Formaður Ofanflóðanefndar segir snjóflóðavarnir spurningu um „heppni og óheppni“

Nýskip­aður for­maður Ofan­flóða­nefndar, Elías Pét­urs­son, segir alla sem koma að snjó­flóða­vörnum á Íslandi séu „af vilja gerðir til að gera sitt besta og láta hluti ekki fara illa.“

Ofan­flóða­nefnd, sem Elías fer fyrir, á sam­kvæmt lögum að fjalla um og taka afstöðu til til­lagna sveit­ar­stjórna að varn­ar­virkjum fyrir hættu­svæði. Sveita­stjórnin á svo að ann­ast fram­kvæmdir við varn­ar­virki í sam­ræmi við ákvörðun Ofan­flóða­nefndar sem svo sér um að útdeila pen­ingum til þeirra verk­efna.

Allir Íslend­ingar borga í Ofan­flóða­sjóð með sér­stöku gjaldi, sem er inn­heimt af öllum bruna­tryggðum hús­eignum á land­inu. Það gjald nemur 0,3 pró­sentum af vátrygg­ing­ar­verð­mæti þeirra eigna og nefn­ist ofan­flóða­gjald.  Nefndin var sett á eftir mann­skæð flóð í Súðavík í jan­úar árið 1995 þar sem fjórtán manns fór­ust, þar af átta börn, og annað snjó­flóð sem féll á Flateyri í októ­ber sama ár þar sem tutt­ugu manns fór­ust.

Í leið­ara Morg­un­blaðs­ins sem birt­ist 18. jan­úar 1995, tveimur dögum eftir  flóðið í Súðavík, segir: „Við höfum byggt upp almanna­varnir, sem eru til fyr­ir­myndar um margt, en eigum trú­lega ýmis­legt ólært þegar kemur að hættu­mati og snjó­flóða­vörnum“ og að mik­il­vægt sé að „sam­hæfa vel starf þess­ara aðila“. Var þar átt við félags­mála­ráðu­neyti, umhverf­is­ráðu­neyti, Almanna­varnir, Veð­ur­stofu og sveita­stjórnir.

Fjár­hæðin sem almenn­ingur greiðir sér­stak­lega í Ofan­flóða­sjóð, burt­séð frá öðrum sköttum, fer ekki beint inn í sjóð­inn. Fjár­hæðin fer beint inn í rík­is­sjóð og því er Ofan­flóða­nefnd upp á fjár­veit­ing­ar­vald Alþingis, á fjár­lögum hvers árs, komin. Aðspurður að því hvaða skoðun for­maður nefnd­ar­innar hefur á því fyr­ir­komu­lagi segir Elías: „Ég er ekki búinn að vera nógu lengi til þess að hafa neina rosa skoðun.“ Elías er nýtek­inn við sem for­maður Ofan­flóða­nefndar um nýliðin mán­að­ar­mót.

Elías segir ekki nóg vera gert til þess að verja íbúða­byggð á Íslandi fyrir snjó­flóðum, það sé „alltaf hægt að gera betur,“ og aðspurður að því hvað þyrfti að gera betur svarar hann: „Það þarf að gera betur í vörnum.“ Elías tekur jafn­framt fram að frá því að Ofan­flóða­nefnd tók til starfa hafi verið fram­kvæmt fyrir 34 millj­arða króna og áætlað sé að eftir sé að fram­kvæma fyrir aðra eins upp­hæð. 

Gjöld sjóðsins lægri en tekjur

Í svari Bjarna Bene­dikts­sonar fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra við fyr­ir­spurn Þor­steins Sæmunds­sonar, þáver­andi þing­manns Mið­flokks­ins, um Ofan­flóða­sjóð árið 2021, segir að rétt sé að taka fram að útgjöld Ofan­flóða­sjóðs „sam­an­standa af fleiru en ein­ungis fram­lögum til fram­kvæmda. Má þar nefna upp­kaup á mann­virkjum á hættu­svæðum, afskriftir lána til sveit­ar­fé­laga, gerð hættu­mats og fleira“. Í svar­inu segir einnig að á árunum 2009 til 2019 hafi tveir þriðju hlutar útgjalda sjóðs­ins verið styrkir til fram­kvæmda við varn­ar­mann­virki.

