HS Orka vinnur að nokkrum stækk­un­ar­verk­efnum á núverndi virkj­un­ar­svæðum sínum sem gætu skilað yfir 100 MW inn á flutn­ings­kerfi raf­orku. Jafn­framt er unnið að þremur nýjum verk­efnum, virkj­un­ar­kostum sem allir eru í nýt­ing­ar­flokki ramma­á­ætl­unar. Þar er um að ræða einn kost í vatns­afli, Hval­ár­virkjun í Árnes­hreppi, og tvo jarð­varma­kosti, annan við Eldvörp á Reykja­nesi og hinn á Krýsu­vík­ur­svæð­inu.

Tvö orku­frek verk­efni sem áformuð eru á Reykja­nesi hafa nýverið verið kynnt til sög­unnar og í báðum til­vikum hefur verið samið við HS Orku um afhend­ingu á raf­orku. Annað er metan- og vetn­is­fram­leiðsla Norður PTX Reykja­nes. Í umhverf­is­skýrslu segir að orkan, 56 MW, muni koma frá Reykja­nes­virkjun. Hin fram­kvæmdin sem um ræðir er land­eldi Samherja sem þyrfti 16 MW. Bæði verk­efnin miða að því að flytja fram­leiðslu­vöru sína að lang­mestu leyti úr landi.

„Verk­efnin eru ekki af þeirri stærð eða með slíkar tíma­setn­ingar að nauð­syn­legt sé að virkja sér­stak­lega fyrir þau,“ segir Birna Lár­us­dóttir, upp­lýs­inga­full­trúi HS Orku, í skrif­legum svörum við fyr­ir­spurn Heim­ild­ar­innar. „Hins vegar hefur og er HS Orka að fjár­festa veru­lega í auk­inni orku­öflun.“

Engin þess­ara fjár­fest­inga sé eyrna­merkt sér­stökum við­skipta­vinum en upp­sett fram­leiðslu­geta í þeim sé af sömu stærð­argráðu og til dæmis þessir við­skipta­vinir myndu þurfa.

Stækkanir tveggja virkjana

Reykja­nes­virkjun var nýverið stækkuð og var við­bótin tekin í notkun í árs­byrjun 2023. Með henni jókst fram­leiðslu­geta virkj­un­ar­innar úr 100 MW í 130 MW.

Þá standa fram­kvæmdir nú yfir við stækkun og end­ur­bætur á orku­ver­inu í Svarts­engi. Að fram­kvæmdum loknum er áætlað að fram­leiðslu­geta Svarts­engis auk­ist um tæp­lega þriðj­ung. „Í fram­kvæmd­inni felst að eldri fram­leiðslu­ein­ingar verða teknar út og ný fram­leiðslu­ein­ing sett í stað­inn, sem mun bæta nýt­ingu auð­lind­ar­innar og auka fram­leiðslu­getu vers­ins upp í 85 MW,“ segir Birna.

Upp­lýs­inga­full­trúiBirna Lár­us­dóttir.

Mynd: HS Orka

„Það mun taka 5-10 ár að ná fullri orku­af­hend­ingu til Norður PTX Reykja­nes og land­eldis Samherja fisk­eldis á Reykja­nesi,“ heldur hún áfram. „Við gerum ráð fyrir þessu magni í okkar áætl­unum og sköpum ráð­rúm til afhend­ingar eftir því sem fram­leiðsla okkar þró­ast sam­hliða eðli­legum hreyf­ingum við­skipta­vina á mark­aði.“

Innan næstu tíu ára gætu þró­un­ar­verk­efni HS Orku kom­ist til fram­kvæmda og skilað yfir 100 MW inn á flutn­ings­kerfið, að sögn Birnu. Þar er um að ræða stækk­un­ar­verkerk­efni á núver­andi virkj­un­ar­svæðum auk verk­efna í nýt­ing­ar­flokki ramma­á­ætl­unar sem HS Orka vinnur að: Eldvörp, Krýsuvík og Hval­ár­virkjun.

Orkan í Eldvörpum ofmetin

Rann­sóknir í Eld­vörpum benda til þess að svæðið sé mjög tengt jarð­hita­svæð­inu í Svarts­engi, segir Birna. „Því höfum við miðað vinnu okkar að und­an­förnu við að svæðið verði í raun nýtt frá virkj­un­inni í Svarts­engi.“

GígaröðEldvörp eru tæp­lega 10 kíló­metra löng gíga­röð um 4 kíló­metrum suð­vestan við Bláa lónið og Svarts­engi. Vatns­geymir Eldvarpa og Svarts­engis er hinn sami.

Mynd: Ellert Grét­ars­son/Land­vernd

Ekki liggi fyrir hversu mikil aukn­ing í fram­leiðslu­getu gæti fylgt því svæði en í ramma­á­ætlun sé miðað við 50 MW. „Rann­sóknir okkar, sem þó eru stutt á veg komnar, benda til þess að það sé ofmetið,“ segir Birna.

