Ekki mátti taka börnin upp og hugga þau. Ekki mátti horfa í augun á börn­unum þegar þeim var gefið að borða og það mátti alls ekki leika við þau. Rík áhersla var á að starfs­menn mynd­uðu ekki augn­sam­band því það myndi valda börn­unum svo mik­illi sorg. Ekki mátti heldur taka sæng­ina af börn­unum í heim­sókn­ar­tíma og starfs­stúlkum sagt að snúa baki í mæð­urnar. 

Þannig lýsir kona sem starf­aði á Vöggu­stof­unni Hlíð­ar­enda í upp­hafi sjö­unda ára­tugar síð­ustu aldar umgengn­is­reglum við börnin sem þar dvöldu. Hún er ein fjöl­margra fyrr­ver­andi starfs­manna sem vöggu­stofu­nefndin svo­kall­aða tók við­töl við vegna rann­sóknar sinnar á starf­semi vöggu­stofa í Reykja­vík. Rann­sókn­ar­tíma­bilið nær yfir um ald­ar­fjórð­ung, allt frá stofnun Vöggu­stof­unnar Hlíð­ar­enda árið 1949 til árs­ins 1973. Á miðju tíma­bili þessu, árið 1963, var Vöggu­stofa Thor­vald­sens­fé­lags­ins stofnuð.

1.083 börn dvöldu á vöggu­stof­unum á þessum tíma. Flest þeirra komu þangað á fyrsta ári, sum beint af fæð­ing­ar­deild­inni. Það barn sem dvaldi styst var þar í tvo daga. Það sem dvaldi þar lengst var þar í tæp fimm ár.

Marg­vís­legar ástæður voru fyrir því að börn voru vistuð á vöggu­stofum sem var úrræði á vegum barna­vernd­ar­nefndar. Veikindi for­eldra eða systk­ina var ein ástæða, óregla sögð önnur. Þá var fátækt nefnd í vist­un­ar­skýrslum barn­anna þrátt fyrir að sam­kvæmt þágild­andi barna­vernd­ar­lögum væri for­taks­laust bann við að taka börn af heim­ilum ein­göngu vegna örbirgðar for­eldra. Þvert á móti bar barna­vernd­ar­nefndum skylda til að aðstoða for­eldra og ráða bót á bág­bornum fjár­hag þeirra. Húsnæðis- og dag­vist­un­ar­vandi var útbreiddur og ein­stæðar mæður áttu sumar hverjar engin úrræði önnur en að sam­þykkja vistun barna sinna á vöggu­stofum.

Skýrsla vöggu­stofu­nefnd­ar­innar, sem sett var á lagg­irnar í fyrra, var kynnt í gær. Er nið­ur­staða umfangs­mik­illar rann­sóknar hennar sú að börn hafi sætt illri með­ferð á Vöggu­stof­unni Hlíð­ar­enda á tíma­bilum yfir árin 1949 til 1963. Þá hafi börn í ýmsum til­vikum einnig sætt illri með­ferð á Vöggu­stofu Thor­vald­sens­fé­lags­ins á tíma­bilum frá 1963 til 1967.

Ræddu við á fjórða tug fyrrverandi starfsmanna

Þar sem sex­tíu ár eru liðin frá því að starf­semi Vöggu­stof­unnar Hlíð­ar­enda lauk tókst nefnd­inni ein­ungis að ræða við sex fyrr­ver­andi starfs­menn sem höfðu heilsu til. Hins vegar voru teknar skýrslur af 27 ein­stak­lingum sem störf­uðu á Vöggu­stofu Thor­vald­sens­fé­lags­ins.

Unnið var á vöktum. Flestar voru að störfum á dag­inn og stundum aðeins ein yfir nótt­ina. 

Reynsla þessa fyrr­ver­andi starfs­fólks er mis­jöfn. Sumum reynd­ist hún þung­bær en öðrum ekki. Yfir­leitt var starfs­fólkið mjög ungt, oft undir tví­tugu, og staldr­aði oft ekki lengi við. Þá er reynsla fólks­ins mjög mis­jöfn eftir því hver gegndi starfi for­stöðu­konu. 

Sögur starfsfólksins

Kona sem starfaði á Vöggustofunni Hlíðarenda árið 1954:

Allt starfið var í mjög föstum skorðum og frekar til­breyt­ing­ar­s­nautt. Börnin fengu nóg að borða en að jafn­aði voru þau mötuð og látin snemma í rúmið.

