„Við verðum að losna úr þessu hugarfari að þetta sé barátta hvers fyrir sig“

Þau skila­boð sem rík­is­stjórnin er að senda til fólks á Íslandi um að það verði ráð­ist í almennar skatta­lækk­anir til að auka ráð­stöf­un­ar­tekjur þeirra, en á sama tíma muni grunn­þjón­ustan versna, eru ekki góð skila­boð. Við verðum að losna úr þessu hug­ar­fari að þetta sé bar­átta hvers fyrir sig. Það er verið að ala á Thatcher-isma, um að það sé ekk­ert til sem heitir sam­fé­lag, heldur bara ein­stak­lingar og fjöl­skyldur. Um að ríkið gefi fólki meiri tekjur og það finni svo út úr sínum málum, en á sama tíma sé til dæmis heil­brigð­is­kerfið og önnur vel­ferð­ar­kerfi van­fjár­mögnuð. Við vitum alveg hvaða hópar líða fyrir þá van­fjár­mögnun.“

Þetta segir Kristrún Frosta­dóttir, sem sæk­ist eftir því að verða næsti for­maður Sam­fylk­ing­ar­innar á lands­fundi flokks­ins í næsta mán­uði.

Sú efna­hags­stefna sem sé rekin hér­lendis, og hefur verið rekin á und­an­förnum árum, dragi úr til­finn­ing­unni um að fólk til­heyri. „Það þarf að taka heið­ar­legt sam­tal um það hvernig við vindum ofan af ákveðnum hlutum. Og fólk þarf að sjá að þeir pen­ingar sem verði sóttir með því renni inn í rétta far­vegi. Í dag­legt líf fólks.“

Í fyrstu fylgiskönn­un­inni sem birt var eftir til­kynn­ingu Kristrúnar mæld­ist fylgi Sam­fylk­ing­ar­innar 15,5 pró­sent og hefur ekki mælst hærra síðan í jan­úar 2021. Það virð­ist vera hljóm­grunnur fyrir því sem Kristrún er að segja.

Vill þrengri kjarnastefnu til að breikka flokkinn

Það er ljóst að verði Kristrún kjörin for­maður Sam­fylk­ing­ar­innar þá muni hún koma með aðrar áherslur en verið hafa í for­grunni í stefnu flokks­ins. Kjarna­stefnan verður þrengri með áherslu á hús­næð­is­mál, heil­brigð­is­mál, sam­göng­ur, góða atvinnu og kjör fólks.

Í fram­boðs­ræðu sinni, sem flutt var 19. ágúst, sagði hún þetta vera lyk­il­inn að því að búa til breið­ari og stærri flokk með trú­verð­ug­leika. „Við eigum enga ann­arra kost á völ að mínu mati, því vand­inn sem við stöndum frammi fyrir er þessi: Kann­anir hafa sýnt að kjós­endur eiga erfitt með að festa hönd á það fyrir hvað Sam­fylk­ingin stend­ur. Ég vil að það sé alveg á hreinu fyrir hvað flokk­ur­inn stendur og af hverju hann á erindi við fólkið í land­in­u.“

Síðan þá hefur verið mikið rætt um þá mála­flokka sem hún nefndi ekki í ræð­unni, en hafa verið fyr­ir­ferða­miklir í stefnu Sam­fylk­ing­ar­innar á und­an­förnum árum. Og kallað eftir afstöðu hennar til þeirra. Ein slík stefna hefur verið að vilja ekki sam­starf við ákveðna stjórn­mála­flokka, nánar til­tekið Sjálf­stæð­is­flokk­inn og Mið­flokk­inn.

Vill sjá mið-vinstristjórn

Kristrún segir að hún sé þeirra skoð­unar að það sé ekki skyn­sam­legt að móta fyr­ir­fram ein­hvers­konar stjórn­ar­sam­starf áður en kosið sé. „En ég held að það liggi samt sem áður alveg fyrir í því hvernig ég tala hvernig stjórn ég vil sjá. Það sem ger­ist oft í þess­ari úti­lok­un­arpóli­tík er að það fer allt að snú­ast um hina flokk­anna. Þá sem eru úti­lok­aðir. Ég vil hins vegar að fólk kjósi Sam­fylk­ing­una af því að það hefur trú á henni og treystir því að hún fari ekki inn í stjórn til að gefa eftir sín kjarna­mál og treysti okkur til að standa við þau lof­orð.

