Dánaraðstoð eða líknardráp

Bjarni Jónsson og Sylviane Lecoultre, stjórn­ar­menn í Lífs­virð­ingu, félags um dán­ar­að­stoð leggja orð í belg í Kjarn­anum 26. Sept­em­ber sl. og fjalla um „Heil­brigð­is­starfs­fólk og dán­ar­aðsoð.” Í pistl­inum er m.a. gagn­rýnd sú orða­notkun að nota „líkn­ar­dráp” fyrir gríska orðið „eut­hanasia” sem víða er notað óþýtt en þó er stundum notað hug­takið „mercy kill­ing” á ensku).

[links]Höfundar pistils­ins leggja til að nota orðið „dán­ar­að­stoð” enda er það í heiti félags­ins sem þau tala fyrir. Samsetta orðið „líkn­ar­dráp” hefur óvenju mikið innra ósam­ræmi þar sem saman fara orðið „líkn” sem hefur mjög jákvæða skírskotun og orðið „dráp” sem er óneit­an­lega nei­kvætt hlaðið. Það hefur þó verið notað sem lýs­ing á því sem á grísku heitir „eut­hanasia” (ekki lat­ínu eins og segir í skýrslu ráð­herra) sem þýðir „góður dauði” og er líkn­ar­dráp því ekki bein þýð­ing. Dán­ar­að­stoð hefur mun jákvæð­ari blæ og því ekki und­ar­legt að þeir sem styðja þann verknað, að einn maður stytti öðrum aldri í líkn­ar­skyni, noti það. Und­ir­rit­aður notar hins vegar orðið „líkn­ar­dráp”, ekki síst vegna þess hversu mikil sið­fræði­leg tog­streita felst í þeim verkn­aði að líkna ein­hverjum með því að binda endi á líf hans.

Áfram um orða­notkun. Í skýrslu Heil­brigð­is­ráð­herra) er hug­takið dán­ar­að­stoð notað sem yfir­heiti og undir því eru skil­greind fjögur und­ir­heiti. Byggt er á hug­taka­notkun í meist­ara­rit­gerð við Laga­deild Háskóla Íslands) með þeirri und­an­tekn­ingu að í rit­gerð­inni var líkn­ar­með­ferð ekki skil­greind sem dán­ar­að­stoð en það er hins vegar gert í skýrsl­unni af ástæðu sem ekki er rök­studd. Þessi fjögur und­ir­heiti eru í skýrsl­unni:

• „Líkn­ar­með­ferð” (e.: palli­ative care). Þeir eru fáir sem hafa talið líkn­ar­með­ferð til dán­ar­að­stoðar enda vand­séð að svo sé. Líkn­ar­með­ferð er einmitt með­ferð í lif­anda lífi og ástunduð þegar um alvar­legan sjúk­dóm er að ræða í því skyni að draga úr sárs­auka og annarri van­líðan. Með­ferðin getur verið notuð í daga og vikur en getur einnig staðið í mörg ár. Það er hins vegar á engan hátt verið að aðstoða ein­hvern við að kom­ast yfir móð­una miklu.
• „Óbein dán­ar­að­stoð” (e: passive eut­hanasia). Hér er átt við með­vitað athafna­leysi, þ.e. ekki er gripið til lífs­lengj­andi með­ferðar og henni jafn­vel hætt heldur en nátt­úran látin hafa sinn gang. Að fella þetta undir hug­takið dán­ar­að­stoð er lang­sótt því þá má segja að mik­ill hluti and­láta á heil­brigð­is­stofn­unum í dag verði við „óbeina dán­ar­að­stoð”. Á síð­ustu dögum lífs­ins, þegar séð er að hverju stefnir, er lífs­lengj­andi með­ferð ekki beitt svo sem notkun önd­un­ar­vélar eða öðru tækni inn­gripi eða með því að gefa vökva í æð eða um slöngu niður í maga. Stöku sinnum er slíkri með­ferð bein­línis hætt svo sem að taka önd­un­ar­vél úr sam­bandi eða hætta vökva­gjöf í æð og er um það deilt hvort það falli undir dán­ar­að­stoð en það er auð­vitað ekki athafna­leysi (passive eut­hanasia) eins og gefið er í skyn er í skýrsl­unni því það felur í sér athöfn.
• „Sjálfs­víg með aðstoð læknis” (physician assi­sted suicide). Ekki er um það deilt að um er að ræða aðstoð við að nota beint inn­grip í því skyni að enda lífið og er þetta lög­legt í sumum ríkjum svo sem í Sviss og Kanada.
• „Líkn­ar­dráp” (eut­hanasia) er inn­grip læknis gert bein­línis í því skyni að enda lífið skjótt og án erf­ið­leika fyrir sjúk­ling­inn. Holland er það ríki sem lengst hefur gengið og leyft þess konar inn­grip árum saman á grund­velli laga. Um þetta má hafa mörg orð en hér er aðeins verið að horfa á orða­notkun og einu deil­urnar í því til­liti eru um hvaða orð skuli notað á íslensku en engar deilur eru um inni­hald verkn­að­ar­ins.

[adspot]Algeng­ast virð­ist að nota tvö hug­tök um verknað sem styttir lífið, eut­hansia (hér þýtt sem líkn­ar­dráp) og sjálfs­víg með aðstoð læknis en ekki þau tvö fyrstu í upp­taln­ing­unni hér að ofan. Þegar ekki er góð sam­staða um hug­taka­notkun verður að taka allar skoð­ana­kann­anir með fyr­ir­vara, ekki síst við sam­an­burð milli landa og milli tíma. Þetta á við hvort sem kann­anir bein­ast að almenn­ingi eða heil­brigð­is­starfs­fólki. Ef líkn­ar­með­ferð er talin vera hluti af dán­ar­að­stoð er t.d. lík­legt að 95-100% séu fylgj­andi dán­ar­að­stoð. Bjarni og Sylviane, stjórn­ar­menn í Lífs­virð­ingu og höf­undar pistils­ins hvetja til þess að gerð verði könnun meðal heil­brigð­is­starfs­fólks um þetta mál­efni á næst­unni og skal tekið undir það. Miklu máli skiptir þá hvaða hug­tök verða notuð og hvert er orða­lag spurn­ing­anna.

Að end­ingu. Í pistl­inum umrædda eru færð ýmis rök fyrir því að skoð­anir heil­brigð­is­starfs­fólks við dán­ar­að­stoð séu vax­andi. Það skal þó á það bent að af 113 aðild­ar­fé­lögum í Alþjóða­sam­tökum lækna eru aðeins tvö sem leyfa beina dán­ar­að­stoð og sam­tökin sendu frá sér afdrátt­ar­lausa yfir­lýs­ingu um þetta efni af síð­asta aðal­fundi í októ­ber 2019).

Höfundur er fyrr­ver­andi for­seti Alþjóða­sam­taka lækna.