„Mjög gott að enginn búi eða vinni í Grindavík“

Þegar Gregory Paul De Pascal, doktor í jarð­skorpu­hreyf­ingum og dós­ent við Háskóla Íslands, fór ásamt nem­endum sínum og sam­starfs­fólki að rann­saka afleið­ingar atburð­anna í Grinda­vík í nóv­em­ber, dag­inn eftir að bær­inn var rýmdur vegna stórra jarð­skjálfta og mynd­unar kviku­gangs, blasti við slík umbreyt­ing, slíkt rask, að honum varð ljóst að skap­ast hefðu aðstæður sem væru ein­stakar á ver­ald­ar­vísu. Og að þær væru hættu­legar. Stór­hættu­legar. „Á næstu dögum lenti ég ítrekað í því að missa fót­inn ofan í holu í jörð­inni, sem yfir var aðeins þunn jarð­vegs­hula, en undir hyl­dýpi,“ rifjar hann upp. „Við átt­uðum okkur á því að þetta væru mjög hættu­legar vinnu­að­stæður. En við þurftum að rann­saka hvað hafði gerst. Og vorum í raun­tíma að kom­ast að því. Því við vissum ekki að allar þessar sprungur væru þarna. Enginn vissi það.“

Gregory og teymi hans gerðu hvað þau gátu að miðla þessum upp­lýs­ingum til yfir­valda. Með dróna, snæri og mál­bönd að vopni fóru þau af ýtr­ustu varúð um Grinda­vík og nágrenni, dag eftir dag, og kort­lögðu það sem fyrir augu bar. Líka það sem eng­inn sá. Það sem var falið. Djúpar sprungur. Nýjar sem upp­götv­uð­ust á hverjum degi. Hvernig jörðin hafði bók­staf­lega rifnað í sundur vegna þeirra gíf­ur­legu krafta sem voru að verki í ham­för­unum. Og að allt var enn á mik­illi hreyf­ingu. Upp og niður. Í sundur. „Þetta var allt miklu dramat­ískara að umfangi en ég hafði getað ímyndað mér,“ segir hann. Allt frá suð­ur­strönd­inni, um tveimur kíló­metrum vestan við golf­völl­inn í Grinda­vík, og austur fyrir byggð­ina í bænum höfðu mynd­ast miklar sprungur á yfir­borði. „Við sáum daga­mun á svæð­inu. Hvernig gliðnun jókst og sprungur stækk­uðu. Hversu óstöðugt þetta allt var. Og við gerðum okkur grein fyrir því að þetta væri mjög hættu­legt.“

Bærinn hafði verið rýmdur en ekki leið á löngu þar til sprungu­fyll­ingar hófust og fólki var gert kleift, með ákveðnum tak­mörk­unum þó, að fara heim til sín á ný. 

Telur Gregory það hafa verið ráð­legt? 

„Mitt starf er að rann­saka og skrá­setja það sem ég sé og það sem þekk­ing mín leyfir mér að greina,“ svarar hann. „Ég miðl­aði öllum þessum upp­lýs­ingum jafn­óðum til yfir­valda. Ég lét vita að sprungur væru á mik­illi hreyf­ingu. Að opn­ast, að stækka og hvar þær væru.“

Starfað í öllum heimsálfum

Gregory hefur stundað rann­sóknir í öllum heims­álfum, m.a. á Nýja-Sjálandi og í Chile þar sem jarð­skjálftar hafa í gegnum tíð­ina valdið gríð­ar­legu tjóni og mann­falli. Auk þess hefur hann starfað við ráð­gjöf á þessu sviði. 

Frá túrista­gosi til ham­vara­svæðisGregory er mjög ánægður að vera kom­inn til starfa á Íslandi. Hann vinnur nú, ásamt nem­endum sínum við Háskóla Íslands, að því að rann­saka sprungur víða um land, m.a. í Grinda­vík.