Það er auð­vitað alveg aug­ljóst að það eru sumir flokkar sem eru að fara að verða erf­ið­ari en aðrir í slíku sam­starfi. En ég sé ekki ástæðu fyrir því að fara í stórar yfir­lýs­ingar hvað það varðar.“

Kristrún til­kynnti um for­manns­fram­boð í Iðnó 19. ágúst síð­ast­lið­inn.

Mynd: Baldur Krist­jáns­son

Hún vonar að kjós­endur treysti henni til þess að standa við þetta út frá því hvernig hún talar á þingi. „Það liggur fyrir að neit­un­ar­valdið gagn­vart þessum aðgerðum sem við viljum ráð­ast í hefur legið hjá Sjálf­stæð­is­flokknum. Ég væri að binda hendur mínar stór­kost­lega gagn­vart öllum stærstu umbótum sem þarf að gera ef ég myndi fara í rík­is­stjórn­ar­sam­starf og fjár­mála­ráðu­neyt­inu yrði haldið óbreyttu. Mið-vinstri­st­jórn er aug­ljós­lega það sem við viljum sjá. Það er það sem þarf að ger­ast. Það þarf að breyta um for­ystu og það þarf jafn­að­ar­menn í hana. Mér finnst það lyk­il­at­riðið. Að senda þau skila­boð að það séu flokkar sem eru ekki lengst til hægri sem geti stýrt efna­hags­málum þannig að fólk geti upp­lifað öryggi og að það sé ekki verið að fara að setja rík­is­sjóð á haus­inn. Að það sé rekin ábyrg efna­hags­stefna sem styðji við vel­ferð­ar­mál.“

Neitunarvaldið hefur legið í fjármálaráðuneytinu

Kristrúnu hefur verið tíð­rætt um að leggja áherslu á kjarn­ann í vel­ferð­ar­málum. Aðspurð hver þessi kjarni sé nákvæm­lega segir hún að hann vera ákveðna til­finn­ingu sem ein­kennir sós­í­alde­mókrat­íska flokka: vel­ferð­ar­mál, efna­hags­mál, almanna­þjón­usta. „Það blasa til dæmis við okkur risa­stórar áskor­anir í heil­brigð­is­málum sem meiri­hluti þjóð­ar­innar er á að þurfi að laga. Sama á við um hús­næð­is­málin. Ég get líka rætt í því sam­hengi fjár­mögnun á líf­eyris- og trygg­ing­ar­málum.

Hingað til hefur verið neit­un­ar­vald í fjár­mála­ráðu­neyt­inu gagn­vart því að ganga í þessi verk­efni. Þetta eru mál sem bitna á nán­ast öllum heim­ilum í land­inu. Ef það á að vera ein­hver trú­verð­ug­leiki til staðar um það hvernig tek­ist er á við þessi mál þá þarf að vera skýr rík­is­fjár­mála- og skatta­stefna. Skýr stefna um hvernig við ætlum að breyta þessum málum. Þarna liggja póli­tísku lín­urnar um hvernig á að reka grunn­sam­fé­lag.“

Hún segir núver­andi rík­is­stjórn hafa kom­ist upp með það að láta eins og svo sé ekki. „Það er ein póli­tík ráð­andi í fjár­mála­ráðu­neyt­inu en svo er rekin vel­ferð­ar­póli­tík í öðrum ráðu­neytum án þess að þau verk­efni séu fjár­mögnuð. Þetta þarf að afvopna.“

