Basic að birta

Birting alþjóða­samn­inga eru í miklum ólestri hér­lendis eins og komið hefur fram að und­an­förnu. Það er því mikið fagn­að­ar­efni að for­seti Alþingis hafi svarað grein und­ir­rit­aðs, hér í Kjarn­anum, sem vék að brota­lömum varð­andi birt­ingu til­tek­inna alþjóða­samn­inga í laga­safn­inu á vef Alþingis.

[links]Það hljóta allir að geta verið sam­mála um að mik­il­vægt sé að vefur Alþingis inni­haldi ekki vill­andi eða rangar upp­lýs­ingar, enda reiða lærðir og leikir sig mjög á hann. Þar sem for­seti þings­ins hefur sýnt athuga­semdum und­ir­rit­aðs meiri áhuga en rit­stjórn laga­safns­ins ætlar hann að nota tæki­færið og benda for­set­anum á fleiri brotala­mir sem snerta birt­ingu alþjóða­samn­inga og áhrif þeirra á íslenska lög­gjöf.

Gloppur í sóttvarnarlöggjöfinni

Algeng leið til að tryggja fylgni íslensks réttar við alþjóð­legar skuld­bind­ingar er að í lögum sé vísað til þeirra. Nokkrar útfærslur eru til af þessu. Stundum er vísað almennt til alþjóð­legra skuld­bind­inga íslenska rík­is­ins. Í öðrum til­fellum er vísað almennt til alþjóða­samn­inga sem Ísland er aðili að og í enn öðrum til­fellum er vísað til til­tek­ins eða til­tek­inna alþjóða­samn­inga sem Ísland er aðili að. Þegar íslensk lög­gjöf vísar til alþjóða­samn­inga, með þessum hætti, er ekki nóg að íslenska ríkið hafi gerst aðili að umræddum samn­ingi. Það er laga­skylda að birta samn­ing­inn í Stjórn­ar­tíð­indum C svo hægt sé að beita honum gagn­vart borg­ur­unum. Samkvæmt lögum nr. 15/2005 um Stjórn­ar­tíð­indi og Lög­birt­inga­blaðið er það meg­in­reglan að birta skuli samn­inga við önnur ríki og aug­lýs­ingar varð­andi gildi þeirra í stjórn­ar­tíð­indum C.

[adspot]Einn helsti alþjóða­samn­ing­ur­inn sem kemur við sögu í bar­átt­unni gegn Covid-19 er Alþjóða­heil­brigð­is­reglu­gerð Alþjóða­heil­brigð­is­stofn­un­ar­innar (e. International Health Regulations) frá árinu 2005, sem Ísland er aðili að. Núgild­andi sótt­varn­ar­lög byggja mjög á reglu­gerð­inni og vísa sótt­varn­ar­lögin nokkrum sinnum til hennar. Í álits­gerð um vald­heim­ildir sótt­varn­ar­læknis og heil­brigð­is­ráð­herra til opin­berra sótt­varn­ar­ráð­staf­ana, sem tekin var saman af Páli Hreins­syni, kemur fram að reglu­gerðin hafi ekki verið birt í C-deild Stjórn­ar­tíð­inda svo sem skylt er að gera. Páll bendir á að „[l]aga­legar afleið­ingar þess séu m.a. þær að við inn­leið­ingu almennra sótt­varna­ráð­staf­ana við komu og brott­för far­þega frá Íslandi er ekki hægt að vísa til C-deildar um efni regln­anna“ (sjá bls. 19-23 í álit­inu). M.ö.o. vegna þess að van­rækt hefur verið að birta umræddan alþjóða­samn­ing þá er sótt­varn­ar­lög­gjöfin, að ein­hverju leyti, tak­mark­aðri en ella. Sú staða krefst nán­ari útskýr­inga frá þar til bærum aðilum.

Eitt dæmi af fjölmörgum

Hér er ekki um að ræða ein­stakt til­felli. Alþjóða­heil­brigð­is­reglu­gerðin er ein­ungis einn þeirra 300 alþjóða­samn­inga sem utan­rík­is­ráðu­neytið hefur van­rækt að birta í C-deild Stjórn­ar­tíð­inda. Fjöldinn allur af lögum og reglu­gerðum beitir sömu tækni og sótt­varn­ar­lögin, þ.e. að vísa til alþjóð­legra skuld­bind­inga. Vegna þessa má telja afar lík­legt að fjöl­mörg sam­bæri­leg til­vik séu til staðar í íslensku rétt­ar­kerfi. Það er grafal­var­legt mál sem opnar á margs­konar glufur. Jafnvel er hægt að ræða um hlað­borð fyrir slynga lög­menn.

Í rit­inu Stjórn­skip­un­ar­réttur: Und­ir­stöður og hand­hafar rík­is­valds eftir Björgu Thoraren­sen er bent á að farist birt­ing fyrir á lögum vegna ásetn­ings ráð­herra eða stór­kost­legs hirðu­leysis hans eða ef óhæfi­legur dráttur verður á birt­ingu laga af sömu orsökum, geti það varðað við­kom­andi ráð­herra ábyrgð sam­kvæmt ákvæðum laga um ráð­herra­á­byrgð. Spyrja verður hvort það sama eigi ekki við um birt­ingu reglu­gerða og alþjóða­samn­inga. Ofan­greind orð und­ir­strika hversu alvar­lega litið er á slíka van­rækslu.

Úrbóta þörf

Telja má full­víst að umrædd van­ræksla tak­marki virkni íslenskrar lög­gjafar, þó óljóst sé í hversu miklu mæli. Auk þess gerir hún það að verkum að marg­vís­legar til­vís­anir til alþjóða­samn­inga í íslenskum lögum hafa minni þýð­ingu en vilji lög­gjafans stendur til. Að mati und­ir­rit­aðs er þetta mál­efni sem for­seta þings­ins ætti að vera umhugað um að laga. Sem betur fer hefur rík­is­stjórnin ákveðið að ráð­ast í átak til að ráð bót á ástand­inu. Það átak mun þó standa yfir í nokkur ár og er satt besta að segja ekki nægj­an­legt því nauð­syn­legt er að settur verði mun skýr­ari lag­ara­mmi um inn­leið­ingu alþjóð­legra skuld­bind­inga hér­lendis í takt við það sem hefur verið gert vegna EES-sam­starfs­ins til að fyr­ir­byggja svona upp­á­komur. Annað er vart boð­legt fyrir full­valda lýð­ræð­is­ríki.

Höfundur er pró­fessor við laga­deild HR.