­vænt­inga. “

Mikil áhrif á greiðslubyrði

Hækkandi stýri­vextir hafa haft mikil áhrif á greiðslu­byrði heim­ila og fyr­ir­tækja og hratt hefur dregið úr lán­tökum þeirra. Hærri greiðslu­byrði heim­ila, sem hefur í mörgum til­vikum allt að tvö­fald­ast hjá þeim sem eru með óverð­tryggð lán, hefur leitt til þess að sífellt fleiri færa sig úr því lána­formi og yfir í verð­tryggð íbúða­lán. Þau hafa þann kost að greiðslu­byrðin er lægri en þann van­kant að verð­bætur leggj­ast á höf­uð­stól lána í mik­illi verð­bólgu. 

Á því vaxta­hækk­un­ar­tíma­bili sem hófst 2021 og stóð óslitið fram að síð­asta vaxta­á­kvörð­un­ar­degi Seðla­bank­ans voru raun­vextir óverð­tryggðra lán­tak­enda lengi vel nei­kvæðir. Það þýðir að vext­irnir sem þeir borg­uðu voru lægri en verð­bólgan. Sömu sögu er að segja að inn­láns­vöxtum. Vext­irnir sem fólk fékk fyrir að geyma pen­ing­anna sína í banka voru almennt lægri en verð­bólgan og því rýrn­aði raun­virði sparn­að­ar­ins. 

Á síð­ustu mán­uðum hefur það snú­ist við og raun­vextir eru nú ekki lengur nei­kvæðir. 

Sú staða, ásamt því að mörg fast­vaxta­lán á óverð­tryggðum vöxtum hafa verið að losna, hefur stór­aukið flutn­ing heim­ila yfir í verð­tryggð lán.

Á fyrri helm­ingi þessa árs munu vextir á óverð­tryggðum íbúða­lánum upp á sam­tals 67 millj­arða króna svo losna. En það eru um 2,9 pró­sent af öllum útistand­andi íbúða­lánum heim­ila lands­ins. 

Í lok jan­úar voru vegnir með­al­vextir óverð­tryggðra íbúða­lána á breyti­legum vöxtum um 10,9 pró­sent. Til sam­an­burðar eru vegnir með­al­vextir óverð­tryggðra lána á föstum vöxtum á fyrri hluta árs­ins 2021, þegar lánin voru mörg hver tekin og vextir festir, 4,5 pró­sent.

Því má búast má við að til­færslan yfir í verð­tryggð lán muni halda áfram næstu ár að óbreyttu. Frá byrjun árs 2024 og fram til loka árs 2025 munu 569 millj­arðar króna, 80 pró­sent allra þeirra lána sem festu óverð­tryggða vexti, losna og lán­tak­arnir að óbreyttu færðir úr mjög lágum vöxtum yfir í mjög háa vexti.