Verið að ala á vantrú á velferðarkerfunum

Frá því að Kristrún kom inn í stjórn­málin í fyrra hefur hún markað sér skýra stöðu sem tals­maður ann­ars konar efna­hags­mála­stefnu en ríkt hefur hér­lendis und­an­farin ár. Hún er óhrædd við að segja það upp­hátt að það þurfi að styrkja tekju­stofna til að borga fyrir betri almanna­þjón­ustu og setja fram gagn­rýni hvernig núver­andi stjórn­völd hafi farið í þver­öf­uga átt. „Við sáum það á síð­asta kjör­tíma­bili að það var farið mjög mark­visst í skatta­lækk­anir með mjög breiðum pensli, en líka í ákveðnar sér­tækar glufur. Það er verið að ala á ákveð­inni ein­stak­lings­hyggju og draga úr sam­trygg­ing­unni. Besta dæmið um það er að það var sett á frá­drátt­ar­bærni á skatti til að gefa til góð­gerð­ar­mála. Þetta er stefna sem byggir á banda­ríska mód­el­inu. Að fólk greiði ekki bara inn í sam­trygg­ing­una og treysti hinu opin­bera til að fjár­magna almennu neysl­una heldur að fólk sem á pen­ing geti valið hvað það styður.“

Sjálf hefði hún valið að sjá þá 40-50 millj­arða króna sem veittir voru til skatta­lækk­unar á síð­asta kjör­tíma­bili not­aða til að verja vel­ferð­ar­kerfi. „Það sem mér finnst alvar­legt við núver­andi póli­tískt ástand að það er verið að senda þau skila­boð að það standi til að laga þessi vel­ferð­ar­mál. Síðan koma fjár­lög og það er ekk­ert að frétta. Á borði er farin sú leið að lækka skatta og veikja tekju­stofna. Það er ekki vilji til að setja á nauð­syn­legar álögur eða höfða til nauð­syn­legrar sam­fé­lags­legrar ábyrgðar hjá breiðu bök­unum. Þess í stað er sagt við fólk að það séu ekki til pen­ingar. Að það sé ekki hægt að fjár­magna hlut­ina. Að það sé ein­hver inn­byggður ómögu­leiki til staðar.

Með því er verið að ala á van­trú fólks á vel­ferð­ar­kerf­unum. Fyrir vikið er fólk farið að spyrja sig hvort það sé yfir­höfuð ger­legt að reka þau. Og þá fer fólk að leita eigin leiða til að fá lausn á sínum málum.“

Þessu þarf að snúa við að mati Kristrúnar.

Vill skoða nýtingu persónuafsláttar vegna fjármagnstekna

Kristrún segir að það séu tekju­stofnar til þar sem svig­rúm er til að sækja meira. Hún bendir meðal ann­ars á þá miklu aukn­ingu sem varð á fjár­magnstekjum í fyrra, en þær juk­ust um 65 millj­arða króna á árinu 2021, sem er mesta aukn­ing milli ára síðan 2007. Af þeim 181 millj­arði króna sem féll til í slíkar tekjur fór 81 pró­sent til efstu tekju­tí­und­ar­innar. Fyrir vikið hækk­uðu ráð­stöf­un­ar­tekjur þessa hóps, sem átti fyrir mest, vel umfram tekjur allra ann­arra tekju­hópa. Á sama tíma jókst skatt­byrði 90 pró­sent lands­manna á meðan að skatt­byrði rík­ustu tíu pró­sent­anna dróst saman.

Kristrún segir það blasa við að gríð­ar­leg mis­skipt­ing sé fólgin í þess­ari stöðu. Það sé ekki ein­ungis hennar per­sónu­lega póli­tíska mat heldur skoðun allra hag­fræð­inga sem viti hvernig vaxta­á­kvarð­anir virka. „Þetta er afleið­ing af ákvörðun sem er tekin af stjórn­völdum.“

Hún vill þó ekki gagn­rýna Seðla­banka Íslands fyrir þá mis­skipt­ingu. Hans hlut­verk sé að huga að verð­stöð­ug­leika. Hið póli­tíska umboð til að vinna gegn ójöfn­uði liggi hjá rík­is­stjórn­inni. „Það þarf að end­ur­skoða fjár­magnstekju­stofn­inn og skatt­pró­sent­una sem lögð er á slíkar tekjur. Sú end­ur­skoðun þarf að leiða af sér jafn­vægi. Til að ná því mark­miði er hægt að fara alls­konar leiðir og það er mik­il­vægt að fest­ast ekki í nákvæmum útfærslum. En loka­mark­miðið þarf að vera skýrt.“