Kona sem starfaði á Hlíðarenda 1958, þá 17 ára gömul:

Það var sér­stak­lega erfið lífs­reynsla að verða vitni að því að mæður sem áttu börn á Hlíð­ar­enda hafi ein­ungis mátt sjá þau í gegnum rúðu. Mæðurnar stóðu við rúð­una og grétu þar sem þær fengu hvorki að snerta börnin sín né halda á þeim.

Lítill tími gafst í starf­inu til að tengj­ast ákveðnum börnum sér­stak­lega, þar sem verkin sem sinna þurfti voru mörg.

Hún man ekki eftir neinum leik­föngum. Ekkert var á veggjum vöggu­stof­unnar, umhverfið var „ster­il­iserað og allt hvítt“ og starfs­stúlkur klædd­ust hvítum sloppum.

Kona sem starfaði á Hlíðarenda árið 1962:

Börnin fengu pela á morgn­ana og þá mátti ekki halda á þeim heldur aðeins setja bleiu undir pel­ann svo þau gætu sogið. Starfs­stúlkur máttu ein­ungis skipta á börn­unum á ákveðnum tímum en þess á milli máttu þær ekki skipta sér af þeim heldur aðeins láta þau liggja í rúm­inu. Börnin grétu fyrstu dag­ana og vik­urnar eftir að þau komu en starfs­fólk mátti ekki taka þau upp og hugga.

Á heim­sókn­ar­tímum for­eldra var hleypt inn í hollum. For­eldrar horfðu á barn sitt í gegnum gler en barnið var í vögg­unni. Starfs­fólk mátti alls ekki taka þau upp og ekki hugga ef þau grétu. Sum börnin voru aldrei heim­sótt en önnur fengu heim­sókn alla sunnu­daga.

Henni er minn­is­stætt að ein móðir kom í hvern ein­asta heim­sókn­ar­tíma og stóð grát­andi við glugg­ann allan þann tíma sem hún mátti vera. 

Kona sem var í starfsnámi á Hlíðarenda árin 1962 og 1963:

Starfs­konum var sagt að vera helst ekki með börnin mikið í fang­inu. Ef þær tengd­ust ákveðnum börnum og vildu hlúa að þeim og knúsa var það bannað. Var sú ástæða gefin að erf­ið­ara yrði fyrir börnin að fara aftur til for­eldr­anna ef þau fengju hlýju starfs­stúlkna.

Hún var í námi í Fóstru­skól­anum og nem­end­urnir ræddu sín á milli hversu gríð­ar­lega ólík starf­semi vöggu­stofa og leik­skóla væri. Á vöggu­stof­unni var „allt svo lokað og eins og fang­elsi“.

Sjálfri var henni boðin vist fyrir barn sitt á vöggu­stof­unni þar sem hún var ein­stæð og í hús­næð­is­vand­ræðum. Hún afþakk­aði boðið enda gat hún ekki hugsað sér að hafa barnið þarna, þrátt fyrir vand­ræði sín.

Kona sem vann á Hlíðarenda 1963:

Á Hlíð­ar­enda var „þröngt, dimmt og hræði­legt að koma, pissu­lykt af börn­unum, vond lykt almennt.“

Kona sem var í starfsþjálfun á Hlíðarenda 1963:

Vöggu­stofan var rekin eins og spít­ali. Stofa yngstu barn­anna var eins og fæð­ing­ar­deild. Í næstu stofu voru ein­ungis hvít rimla­rúm. Ekkert annað var þar inni, engin leik­föng og ekk­ert á hvítum veggj­unum. Hún fékk þær leið­bein­ingar að ekki mætti halda á börn­unum þegar þeim væri gef­inn peli. Ástæðan var sýkla­hræðsla for­stöðu­kon­unnar. Milli þess sem skipt var á börnum og þeim gef­inn peli voru starfs­stúlk­urnar að pússa glerið því stöðugt þurfti að sótt­hreinsa.

Hún og fleiri nemar Fóstru­skól­ans vöktu athygli kenn­ara sinna á aðbún­aði barn­anna. Nemarnir tóku sig svo saman og keyptu og bjuggu til leik­föng og fengu myndir eftir Mugg um Dimmalimm til að skreyta veggi. Ári síðar mætti hún aftur til starfa og var brugðið að sjá leik­föngin geymd uppi í hillu. Myndir Muggs höfðu verið hengdar fram á gang en ekki þar sem börnin dvöldu í hús­inu.