Mynd: Úr einka­safni

Fyrir um einu og hálfu ári bauðst honum staða við verk­fræði- og nátt­úru­vís­inda­svið Háskóla Íslands. „Ég varð him­in­lif­andi að fá tæki­færi til að starfa við mitt fag á Íslandi,“ segir hann. Fyrstu gosin á Reykja­nesskaga höfðu þá þegar átt sér stað. „En stemn­ingin breytt­ist fljótt er við fórum úr túrista­gosum í óbyggðum í hreyf­ingar stórra mis­gengja í þétt­býli og eld­gosa sem ógna mik­il­vægum innviðum.“

Gregory á sæti í stórum sam­ráðs­hópi vís­inda­manna á vegum Veð­ur­stofu Íslands sem kemur saman reglu­lega. Í kjöl­far þeirra funda og þeirra upp­lýs­inga sem þar koma fram upp­færir stofn­unin hættu­mat­skort sín af svæð­inu, þyki sér­fræð­ingum hennar til­efni til. Á þessum kortum er að finna „grófa kort­lagn­ingu“ á þekktum sprungum, líkt og þar stendur, sem byggð er á rann­sóknum og ábend­ingum Gregorys.

Með einstaka þekkingu

Ármann Hösk­ulds­son, pró­fessor í eld­fjalla­fræði við Jarð­vís­inda­stofnun Háskóla Íslands, á einnig sæti í sam­ráðs­hópnum. Hann segir Gregory einn fremsta sprungu­sér­fræð­ing í heimi og að eng­inn annar á Íslandi búi yfir jafn­mik­illi þekk­ingu á þessu sviði. „Það hefur verið mikil áhersla á eld­virkn­ina, kannski of mikil, á kostnað sprungu­hreyf­ing­anna,“ segir Ármann. Það sem sé að ger­ast á Reykja­nesi sé sam­bland af þessu tvennu. „Þess vegna á að sjálf­sögðu að hlusta á það sem Gregory hefur fram að færa og taka til­lit til þess við allt mat á aðstæðum.“

Eld­fjalla­fræð­ingurÁrmann Hösk­ulds­son.

Mynd: Kristinn Ingv­ars­son/Háskóli Íslands

Ármann segir Gregory hafa allt frá atburð­unum miklu þann 10. nóv­em­ber ítrekað haldið nið­ur­stöðum sínum á hinum miklu sprungu­hreyf­ingum á lofti á sam­ráðs­vett­vangi Veð­ur­stofu Íslands sem og þeirri óvissu og hættu sem þeim fylgja. Færa megi rök fyrir því að ekki hafi verið tekið nægj­an­legt til­lit til hans sjón­ar­miða, m.a. hvað varðar þær aðgerðir yfir­valda sem ráð­ist var í. 

Gregory hafi svo und­an­farið einnig marg­sinnis spurt hvers vegna ekki sé varað við hættu vegna sprungna vestan við bæinn, þeirra fyrstu sem upp­götv­uð­ust í atburð­unum. Þær hafi ekki verið að finna á hættu­mat­skorti Veð­ur­stof­unnar fyrr en í síð­ustu viku. Ármanni þótti skýr­ingar sér­fræð­inga Veð­ur­stof­unnar óljósar. Þótt svæðið sé utan þétt­býlis sé þar m.a. að finna fyr­ir­tæki og á því hafi og sé mögu­lega enn verið að vinna að sprungu­fyll­ingum í vegum.

Frægasta sprungan

Sprungan sem opn­að­ist á golf­vell­inum er lík­lega fræg­asta sprunga Grinda­víkur. Hún var sú sem upp­götv­að­ist fyrst og mynd af garð­bekk á hlið­inni ofan í mik­illi dæld var birt í fjöl­miðlum um allan heim. En hvers vegna var þessi sprunga ekki teiknuð inn á hættu­mat­skorti Veð­ur­stof­unnar fyrr en í síð­ustu viku? Er hún eitt­hvað öðru­vísi og hættu­minni en þær sem ganga í gegnum bæinn?

„Hún er ekki öðru­vísi,“ svarar Gregory. Allt frá því í nóv­em­ber hafi hann komið öllum upp­lýs­ingum um hana á fram­færi við yfir­völd. Hann stað­festir það sem Ármann segir að síð­ustu vikur hafi hann á vett­vangi sam­ráðs­hóps­ins lagt mikla áherslu á að færa sprungu þessa inn á hættu­mat­skort Veð­ur­stof­unnar. „Mitt starf er að leggja fram gögnin. Og það hef ég gert.“ 

Þess ber að geta að eftir að við­talið við Gregory var tekið gaf Veð­ur­stofan út nýtt hættu­mat­skort og á þvi er nú gróf stað­setn­ing sprungna í og við Grinda­vík, m.a. þeim sem eru vestan við bæinn. Hins vegar hefur svæð­inu ekki verið gef­inn lita­kóði, líkt og öðrum svæðum.