Að því sögðu þá hefur hún velt ýmsum leiðum fyrir sér til að kom­ast að því mark­miði. „Það eru til dæmis sumir eldri borg­arar sem lifa að miklu leyti af fjár­magnstekjum. Sparnaði sem þeir eiga. Það væri hægt að skoða að vera með per­sónu­af­slátt sem nær yfir bæði launa­tekjur og fjár­magnstekjur í stað þess að vera með skatt­frelsi í fjár­magnstekjum. Þannig að ef þú ert bara Jói út í bæ en ekki Þor­steinn Már, þá get­urðu nýtt per­sónu­af­slátt­inn Við verðum að passa okkur sem sam­fé­lag að ráð­ast í skatta­af­slætti sem allir fá. Það er það versta við þessar skatta­breyt­ingar sem hafa verið inn­leiddar. Það er allt í lagi að taka til­lit til fólks í ákveðnum stöðum. Eins og eldri borg­ar­ana sem ég nefndi áðan.“

Opin fyrir þrepaskiptum fyrirtækjaskatti

Það er, að mati Kristrúnar, hægt að sækja við­bót­ar­tekjur til ann­arra en þeirra ein­stak­linga sem mynda rík­asta hóp lands­ins. „Á bak­við mörg stór fyr­ir­tæki á fákeppn­is­mörk­uðum er ein­hvers­konar sam­fé­lags­gerð. Staða þeirra féll ekki af himnum ofan. Það er eitt­hvað sem gerði þessum aðilum kleift að skara fram úr og ná þeirri stöðu sem þeir eru í. Í stað þess að við­hafa orð­ræðu um að þarna þrí­fist ógeðs­leg græðgi og eng­inn megi græða pen­inga þá verður að höfða til ábyrgðar fólks. Ef það hefur notið góðs af því að far­veg­ur­inn í sam­fé­lag­inu hent­aði því mjög vel, sama hvort það sé ein­stak­lingur eða fyr­ir­tæki, þá á við­kom­andi að finna til ábyrgðar. Og það er ekk­ert óeðli­legt að hann borgi álag fyrir.“

Að sögn Kristrúnar liggur neit­un­ar­valdið gagn­vart þeim breyt­ingum sem hún hefur viljað ráð­ast í hjá fjár­mála­ráðu­neyt­inu og Sjálf­stæð­is­flokknum.

Mynd: Baldur Krist­jáns­son

Hún telur að það þurfi að skoða að leggja á fákeppn­is­rentu á almennum fyr­ir­tækja­mark­aði. Staða stórra fyr­ir­tækja á fákeppn­is­mörk­uðum sé allt önnur en staða ein­yrkja, lít­illa og með­al­stórra fyr­ir­tækja í land­inu. „Þetta þarf fyrst að greina með stórri úttekt og kort­leggja í kjöl­farið svo við getum áttað okkur á hvort, og þá hvaða, fyr­ir­tæki séu að fá umfram­rentu bara út frá því hvernig upp­bygg­ingin á mark­aðnum er. Þetta gæti falið í sér þrepa­skiptan fyr­ir­tækja­skatt. Það gæti verið ein leið að mark­mið­inu. Það væri líka mögu­legt að leggja sér­tækan skatt á fákeppn­is­mark­aði. Ef þú ert að reka fyr­ir­tæki sem skarar fram úr vegna þess að þú ert í rekstr­ar­um­hverfi sem er skapað af rík­inu og lokað af, og hvað þá innan mark­aðar þar sem erfitt er að vera með erlenda sam­keppni, þá snýst þetta ekki um að refsa þér fyrir að hafa náð að fara af stað með fyr­ir­tækið og kom­ist inn á fákeppn­is­mark­að­inn, heldur að það sé ákveðin við­ur­kenn­ing á því að það er pró­senta af rent­unni sem er að detta niður hjá þér á hverju ári sem hefur ekk­ert með rekstr­ar­hæfi­leika þína að gera.“