Kona sem vann á vöggustofu árið 1964:

Hún leit ekki mjög gagn­rýnum augum á starf­semi vöggu­stof­unnar á meðan hún starf­aði þar. En eftir að starfa síðar á leik­skóla hafi hún gert sér grein fyrir því að umhverfi vöggu­stof­unnar var mjög  „ster­ílíserað“. Börnin fengu ekki mikla örvun og það skorti á til­finn­inga­leg tengsl.

Kona sem starfaði á vöggustofu árið 1964:

Náms­dvölin á vöggu­stof­unni var hræði­leg reynsla. Ekki mátti sinna börn­unum nema sam­kvæmt ákveðnu skipu­lagi. Börnin fengu t.d. pela á 4 tíma fresti. Þegar hún kom til starfa rétti for­stöðu­konan henni 6 vikna barn og sagt henni að baða það á 5 mín­útum.

Eldri börnin voru mötuð án þess að það væri augn­sam­band. Maturinn var mauk­aður og lýsi hellt út á hann. 

Börnin lágu að miklu leyti í rúmum sínum og hættu að gera kröfur á fólk í kringum sig. Aðstand­endur máttu aðeins sjá börnin í gegnum gler. Hún man sér­stak­lega eftir einni móður sem fór burtu hágrát­andi vegna þessa.

Miklir for­dómar voru í sam­fé­lag­inu gagn­vart sumum for­eldrum barna á vöggu­stof­unni og almennt var ekki litið á það sem svo að fólk sem missteig sig í líf­inu ætti skilið annað tæki­færi. 

Kona sem var starfsnemi á vöggustofu Thorvaldsensfélagsins árið 1964:

Þegar hún og aðrar náms­stúlkur úr Fóstru­skól­anum komu í starfs­námið neit­uðu þær að klæð­ast hvítum sloppum. Þær þurftu að klæð­ast sloppum en þeir máttu vera rauðir. Almennt var mikil hrein­læt­is­árátta. Mata átti börnin aftan frá til að koma í veg fyrir teng­ingu við börnin. 

Kona sem starfaði á vöggustofu í 4 mánuði árið 1965:

Hún hefur tekið nærri sér gagn­rýni á vöggu­stof­urnar. Umræðan hafi verið ósann­gjörn. Ekki sé rétt að börnin hafi alltaf verið í rúmunum. Börnin hafi verið höfð í fang­inu þegar þeim var gef­inn peli. Ekki sé rétt að for­eldrar hafi bara mátt sjá börnin í gegnum gler.

Kona sem starfaði á vöggustofunni 1966-1968:

Börnin fóru aldrei út. Vel var séð um alla nær­ingu en mat­ur­inn allur stapp­aður sem var óheppi­legt fyrir börn sem voru að nálg­ast tveggja ára aldur. Börnin hafi fengið hafra­graut í morg­un­mat, kássu í hádeg­is­mat, mjólk í kaffi­tím­anum með brauði út í. Kvöld­mat­ur­inn var yfir­leitt ein­hver hrær­ingur.

Milli mat­máls­tíma var skipt á öllum börn­unum og þau sett á koppa, stundum helst til lengi. Pelar barn­anna voru almennt settir upp í rúm til þeirra en börn ekki tekin í fangið þegar þeim var gefið. Starfs­stúlkur voru allar í hvítum sloppum en ef þær fóru í venju­legum fötum inn á deild urðu börnin hrædd þar sem þau voru orðin svo vön slopp­unum.

Kona sem var í starfsþjálfun á vöggustofunni 1967:

Börnunum var gef­inn morg­un­matur á meðan þau sátu á kopp­unum. Sumar starfs­stúlkur tóku börnin upp en ekki allar. Klukkan 5 um dag­inn voru börnin  klædd í galla sem voru bundnir að aftan svo þau kæmust ekki úr þeim. Síðan voru þau sett aftur í rúmin.

Hún seg­ist aldrei gleyma þessum tíma. Fólk hafi vitað að það ætti að halda á börnum og örva þau. Vöggu­stofan hafi hins vegar verið rekin eins og sjúkra­hús.