Út um allan heimMyndir af garð­bekk á hlið­inni ofan í sprung­unni á golf­vell­inum hefur verið birt í fjöl­miðlum víða um heim. Enda er hún slá­andi vitn­is­burður um afleið­ingar atburð­anna miklu í nóv­em­ber.

Mynd: Skjáskot/RÚV

Eiga sér enga hliðstæðu

Oft­sinnis hafa sér­fræð­ingar, stjórn­mála­menn og aðrir talað um að staðan í Grinda­vík sé án for­dæma. Gregory tekur heils hugar undir það. „Hvergi í heim­inum hefur sigdalur mynd­ast inni í miðjum bæ,“ útskýrir hann. Vís­inda­menn og yfir­völd hafi því ekki getað horft til reynslu ann­ars staðar frá um hvernig best sé að haga við­brögðum. „Þessir atburðir eiga sér enga hlið­stæðu.“ 

Sprungu­sér­fræð­ingurGregory Paul De Pascal er doktor í jarð­skorpu­hreyf­ingum og dós­ent við Háskóla Íslands.

Við þessum flóknu og erf­iðu aðstæðum hafi vís­inda­menn, almanna­varnir og önnur yfir­völd þurft að bregð­ast. Jarð­vís­inda­menn hafa bent á, m.a. eld­fjalla­fræð­ing­arnir Ármann og Þor­valdur Þórð­ar­son, að betur hefði þurft að rann­saka svæðið áður en ráð­ist var í aðgerðir á borð við sprungu­fyll­ingar utan helstu líf­æða bæj­ar­ins. 

„Við komumst að því að það væru sprungur víða og að þær væru á hreyf­ingu en við vissum ekki um eðli og umfang þeirra allra, hvernig hlut­irnir gætu þró­ast,“ svarar Gregory spurður um þetta. Á það hafi hann bent. 

Nauðsynlegt að meta stöðuna

Lúðvík Pét­urs­son var að störfum við jarð­vegs­þjöppun ofan á sprungu í húsa­garði á vegum Nátt­úru­ham­fara­trygg­inga í jan­úar er fyll­ingin gaf sig og hann féll ofan í sprung­una. Við leit að honum kom í ljós að þótt sprungan hafi ef til vill ekki látið mikið yfir sér, op hennar verið þröngt, var hol­rými nokkru neðar og dýptin tugir metra. 

Heim­ildin spurði Gregory hvort búast megi við því að sam­bæri­legar sprungur, sam­bæri­lega hættu, sé að finna víðar í og við Grinda­vík. „Alveg örugg­lega,“ svarar hann. Þær geti bæði verið við stóru mis­gengin og í sprungum í kringum þau. 

Hann seg­ist hins vegar ekki vera í aðstöðu til að meta hvort of geyst hafi verið farið í við­gerðir á götum og öðrum innviðum í bænum. „Ég lagði ekki fram neinar til­lögur varð­andi þær aðgerðir, við í teym­inu töldum það ekki okkar hlut­verk heldur að leggja fram upp­lýs­ingar um hvað hafði gerst og hvað gæti mögu­lega átt eftir að ger­ast. Við gerðum það.“

Þegar Gregory og teymið hans var við rann­sóknir á stóru sprung­unni sem mynd­ast hafði á golf­vell­inum voru vinnu­flokkar að fylla í sprungur í götum. „Það var góð hug­mynd og mik­il­vægt að halda helstu flótta­leiðum bæj­ar­ins opnum,“ segir hann, „en við vorum þarna dag eftir dag og sáum að fyll­ing­arnar sigu og féllu.“ Þetta sé ekki gagn­rýni á þá vinnu heldur góð sönnun þess að jörðin var á hreyf­ingu. „Og af því að við gátum ekki leitað til ann­arra landa og skoðað sam­bæri­lega atburði þá vorum við öll að bregð­ast við í raun­tíma.“