Of lítill hluti af auðlindarentunni rennur i ríkissjóð

Eitt stærsta svöðusárið sem er á íslensku þjóð­arsál­inni snýst um skipt­ingu á þeirri arð­semi sem fellur til vegna nýt­ingar á fisk­veiði­auð­lind­inni. Heild­ar­hagn­aður sjáv­ar­út­vegs, fyrir skatta og gjöld, frá 2009 og til loka árs 2020 var um 665 millj­arðar króna. Af þeirri upp­hæð fór undir 30 pró­­sent til íslenskra rík­­is­ins, eig­anda auð­lind­­ar­inn­­ar, í formi tekju­skatts, trygg­inga­gjalds og veið­i­­gjalda, en rúm­­lega 70 pró­­sent sat eftir hjá eig­endum fyr­ir­tækj­anna.

Í aðdrag­anda kosn­ing­anna í fyrra­haust voru gerðar ýmsar kann­anir á skoðun almenn­ings á þeim kerfum sem Ísland hefur komið sér upp í sjáv­ar­út­vegi. Á meðal þeirra var könnun sem Gallup gerði fyrir þrýst­i­hóp­inn Þjóð­­ar­­eign. Í henni var fólk spurt hvort það styddi að mark­aðs­­gjald væri greitt fyrir afnot af fiski­miðum þjóð­­ar­inn­­ar. Nið­­ur­­staðan var sú að 77 pró­­sent aðspurðra var fylgj­andi því og ein­ungis 7,1 pró­­sent var and­vígt slíkri kerf­is­breyt­ingu. Í annarri könn­un, sem MMR gerði fyrir Öldu – félags um sjálf­­bærni og lýð­ræði, og var birt í ágúst 2021, sögð­u 64 pró­­sent lands­­manna, næstum tveir af hverjum þrem­­ur, að núver­andi útfærsla á kvóta­­kerf­inu ógni lýð­ræð­inu.

Aðspurð um þessi mál segir Kristrún það liggja skýrt fyrir að of lít­ill hluti af auð­lind­arent­unni sé að renna í rík­is­sjóð. „Það liggur alveg fyrir að staða sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja er mis­jöfn eftir stærð. Það liggur líka fyrir að við erum með stór­út­gerð sem hefur mikið borð fyrir fyrir báru. Staðan í dag er þannig að við erum í stríðs­á­standi í Úkraínu og verð á ferskum fiski og sjáv­ar­fangi hefur rokið upp á sama tíma og heim­ilin í land­inu eru að brenna út af vaxta­hækk­unum. Það hljóta allir að sjá að það er eitt­hvað rangt þarna.Mér finnst liggja bein­ast við að það sé end­ur­skoðuð álagn­ing þegar kemur að veiði­gjöldum og ég sé ekk­ert því til fyr­ir­stöðu.“

Hægt að ná fram réttlæti með útgönguskatti

Eitt af því sem marga lands­menn svíður undan er þegar útgerð­ar­menn selja afla­heim­ildir, sem eru skil­greindar í lögum sem þjóð­ar­eign, fyrir háar fjár­hæðir. Önnur birt­ing­ar­mynd þess er þegar þjóð­ar­eignin er látin ganga milli kyn­slóða, líkt og er að eiga sér stað víða nú þegar þeir útgerð­ar­menn sem hafa byggt upp fyr­ir­tæki á grund­velli kvóta­kerf­is­ins eru margir hverjir að kom­ast á aldur. Við það verður gríð­ar­leg til­færsla á auði milli kyn­slóða.