Kona sem vann á vöggustofunni 1967-1968:

Mikið breytt­ist þegar Ragn­heiður Jóns­dóttir tók við starfi for­stöðu­konu árið 1967. Auður Jóns­dóttir sem áður gegndi starf­inu hætti og sömu­leiðis móðir hennar. Ragn­heiður gaf starfs­konum fyr­ir­mæli um að sitja með börnin þegar þeim væri gef­inn peli. Hún lét opna út í garð og útveg­aði hlífð­ar­föt fyrir öll börnin. Hún keypti borð sem eldri börnin gátu setið við á mat­máls­tímum og lært að borða sjálf af diski með hnífa­pörum. Ragn­heiður hvatti for­eldra til að koma og tengj­ast börn­unum. Dæmi voru um að mæður með börn á brjósti hafi komið tvisvar á dag til að gefa brjóst og halda teng­ingu við barnið. 

Ein­hverjar starfs­stúlkur voru ósáttar við breyt­ing­arnar og hættu.

Kona sem vann á vöggustofunni árið 1967:

Ragn­heiður lagði áherslu á það við starfs­fólkið að börnin á vöggu­stof­unni væru heil­brigð en ekki sjúk­lingar. Eitt barn hafði alltaf legið í rúm­inu sam­kvæmt fyr­ir­mælum fyrr­ver­andi for­stöðu­konu þar sem það væri veikt. Ragn­heiður sagði starfs­fólki að barnið ætti að fara úr rúm­inu og vera á gólf­inu og í fram­hald­inu hafi það bæði lært að skríða og ganga. 

Kona sem vann á vöggustofu árið 1968:

Hana lang­aði helst að gráta er hún kom þangað fyrst. Áherslan var helst á þrif. Gólf voru skúruð tvisvar á dag og mikið notað af sótt­hreinsi­legi. Ungbörn voru í minni rúmum með gleri en eldri börnin votu í hvítum rúmum með mjög háum rimlum. Mest sló hana að sjá börn rugga sér í rúmum og slá höfði sínu í riml­ana. Þau hafi greini­lega skort ást og hlýju.

Kona sem vann á vöggustofunni 1969: 

Starfs­stúlk­urnar reyndu að gera sitt besta og föðm­uðu börnin og reyndu að hugga ef þau grétu. Það var, þrátt fyrir barna­fjöld­ann, ekki mik­ill hávaði á vöggu­stof­unni. Almennt voru börnin rólegri og stillt­ari en eðli­legt gat talist og það skorti á gleð­ina í þeim. 

Karlmaður sem starfaði á vöggustofunni 1970:

Aðstæður voru fábrotnar. Stofn­unin bar þess mjög merki að hún var byggð fyrir fólk í erf­iðri þjóð­fé­lags­stöðu sem lítið var gert fyrir. Horfið hafði verið frá því fyr­ir­komu­lagi að starfs­fólk stæði fyrir aftan börnin þegar þau borð­uðu mat­inn.

Karlmaður sem starfaði á vöggustofunni 1971-1972:

Starfs­fólki var falið að sinna og tengj­ast til­teknum börnum sér­stak­lega og stundum tók það börnin heim með sér.

Starfskona á vöggustofunum árið 1968 og aftur 1972:

Hún sá mik­inn mun á starf­sem­inni frá því hún kom þangað fyrst 1968 og þegar hún hóf þar störf að nýju 1972. Ein­kenn­isslopp­arnir höfðu verið fjar­lægðir. Áherslan var á börnin en minna á þrif. Lesið var fyrir börnin áður en þau fóru að sofa.

Tvær konur sem unnu á vöggustofum á tveimur tímabilum:

Rúm og hurðar voru mál­aðar í litum. Leikföng á borð við púsl og legókubba voru keypt. Borg­ar­yf­ir­völd voru ekki hrifin af þessum breyt­ingum Þor­bjargar Sig­urð­ar­dóttur, hinnar nýju for­stöðu­konu.

Hátta­tíma barn­anna var seinkað en áður hafi hann verið klukkan fimm á dag­inn. Farið var með börnin út í garð og um Laug­ar­dal­inn en einnig í sund­laugar.

Heim­sókn­ar­tímar voru sér­stak­lega erf­iðir og til­finn­inga­þrungnar stundir þegar for­eldrar komu allir á sama tíma og síðan var grátið mikið þegar heim­sókn­ar­tím­anum lauk tveimur klukku­stundum síðar. 

Kona sem vann á vöggustofu með nokkurra ára millibili:

Straum­hvörf höfðu orðið í starf­sem­inni frá árinu 1968 þegar hún kom aftur til starfa árið 1973. Umhverfið hafði tekið stakka­skiptum. Sú stefna var mörkuð að aðskilja ekki systk­ini og að for­eldrar gætu komið á hverju kvöldi til að baða börnin og svæfa þau.