Honum finnst aðdá­un­ar­vert hvað Íslend­ingar búa yfir mik­illi þraut­seigju og séu til­búnir að bregð­ast hratt við. Nátt­úruvá sé enda verk­efni sem kyn­slóð­irnar hafi þurft að takast á við. „En þegar aðstæður skap­ast sem við höfum ekki fullan skiln­ing á er gott að staldra við, skoða vanda­málið gaum­gæfi­lega og finna svo lausnir.“

Kvikan finnur sér auðveldustu leið

Þegar jarð­skorpan er jafn sprungin og hún er í og við Grinda­vík, hefur teygst og tog­ast í sundur, á kvika auð­veld­ara með að brjóta sér leið um sprungur upp á yfir­borðið. Kvikan sem kom upp við suð­ur­enda Sunda­hnúks­gígar­að­ar­innar í jan­úar og flæddi yfir þrjú hús nyrst í Grinda­vík kom að sögn Gregorys upp um slíkar sprungur.  

Spurður hvort það þýði að hún gæti komið upp um sprungur inni í bænum í næstu gosum svarar Gregory því ját­andi. Það sé hins vegar ekki hægt að full­yrða að það muni ger­ast og þá hvenær. En hættan sé vissu­lega til staðar. „Þess vegna er það gott að eng­inn búi nú í Grinda­vík,“ segir hann, „ekki síst í ljósi þess stutta fyr­ir­vara sem fékkst í gos­inu nú í febr­úar.“

Snjór hefur legið yfir öllu síð­ustu vikur. Gregory vill ekki fara með teymi sitt inn í Grinda­vík við þær aðstæður. Skaflar yfir sprungum geta blekkt og skapað hættu. Þess vegna bíða frek­ari rann­sóknir á vett­vangi af hans hálfu. Hann minnir þó á að aðilar á vegum verk­fræði­stofa og Vega­gerð­ar­innar séu að kort­leggja sprungur með jarð­sjám og von­andi komi nið­ur­stöður úr þeim rann­sóknum fljót­lega. 

Íbúum hefur síð­ustu daga verið leyft að fara í hús sín í Grinda­vík og sækja eigur sínar. Á sama tíma og þú ætlar ekki með teymi á svæðið til að rann­saka sprungur er verið að heim­ila þetta. Hvað finnst þér um það?

„Um miðjan nóv­em­ber var ég spurður hvort ég teldi Grinda­vík örugga til búsetu við þær aðstæður sem komnar voru upp,“ svarar Gregory. „Ég svar­aði því neit­andi. En það er ekki mitt hlut­verk að segja fólki til í þeim málum. Það eina sem ég get full­yrt er að þarna eru mis­gengi og sprungur og þau hafa verið á mik­illi hreyf­ingu þótt mikið hafi dregið úr henni. Þetta eru flókin kerfi, flóknir kraftar, en þessar sprungur auð­velda kviku að kom­ast upp á yfir­borðið.

Tel ég óhætt að búa og vinna í Grinda­vík í augna­blik­inu? Ég held að það þurfi að fara í mikla vinnu og rann­sóknir á sprung­unum til að skilja hegðun þeirra og útbreiðslu. Það þarf að vakta þær, yfir lengri tíma. Þannig að ég tel mjög gott að núna búi eng­inn eða vinni í Grinda­vík.

Við vitum að hættan er til staðar. Hættan á því að ein­hver deyi. Við höfum séð það nú þegar. Svo núna tel ég best að fara hægt í sak­irnar og rann­saka mis­gengin og sprung­urnar eins vel og mögu­legt er.

Ég á ekki hús eða fyr­ir­tæki í Grinda­vík. En ég skil mjög vel að fólk vilji bjarga eigum sínum. Á sama tíma tel ég mikla áskorun fólgna í því að skera úr um inn í hvaða bygg­ingar og svæði er hægt að fara. Aðgerðir til verð­mæta­björg­unar hafa gengið vel hingað til. Það er ekki síst að þakka fag­mennsku björg­un­ar­sveita og ann­arra við­bragðs­að­ila sem gæta að öryggi fólks­ins.“