Kristrún segir það skýrt að það þurfi að auka rétt­læti í þess­ari atvinnu­grein. „Við getum ekki horft á tugi millj­arða lenda hjá litlum hópi á meðan að við erum með van­fjár­magnað vel­ferð­ar­kerfi.“

Það verði þó líka að vera hægt að tala um sjáv­ar­út­veg sem mik­il­væga og sterka atvinnu­grein án þess að því sé alltaf blandað saman við þá stöðu að fáir útvaldir ein­stak­lingar séu að hagn­ast ótrú­lega mikið, til dæmis með því að að sýsla með veiði­heim­ildir. „Það sjá það allir að það er komið ein­hver allt önnur staða upp þegar fólk byrjar að selja sig út úr grein­inni. Þá hættir þetta að snú­ast um rekstr­ar­ör­yggi fyr­ir­tækja eða atvinnu­ör­yggi á svæð­inu. Þá fer þetta bara að snú­ast um hvað ein­stak­ling­ur­inn tekur með sér af auð­lind­inni.“

Hún telur að það sé hægt að inn­leiða leiðir sem tryggi aukna sann­girni í þessum málum. „Það er hægt að skoða þætti eins og útgöngu­skatt úr grein­inni. Í sumum til­fellum þá getur sala á auð­linda­rétt­indum haft slæm áhrif á sam­fé­lagið vegna þess að kvóti er fluttur í burtu.

Þetta er eitt­hvað sem ég held að sé mik­il­vægt að rýna og er mál sem ég er sjálf að skoða að stilla upp, hvort sem það yrði í formi við­bótar fjár­magnstekju­skatts eða í annarri útfærslu.“

Finnst allt í lagi að það sé verkaskipting milli flokka

Annar mála­flokkur sem Kristrún hefur ekki tala mikið um frá því að hún til­kynnti fram­boð eru lofts­lags­mál. Ákveð­innar óánægju hefur gætt með það á meðal hóps innan Sam­fylk­ing­ar­innar sem sér mikil tæki­færi í auk­inni áherslu á þann mála­flokk, og á umhverf­is­mál, í ljósi þess að Vinstri græn sæta gagn­rýni fyrir sína með­höndlun á honum.

Kristrún segir ekk­ert breyt­ast í lofts­lags­málum verði hún for­maður. „Þessi mál fara ekki úr stefnu flokks­ins. Lofts­lags­mál eru risa­stórt rétt­læt­is­mál. Stað­reyndin er sú að það eru flokkar á Alþingi sem leggja mikla áherslu á lofts­lags­mál og með mjög flotta stefnu sem við getum sam­ein­ast um. En mun­ur­inn á okkur og sumum öðrum flokkum er að við munum ekki fara í rík­is­stjórn með flokki sem vill ekki fjár­magna til­lögur í þessum mála­flokki.“

Það séu skila­boð Sam­fylk­ing­ar­innar inn í næstu rík­is­stjórn. Að umbóta­mál verði fjár­mögnuð. „Mér finnst allt í lagi að það sé verka­skipt­ing á milli flokka. Raun­veru­leik­inn er sá að ef við förum í rík­is­stjórn þá erum við fara í fjöl­flokka rík­is­stjórn­ar­sam­starf. Ég vil að okkar hluti í verka­skipt­ing­unni snú­ist um trú­verð­ug­leika þegar kemur að efna­hags­málapóli­tík þegar kemur að því að hrinda vel­ferð­ar­á­herslum í fram­kvæmd. Og mér finnst allt í lagi að dreifa áherslum með öðrum flokkum. Það breytir því ekki að þetta er í for­gangi sem grund­vallar mál­efni í Sam­fylk­ing­unni.“

Besta sem Ísland hefur gert í auðlindamálum er Landsvirkjun

Eitt stærsta úrlausn­ar­efni stjórn­mála, jafnt hér á Íslandi sem alþjóð­lega, í nán­ustu fram­tíð snýr að orku­málum. Í Evrópu snýst það um skort á orku. Á Íslandi, þar sem orkan er næg, snýst það um hver næstu skref í orku­öflun verða, í hvaða ramma þau verði stigin og hvernig eigi að nýta þá við­bót­ar­orku sem getur fallið til.

Þar á meðal eru ákvarð­anir um hvort og hvernig farið verði í upp­bygg­ingu á vind­orku, hvort hún eigi að eiga sér stað á for­sendum sam­fé­lags­legrar upp­bygg­ingar eða hvort það eigi að hleypa einka­að­ilum að borð­inu.