Í sama svari kemur fram að árið 2018 hafi tekjur af ofan­flóða­gjaldi, bæði inn­heimtar tekjur og vaxta­tekjur, verið 2,6 millj­arðar. Í svar­inu kemur fram að útgjöld sjóðs­ins eru í raun mun lægri en ofan­flóða­gjaldið er.

Í skýrslu Ofan­flóða­nefndar fyrir árið 2018 til 2021 kemur fram að rík­is­fram­lag til sjóðs­ins hafi verið rúm­lega 1,1 millj­arður. Ári síðar var nettó­staða sjóðs­ins, það sem sjóð­ur­inn átti, rétt tæpir 14 millj­arðar. Elías segir að það verði að horfa til þess að það hafi verið tekin ákvörðun um að setja sjóð­inn inn í rík­is­sjóð og þannig sé ekki hægt að tala um „nettó­stöðu“ neins sjóðs.   

Hætta legið fyrir í 20 ár

Í lok mars­mán­aðar féll snjó­flóða­hrina á Nes­kaup­stað. Eitt flóð­anna féll úr Nesgili, það stærsta sem hefur fallið úr því gili, en stór flóð hafa raunar fallið þar áður. Þannig féllu mann­skæð flóð í Nes­kaup­stað árið 1974 þar sem tvö flóð féllu úr Nes-og Bakka­giljum, tveimur sam­liggj­andi giljum í fjall­inu fyrir ofan byggð­ina. Þar lét­ust tólf manns. 

Svæðið undir Nes-og Bakka­gili er algjör­lega óvarið fyrir snjó­flóðum þrátt fyrir að svæðið hafi verið metið og skil­greint sem eitt af hættu­leg­ustu svæð­unum í Nes­kaup­stað þegar hættu­mat var gert þar árið 2001.

Í hættu­mat­inu er bænum skipt í þrjú svæði eftir hættu, A, B og C svæði, og C- svæðið metið hættu­leg­ast og mestar líkur á að mann­tjón verði þar. Önnur svæði í bænum eru metin þannig að ekk­ert þurfi að aðhaf­ast. Á þessu svæði, C-svæði, eru sam­kvæmt hættu­mat­skorti Nes­kaup­staðar 10 hús eða 26 íbúðir. Á svæði B undir Nes- og Bakka­giljum eru 30 hús og 39 íbúðir ásamt Fjórð­ungs­sjúkra­hús­inu. Mikið tjón varð á fjöl­býl­is­húsi við Starmýri 17 þegar flóð féll á það 27. mars síð­ast­lið­inn. Ekki varð mann­tjón en fólk varð hins vegar fyrir meiðslum. 

Elías segir að það taki tíma að reisa varn­ar­garða þegar hann er spurður að því hvers vegna væri ekki búið að reisa varn­ar­garð ofan við svæði B, þegar aug­ljóst var að hætta var á svæð­inu. „Ég veit ekki betur en að það sé í skipu­lags­ferli núna hjá sveit­ar­fé­lag­inu,“ segir Elías og bætir við: „Þetta er miklu stærra heldur en að það sé hægt að spyrja núna af hverju er ekki búið með þetta. Því það er búið að vera vinna umtals­verða vinnu.“

En það er sann­gjörn spurn­ing vegna þess að það hefur legið fyrir í meira en 20 ár að þetta svæði undir Nes-og Bakka­gili í Nes­kaup­stað sé hættu­leg­asta svæðið.