HS Orka er með rann­sókn­ar­leyfi á Krýsu­vík­ur­svæð­inu og und­ir­býr rann­sóknir á grund­velli vilja­yf­ir­lýs­ingar milli HS Orku og Hafn­ar­fjarð­ar­bæjar sem und­ir­rituð var haustið 2022. „Virkjun í Krýsuvík er ekki síst ætluð til hús­hit­unar en skortur á heitu vatni á höf­uð­borg­ar­svæð­inu er fyr­ir­sjá­an­legur í náinni fram­tíð.“

Orkan úr Hvalárvirkjun á almennan markað

Vest­ur­Verk, sem HS Orka á um 80 pró­sent eign­ar­hlut í, er með nokkra virkj­un­ar­kosti á sínu teikni­borði og af þeim er Hval­ár­virkjun í Árnes­hreppi lengst komin að sögn Birnu. Hún bendir á að þessi orku­kostur sé í nýt­ing­ar­flokki ramma­á­ætl­unar og sé hugs­aður fyrir almennan markað „og til að bæta afhend­ingar­ör­yggi raf­orku á Vest­fjörðum“.

Virkj­un­ar­kost­ur­inn Hval­ár­virkjun var sett­ur í ork­u­nýt­ing­ar­flokk ramm­a­áætl­un­ar árið 2013 og gert ráð fyr­ir hon­um í aðal­skipu­lagi Árnes­hrepps ári síðar. Þegar hef­ur farið fram mat á um­hverf­isá­hrif­um.

Í víð­ernum Vest­fjarðaYfir­lit­skort af nágrenni fyr­ir­hug­aðrar Hval­ár­virkj­unar.

Mynd: Vest­ur­Verk/Verkís

Hval­ár­virkjun yrði reist í eyði­firð­inum Ófeigs­firði í Árnes­hreppi á Ströndum. Rennsli þriggja áa á Ófeigs­fjarðar­heiði yrði virkjað: Hvalár, Rjúkanda og Ey­vind­ar­fjarð­arár. Gert hefur verið ráð fyr­ir að afl virkj­un­ar­inn­ar yrði 55 MW og orku­fram­leiðslan um 320 gíga­vatt­stund­ir (GWh) á ári.

Byggðar yrðu fimm stífl­ur við heiðar­vötn til að mynda þrjú miðlun­ar­lón. Sú hæsta yrði 33 metr­ar. Lón­in yrðu tóm að vori og myndu, að því er fram kom í áliti Skipu­lags­stofn­unar á umhverf­is­mat­skýrslu um fram­kvæmd­ina árið 2017, í fyrsta lagi fyll­ast í byrj­un júlí. Rennsli allra ánna myndi minnka veru­lega á köfl­um og þar með rennsli um foss­ana Drynj­anda og Rjúkanda.

Fram­kvæmt yrði á óbyggðu víð­erni og telur Skipu­lags­stofn­un að virkj­unin myndi skerða víð­áttu­mesta sam­fellda óbyggða víð­erni á Vest­fjörðum um að minnsta kosti 200 fer­kíló­metra eða um 13%.

Nýtur verndarSamkvæmt nátt­úru­vernd­ar­lögum njóta fossar á borð við Drynj­anda í Hvalá sér­stakrar verndar. Þeim má ekki raska nema að brýna nauð­syn beri til.

Mynd: Lovísa Ásbjörns­dóttir/Nátt­úru­fræði­stofnun

Að sögn Birnu er nú áfram unnið að hönnun virkj­un­ar­innar og árlegar rann­sóknir gerðar á vatna­sviði hennar. Umhverf­is­mati lauk árið 2017 með fyrr­greindu áliti Skipu­lags­stofn­unar og segir Birna að úrbætur hafi verið gerðar á hönnun í sam­ræmi við ábend­ingar.

Virkj­un­in yrði langt frá meg­in­flutn­ings­kerfi raf­orku og enn hefur ekki verið fast­sett hvernig hún yrði tengd því. Hug­myndir hafa verið uppi um að reisa nýjan tengi­punkt í Ísa­fjarð­ar­djúpi og yrði þá farið með raf­magnið um 30 kíló­metra leið frá virkjun yfir Ófeigs­fjarð­ar­heið­ina. Þaðan færi það svo um aðra heiði inn á meg­in­flutn­ings­kerfið í gegnum Vest­ur­línu.

Birna segir að und­ir­bún­ingur tengilagnar standi nú yfir og að skipu­lags­mál og umhverf­is­mat vegna hennar sé að mestu á könnu Lands­nets. 

Gert er ráð fyrir virkj­un­inni á aðal­skipu­lagi Árnes­hrepps en gera þyrfti „lít­ils­háttar breyt­ingar á skipu­lag­inu vegna fyr­ir­hug­aðra vinnu­búða og fleira sam­hliða skipu­lags­málum Lands­nets,“ segir í svörum Birnu.

Deilur sem klufu sveitina

Harð­vít­ugar deilur stóðu um Hval­ár­virkjun á sínum tíma, ekki síst í sveit­inni þar sem hún er fyr­ir­huguð. Hug­myndin klauf lítið sam­fé­lag, íbúa Árnes­hrepps, fámenn­asta sveit­ar­fé­lag lands­ins, og enn hefur ekki gróið um heilt.

Síðustu vend­ingar í þeim deilum fóru fyrir dóm­stóla en þær snéru að landa­merkjum jarða á hinu áform­aða virkj­un­ar­svæði. Þar hafði betur ítalskur barón og eig­endur Ófeigs­fjarðar, sem sömdu við Vest­ur­Verk um vatns­rétt­indi vegna virkj­un­ar­á­for­manna fyrir mörgum árum.