SARS-CoV: Veiran sem hvarf

Í nóv­em­ber árið 2002 greind­ist fyrsta til­fellið af sýk­ingu af völdum nýrrar veiru sem síðar átti eftir að fá nafnið SARS-CoV. Veiran olli sjúk­dómi sem nefndur var ein­fald­lega SARS eða HABL (heil­kenni alvar­legrar bráðrar lungna­bólgu) á íslensku.

Fyrsta til­fellið greind­ist í Guandong-hér­aði í Kína en orsök og eðli sjúk­dóms­ins var þá óþekkt. Í febr­úar árið 2003 barst sjúk­dóm­ur­inn út fyrir Kína, fyrst til Hong Kong, Víetnam og Kanada og síðar til fleiri landa, alls 29. En þegar í júlí þetta ár lýsti Alþjóða­heil­brigð­is­mála­stofn­unin því yfir að far­ald­ur­inn væri yfir­stað­inn – aðeins rúm­lega hálfu ári eftir að hann kom upp. SARS-veiran hrein­lega hvarf nokkru síðar og sjúk­dóm­ur­inn sömu­leiðis.

[adspot]

En hvers konar far­aldur var SARS og er vitað af hverju veiran hvarf?

Vís­inda­vef­ur­inn hefur nú birt svar við þess­ari spurn­ingu. Svarið skrifa Jón Magnús Jóhann­es­son, deild­ar­læknir á Land­spít­al­anum og Emilía Dagný Svein­björns­dóttir, land­fræð­ingur og starfs­maður Vís­inda­vefs­ins.

[links]Veiran SARS-CoV er ein af sjö kór­ónu­veirum sem getur sýkt menn. SARS veldur sýk­ingu sem bundin er við neðri önd­un­ar­færi og algeng­ustu ein­kennin eru hósti, hiti, hrollur, slapp­leiki, vöðva- og höf­uð­verkur og mæði. Nið­ur­gangur og háls­sær­indi geta einnig fylgt. Sjúk­dóm­ur­inn veldur í flestum til­fellum lungna­bólgu. Með­göngu­tími sjúk­dóms­ins er venju­lega tveir til sjö dagar en getur orðið tíu dagar.

Samkvæmt upp­lýs­ingum frá WHO voru til­felli á tíma­bil­inu sem far­ald­ur­inn stóð yfir, frá nóv­em­ber 2002 til loka júlí 2003, alls 8.096 og dauðs­föll 774. Lang­flest til­fellin voru í Kína, rúm­lega 5.300 en einnig voru mörg til­felli í Hong Kong (1755), Taívan (346), Kanada (251) og Singapúr (238). Þótt far­ald­ur­inn væri yfir­stað­inn héldu áfram að koma upp ein­stök til­felli næstu mán­uði en frá vori 2004 hefur ekk­ert til­felli greinst, segir í svari Jóns Magnúsar og Emilíu Dagnýjar.

Þau skrifa að veiran virð­ist aðal­lega hafa borist á milli manna með dropa- og snert­ismiti. Fyrstu vik­urnar eftir að sjúk­dómnum var lýst voru flestir þeirra sem sýkt­ust heil­brigð­is­starfs­menn sem önn­uð­ust sjúk­linga með SARS og nán­ustu aðstand­endur sjúk­ling­anna. Þegar yfir lauk var heil­brigð­is­starfs­fólk um fimmt­ungur þeirra sem smit­uð­ust.

Lögð var mikil áhersla á að leita upp­runa SARS-CoV og var nið­ur­staðan sú að lík­leg­ast muni hún vera komin frá leð­ur­blöku. Þaðan barst hún svo í desk­etti (e. civets) og marð­ar­hunda (e. raccoon dogs) og svo loks í menn. „SARS-CoV er þannig klass­ískt dæmi um flutn­ing kór­ónu­veira frá dýrum til manna,“ stendur í svar­inu.

Í kjöl­far rann­sókna á upp­runa veirunnar greind­ist einnig fjöldi ann­arra skyldra veira í mörgum leð­ur­blöku­teg­undum. SARS-CoV og skyldar veirur mynda sína eigin teg­und innan veiru­fræð­innar: SARS-related coronavirus, sem á íslensku mætti kalla SARS-skyldar kór­ónu­veirur. SARS-CoV-2 sem veldur sjúk­dómnum COVID-19 fellur meðal ann­ars undir þessa teg­und sem skýrir nafn­gift hennar.

Dreifðist hreinlega verr en sú nýja

Jón Magnús og Emilía Dagný skrifa að frá upp­hafi hafi verið lögð rík áhersla á að leita leiða til að ráða nið­ur­lögum SARS-kór­ónu­veirunnar. Búið var að þróa nokkur bólu­efni gegn veirunni og voru sum þeirra til­búin til rann­sókna í mönnum. „En þegar SARS hvarf nokkuð skyndi­lega árið 2004 fór áhugi á þessum bólu­efnum hratt minnk­andi og því miður var frek­ari þróun bólu­efna gegn sjúk­dómnum stöðvuð.“

Mynd: EPA

Enn er ekki vitað af hverju SARS hvarf svo skyndi­lega en ýmsir þættir gætu hafa haft áhrif á þá þróun. Næstum allir sem smit­uð­ust af SARS fengu ein­kenni og flestir þeirra sem urðu veikir sýndu alvar­leg ein­kenni. Þannig var auð­veld­ara að greina þá sem sýkt­ust af SARS-kór­ónu­veirunni og beita við­eig­andi smit­gát. Í ljósi þess að nær allir sem smit­uð­ust fengu ein­kenni var einnig auð­veld­ara að rekja smit innan sam­fé­laga. Þótt SARS hafi verið mjög smit­andi, sér­stak­lega innan spít­ala, virt­ist veikin aðeins smit­ast frá ein­stak­lingum sem voru með ein­kenni, stendur í svari Jóns Magnúsar og Emilíu Dagnýjar. „Þetta var þannig ólíkt COVID-19 sem getur smit­ast milli manna áður en ein­kenni koma fram (þó nákvæm­lega hversu miklu máli þetta skiptir sé óvíst).

Mögulega dreifð­ist SARS hrein­lega verr miðað við til dæmis COVID-19 eða inflú­ensu. Sumar örverur dreifast mjög vel við viss skil­yrði en illa við aðrar aðstæður. Það gæti hafa átt við um SARS.

Ofan­greindir þættir sam­hliða víð­tækum við­brögðum í mis­mun­andi sam­fé­lögum (útbreidd smit­gát, sótt­kví, smitrakn­ing, ein­angrun og fleira) áttu lík­leg­ast stærsta þátt­inn í að SARS hvarf sjónum okkar. Hins vegar hvílir veiran án nokk­urs vafa áfram í ein­hverjum nátt­úru­legum hýsli, senni­leg­ast leð­ur­blökum, og gæti mögu­lega komið fram aftur,“ skrifar Jón Magnús og Emilía Dagný.