„Nú ert þú að segja mér eitt­hvað sem ég veit ekki. Ég segi bara raun­veru­lega, ég veit ekki hvort þetta sé hættu­leg­asta svæðið á svæð­inu. Veist þú það?“ 

Í svari frá Guðlaugi Þór Þórð­ar­syni, umhverfis-, orku- og lofts­lags­ráð­herra, við fyr­ir­spurn frá Heim­ild­inni um hví ekki hafi verið búið að byggja varn­ar­mann­virki ofan við byggð­ina í Nes­kaup­stað þar sem flóðið féll,  segir hann að búið sé að reisa varn­ar­virki á þremur stöðum í bænum „sem sam­kvæmt hættu­mati verið talin algeng­ustu snjó­flóða­far­vegir í hlíð­inni“. Í svar­inu segir enn­fremur að verk­efnum væri for­gangs­raðað eftir því hættu­mati.

Í hættu­mat­inu frá 2001 er tekið fram að „í ljósi sög­unnar“ stafi íbúða­byggð neðan við Trölla­gil og Dranga­gil mest hætta af snjó­flóðum og því hafi verið ákveðið að hefj­ast handa við varnir í þeim bæj­ar­hluta. Síðan hafa liðið meira en 20 ár og í milli­tíð­inni hefur verið byggður varn­ar­garður neðan við Urð­ar­botn en Nes-og Bakkagil skilin eftir.

Elías vísar í sömu for­gangs­röðun og sama hættu­mat. „Það er sama svar og ég myndi gefa þér því ég veit ekk­ert annað. Þá segi ég bara aftur, tal­aðu við Veð­ur­stof­una.“

En þið eruð með yfir­um­sjón með þessu, þessi nefnd, og þessi sjóður var settur á til að verja íbúa lands­ins fyrir snjó­flóðum

„Ég er ekki sér­fræð­ingur. Forverar mínir hafa treyst á mat ann­arra. Ég veit að það er búið að vinna gríð­ar­lega vinnu á síð­ustu árum við að kort­leggja þetta betur og um er að ræða mjög háar fjár­hæðir.“

Við getum alltaf sagt að við hefðum getað gert eitthvað fyrr

Samkvæmt svari frá umhverf­is­ráð­herra kemur fram að áætlað sé að hefja fram­kvæmdir við varn­ar­garða undir Nes-og Bakka­giljum á árunum 2025-26 sem hefðu getað komið í veg fyrir það tjón sem varð nú í lok mars­mán­aðar þegar flóðin féllu í Nes­kaup­stað. „Við getum alltaf sagt að við hefðum getað verið búin að gera eitt­hvað fyrr,“ segir Elías og bendir að á varn­ar­mann­virki séu í skipu­lags­ferli hjá sveit­ar­fé­lag­inu. 

En er þá ekki ykkar að fara yfir hættu­matið, fara yfir öll gögn og taka afstöðu til þess að það sé ekki verið að gera þetta nógu hratt?

„Nei. Við höfum ekki aðgengi að fjár­mál­unum þannig, við erum ekki með ákvörð­un­ar­valdið um heild­ar­fjár­út­hlutun. Ábyrgðin á heildar fjár­veit­ingu er hjá Alþingi. Þetta er í rík­is­sjóði og eng­inn okkar í stjórn, ekk­ert okkar, er sér­fræð­ingur í ofan­flóðum.“ 

Hver er til­gangur ykkar þá?

„Til­gangur okkar er að taka ákvarð­anir sem eru byggðar á ráð­gjöf sér­fræð­inga. Þetta er bara eins og er í öllu. Okkar til­gangur er að taka afstöðu en hún á að vera byggð á sér­fræði­þekk­ingu ann­arra.“ 

En nú hefur sér­fræði­þekk­ing sýnt að þetta svæði sé hættu­legt og það fór flóð inn á þetta svæði í mars, það hefði verið hægt að koma í veg fyrir það, með alla þessa fjár­muni og allan þennan tíma sem hefur liðið frá því að ljóst væri að þetta væri hættu­legt svæði, það hlýtur að hafa verið hægt að koma í veg fyrir þetta?

