Aðgangur almennings að upplýsingum aukinn

Alþingi hefur sam­þykkt tvö laga­frum­vörp um breyt­ingar á stjórn­sýslu- og upp­lýs­inga­lögum. Frum­vörpin eru hluti af aðgerðum stjórn­valda til að auka tján­ing­ar­frelsi og upp­lýs­inga­rétt almenn­ing. Með breyt­ing­unum eru upp­lýs­inga­lögin útvíkkuð og ná þau nú til hluta af starf­semi Alþingis og dóm­stóla. Auk þess er kveðið á í lög­unum um ráð­gjafi stjórn­valda sem hefur það hlut­verk að stuðla að bættri upp­lýs­inga­gjöf hins opin­bera og ber honum meðal ann­ars að leið­beina almenn­ing um fram­setn­ingu upp­lýs­inga­beiðna.

Flóknar reglur um þagnarskyldu takmörkuðu tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna

[links]Frum­vörpin eru afrakstur nefndar sem for­sæt­is­ráð­herra skip­aði í mars 2018 um um umbætur á lög­gjöf á sviði tján­ing­ar-, fjöl­miðla- og upp­lýs­inga­frels­is. Nefnd­inni var meðal ann­ars falið að fara yfir gild­andi upp­lýs­inga­lög í ljósi þró­unar á alþjóða­vett­vangi og fram­kvæmdar lag­anna og meta hvort þörf væri á laga­breyt­ing­um.

Með laga­breyt­ing­unni bæt­ist við kafli um tján­ing­ar­frelsi og þagn­ar­skyldu opin­berra starfs­manna í stjórn­sýslu­lögin. Kaflinn hefst á yfir­lýs­ingu um að opin­berir starfs­menn hafi frelsi til að tjá sig opin­ber­lega um atriði sem tengj­ast starfi þeirra svo fremi sem þagn­ar­skylda eða trún­aðar- og holl­ustu­skyldur standa því ekki í vegi. Með lög­unum er þó ekki verið að auka við þagn­ar­skyldu opin­berra starfs­manna heldur er þeim ætlað að skýra þær reglur sem um þagn­ar­skyldu gilda til þess að gera opin­berum starfs­mönnum betur kleift að nýta tján­ing­ar­frelsi sitt. [adspot]

Katrín Jak­obs­dóttir, for­sæt­is­ráð­herra, sagði þegar hún mælti fyrir frum­varp­inu að flóknar og óljósar þagn­ar­skyldu­reglur tak­mörk­uðu tján­ing­ar­frelsi opin­berra starfs­manna og gætu valdið hættu á að við­kvæmar upp­lýs­ingar kæmust á almanna­vit­orð. Því væru skýrar reglur betri en óskýrar til að gæta beggja hags­muna.

Auk þess voru gerðar fleiri breyt­ingar á þagn­ar­skyldu­á­kvæðum 80 laga­bálka í því skyni að skýra og sam­ræma fram­kvæmd þagn­ar­skyldu í íslenskum rétti.

Ráðgjafi til að aðstoða almenning við að sækja upplýsingar

Á meðal þess sem breytt var í upp­lýs­inga­lög­unum er að nú ná þau yfir þá hluta starf­semi Alþingis og dóm­stóla sem eiga mest skylt við stjórn­sýslu og hert er á skyldu ráðu­neyta til að birta upp­lýs­ingar um mál sem þau hafa til með­ferðar. Enn fremur er nú í lög­unum kveðið á um frum­kvæð­is­skyldu ráðu­neyta í að birta upp­lýs­ingar um mál sem þau hafa til með­ferðar.

Jafn­framt hefur tími til að svara upp­lýs­inga­beiðnum verið styttur í lög­unum en ef beiðni um aðgang að gögnum hefur ekki verið afgreidd innan 30 virkra daga frá mót­töku hennar er beið­anda heim­ilt að vísa mál­inu til úrskurð­ar­nefndar um upp­lýs­inga­mál sem úrskurðar um rétt hans til aðgangs. Þá er úrskurð­ar­nefnd upp­lýs­inga­mál einnig gert skylt að birta úrskurð svo fljótt ­sem verða má en að jafn­aði innan 150 daga frá mót­töku henn­ar.

Með lög­unum er einnig komið á fót ráð­gjafa stjórn­valda um upp­lýs­inga­rétt almenn­ings. Hann hefur það hlut­verk að stuðla að bættri upp­lýs­inga­gjöf hins opin­bera. Honum ber meðal ann­ars að leið­beina ein­stak­lingum, félaga­sam­tökum, fjöl­miðlum, lög­að­ilum og öðrum sem til hans leita um fram­setn­ingu beiðni um aðgang að gögnum, hvert henni skal beint og svo fram­vegis. Auk þess skal hann fylgj­ast með því hvernig opin­berir aðilar rækja skyldur sínar til að veita almenn­ingi aðgang að upp­lýs­ingum, hvort sem er sam­kvæmt beiðnum eða að eigin frum­kvæði.

Stefnt að því að Ísland verði í fremstu röð

Haft er eftir for­sæt­is­ráð­herra í frétta­til­kynn­ingu Stjórn­ar­ráðs­ins að með frum­vörp­unum sé Ísland að taka skref í þá átt að skapa sér afger­andi laga­lega sér­stöðu á sviði tján­ingar-, fjöl­miðla- og upp­lýs­inga­frelsis.

„Ég er mjög ánægð með þennan áfanga til að auka gagn­sæi og upp­lýs­inga­frelsi. Með þessum frum­vörpum stígum við mik­il­vægt skref í átt að gagn­særri stjórn­sýslu þannig að Ísland verði í fremstu röð varð­andi reglur á þessu sviði. Breyt­ing­arnar fela í sér útvíkkun gild­is­sviðs upp­lýs­inga­laga til dæmis hvað varðar stjórn­sýslu, Alþingi og dóm­stóla en með lög­unum er líka lögð rík­ari kröfur á herðar stjórn­völdum til að tryggja betur aðgengi almenn­ings að upp­lýs­ingum,“ segir Katrín.