„Þrátt fyrir allt þá eru stoðirnar traustar og efnahagslífið sömuleiðis. Margt bendir til þess að botninn sé nú fundinn á markaðnum, og að fjárfestar eigi að koma með peninga sína aftur inn á markaðinn.“
Þetta sagði Irving Fisher, virtasti hagfræðingur Bandaríkjanna, í dramatísku útvarpsávarpi, fyrir 90 árum í dag.
Þá skók Svarti þriðjudagurinn hlutabréfamarkaði.
Ólíkt því sem Fisher hélt fram - í veikri von um að mynda traust á verðbréfamörkuðum - þá fannst botninn ekki þennan þriðjudag, og raunar má segja að hann hafi ekki fundist fyrr en skelfing Kreppunnar miklu í Bandaríkjunum var búin að hreiðra um sig, ekki síst í vöggu efnahagslífs Bandaríkjanna á þessum tíma, New York.
Hér varð mikið hrun
Hlutabréfaverð hrundi svo til upp úr þurru, um 12 prósent á þessum þriðjudegi, og á næstu þremur árum á eftir fór það niður um 84 prósent.
Þetta er meðal annars rifjað upp í hlaðvarpi NPR í dag.
Kreppan mikla stóð lengi, frá 1929 og fram til ársins 1939. Það er sá tími sem oftast er afmarkaður við þennan erfiða kafla í sögu Bandaríkjanna og heimsins alls.
Á undraskömmum tíma misstu milljónir manna vinnuna í Bandaríkjunum, og fór atvinnuleysi upp í 25 prósent og hélst þannig í meira en 7 ár. Staðan var sérstaklega erfið á borgarsvæðum vítt og breitt um landið, og hefur stundum verið sagt að villta vestrið hafi í raun ráðið ríkjum, á svörtum markaði sem myndaðist þegar fjórði hver fullorðinn maður hafði ekki vinnu.
Stríðsáhrifin
Stór hópur þeirra sem þó hafði vinnu, var ekki með góð laun. Þetta var einn erfiðasti tímí sögu Bandaríkjanna og lauk honum í raun ekki, fyrr en ákveðið var að nýta stóraukin hernaðarumsvif sem stuðpuða fyrir efnahaginn.
Seinni heimstyrjöldin stóð sem hæst 1939 til 1945, en undanfari hennar voru afar erfiðar efnahags- og félagslegar aðstæður í Evrópu og Bandaríkjunum.
Munaði minnstu að við færum þangað aftur
Kreppan mikla hefur verið rannsökuð innan hagfræði- og sagnfræði - og líklega svo til allra fræðigreina - áratugum saman, og mikið verið skrifað um hana frá ýmsum hliðum.
Ben Bernanke, fyrrverandi seðlabankastjóri Bandaríkjanna, fjallar um hana í bók sinni Courage To Act, í samhengi við aðstæðurnar sem mynduðust á fjármálamörkuðum á árunum 2007 til 2009, þegar hann var Seðlabankastjóri.
Hann sagði, með John Paulson þáverandi fjármálaráðherra sér við hlið, við bankastjóra stærstu bankana á Wall Street, að hann hefði eytt allri starfsævi sinni í að rannsaka Kreppuna miklu. „Staðan núna er verri“ sagði hann við bankastjórana.
Bernanke hefur haldið því fram, að innan við tveimur sólarhringum hafi munað, frá því að sambærilegar eða verri aðstæður sköpuðust í Bandaríkjunum, árið 2008, og voru uppi í Kreppunni miklu.
Hvernig má það vera?
Hann segir að það litlu hafi munað, að það botnfrysti hreinlega á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, með tilheyrandi keðjuverkandi áhrifum - eins og sköpuðust eftir Svarta þriðjudaginn. Fyrirtæki gátu þá allt í einu ekki borgað laun, tekjur bárust ekki. Það einfaldlega stöðvaðist allt. Kreppan kom eins og náttúruhamfarir.
Næst verður þetta öðruvísi
Hagfræðingar og sagnfræðingar segja oft, að næsta kreppa verði ekki eins og sú síðasta, en hún mun koma. Enginn veit hvenær, og hvernig áhrifin verða.
Svarti þriðjudagurinn er þekktur í sögu Bandaríkjanna sem einn áhrifamesti viðburður í efnahagssögu þessa flókna ríkjabandalags. Botninn fannst ekki, fyrr en mörgum árum síðar, þegar jörðin var sviðin og lífsbaráttan hörð.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Ýttu á + við höfund, fréttamál eða greinaröð til að fylgja því og fá tölvupóst þegar eitthvað nýtt kemur, einn á dag í mesta lagi. Því sem þú fylgir stjórnarðu á Minni síðu.
Athugasemdir