„Algjör­lega, alveg eins og menn hefðu verið búnir að reisa garða ann­ar­staðar þar sem fallið hefur flóð. Það er ein­fald­lega þannig að ef eitt­hvað ger­ist er alltaf hægt að segja að það hefði verið hægt að koma í veg fyrir það. Eða oft­ast.“

En hefði raun­veru­lega ekki verið hægt að koma í veg fyrir þetta?

„Jú, gefur það ekki auga leið. Ef það verið búið að reisa garða þá hefði flóðið ekki náð í byggð.“ 

Veit ekki hver ber ábyrgð

Spurður hvort það sé ekki á ábyrgð Ofan­flóða­nefndar að ekki hafi verið búið að reisa snjó­flóða­varn­ar­mann­virki ofan við svæðið á Nes­kaup­stað þar sem flóðin féllu í síð­asta mán­uði svarar Elías:„Ég ætla ekki að svara því þannig“.

Hver ber þá ábyrgð á því?

„Nú langar þig að hengja ein­hvern.“ 

Mig langar ekki að hengja neinn mig langar að skilja raun­veru­lega…

„Raun­veru­leik­inn er bara að það er ákveðið sam­hengi á milli pen­inga, þekk­ingar, það er sam­hengi milli þess hvað er mikið til af verk­tökum til að vinna. Það er alls­konar hlutir, skipu­lags­lög sem spila inn í. Allir sem koma að þessu eru klár­lega af vilja gerðir til að gera sitt besta og láta hluti ekki fara illa. Allir sem koma að þessu. Þetta get ég sagt þér haf­andi verið hinum megin við borðið sem bæj­ar­stjóri í Siglu­firði. Það eru allir að gera sitt besta.“ 

Hann bætir við að eitt sem verði að vera tekið með inn í mynd­ina sé að „nátt­úran breyt­ist“ og það verði að taka nátt­úruvá með inn í umræð­una. „Allt hefur þetta áhrif á hvað ger­ist. Við erum að lifa breytta tíma.“ 

Þessar upp­lýs­ingar hafa samt legið fyrir í meira en 20 ár. 

„Já og ég get ekki svarað fyrir það.“

Hver á að svara fyrir það?

„Þú ert í leit að ein­hverri ábyrgð.“

Það hlýtur ein­hver að bera ábyrgð?

„Jájá.“ 

Er það sveit­ar­fé­lagið, eru það sér­fræð­ing­arnir?

„Ég veit ekki. Ég veit ekki hvern þú getur dregið til ábyrgðar, fjár­veit­ing­ar­valdið? Ekki nógu margir verk­takar, við ekki nógu stór þjóð.“ 

Ekki nógu stór þjóð, hvernig kemur það inn í þetta?

„Það er bara ákveðið magn til af pen­ingum í land­inu og það eru allir að kalla eftir þeim.“ 

Ef ég ætla að kom­ast að því af hverju það er ekki búið að byggja varn­ar­garð undir Nes- og Bakka­giljum, er þá þitt svar að sveit­ar­fé­lagið þyrfti að svara því?

„Nei. Ég get ekki sagt það. Ég get bara sagt þér hvað er í gangi núna. Þú ert að spyrja af hverju það var ekki gert fyrir 5 árum eða eitt­hvað álíka. Ég get ekki svarað því.“

Hver gæti svarað því? Er það for­veri þinn?

„Veistu það ég ætla að við­ur­kenna ég veit það ekki því þarna er ein­hver for­gangs­röðun að baki (…) Það voru fram­kvæmdir þarna, voru þær ekki að klár­ast, garður fyrir ekk­ert svo löngum tíma síðan? Ég skildi það þannig að það er ekki langt síðan síð­ustu fram­kvæmdir voru kláraðar. Ef flóðið hefði komið þar niður núna værir þú að eiga sam­tal við mig á hvaða for­sendum? Ef menn hefðu ákveðið að fara hinum megin. Þetta hlýtur alltaf að vera spurn­ing um eig­in­lega heppni og óheppni.“ 

Er þetta spurn­ing um heppni og óheppni ef það liggur fyrir mat á hættu í 20 ár?

„Veistu það að ég get ekki svarað því.“