Kristrún segir það nokkuð skýrt í sínum huga að orku­mál séu lífs­kjara­mál. „Við erum að sjá met­hagnað hjá Lands­virkjun í dag, sem rennur til sam­fé­lags­ins, út af stöð­unni í heim­inum vegna stríðs­ins í Úkraínu á meðan að staðan í Evrópu er allt önnur. Ég held að það liggi alveg fyrir að eitt það besta sem við höfum gert í auð­linda­málum er að vera með það fyr­ir­komu­lag sem er í kringum Lands­virkjun. Þetta er einn af fáum hlutum í auð­linda­nýt­ingu sem við höfum gert alveg rétt. Þess vegna finnst mér mjög sér­stakt að við séum komin út í ein­hverja aðra umræðu á þessu nýja skeiði í orku­málum, að það sé ekki bara sjálf­gefið að við höldum þessu mód­eli. Mér finnst það algjör­lega sjálf­gefið. Það þýðir ekki að Lands­virkjun þurfi að vera í öllum útfærslum. En mér finnst skipta miklu máli að vind­orkan fari inn í ramma­á­ætlun og það sé heild­ar­yf­ir­sýn yfir þessa fram­kvæmd.“

Öruggt orkuaðgengi fyrir alla forgangsmál

Hún segir að mið­stýr­ing sé ekk­ert sér­stakt mark­mið hjá sér í líf­inu. „Það eru sumir mark­aðir sem eru betri ef þeir eru ekki eins mið­stýrðir og aðrir og ég trúi á blandað hag­kerfi. Ríkið þarf ekki að vera með putt­ana í öllu. En á þessum mark­aði, orku­mark­aði, þá trúi ég á að það virki best. Varðandi vind­ork­una er svo skýrt að þær útfærslur sem eru hag­stæðastar fyrir okkur, ef við förum þá leið að nýta hana, eiga að snú­ast um hvar við stillum upp görð­unum og hversu margar vind­myllur við verðum með. Þá þarf að vera með yfir­sýn. Það er ekki hægt að vera bara með ein­hvern mann út í bæ að reisa eina vind­myllu ein­hvers­staðar. Í ofaná­lag þá þurfum við að huga að því hvert rentan af þessu lekur þegar þetta fer af stað og hvert orkan fer.“

Kristrún les þjóð­ina þannig að það þurfi fyrst að koma aðgengi allra að öruggri orku í lag inn­an­lands áður en hægt sé að taka sam­tal um alþjóð­legar skuld­bind­ingar.

Mynd: Baldur Krist­jáns­son

Annar flötur á umræð­unni um orku­mál snýst um hvort Ísland eigi áfram að vera lok­aður orku­mark­aður og tryggja þannig for­gangs­að­gang að ódýrri orku fyrir heim­ili og fyr­ir­tæki í land­inu en selja rest­ina til fyr­ir­tækja, aðal­lega í meng­andi iðn­aði, sem byggi hér verk­smiðjur eða hvort landið eigi að tengj­ast öðrum orku­mörk­uðum, til dæmis með lagn­ingu sæstrengs, og ná þannig í hærra verð fyrir ork­una sem hægt yrði að nýta til ann­arra sam­fé­lags­legra verk­efna.

Kristrún segir ljóst að staðan sem er uppi í Evrópu í dag, þar sem orku­verð hefur marg­fald­ast vegna stríðs­ins í Úkraínu, hafi breytt við­horfi margra til þess­ara mála. „Mér finnst full­kom­lega eðli­legt að fólk sem býr í Norður-Evrópu, þar sem er ekki orku­skortur, setji spurn­ing­ar­merki við það að vera sett í þá stöðu að geta þurft að upp­lifa miklar orku­verðs­hækk­anir. Þetta er erfið umræða að taka þegar það er ekki búið að skapa traust varð­andi orku­af­hend­ingu innan kerf­is­ins. Við höfum ekki leyst málin þannig að aðgengi að orku víða úti á landi sé öruggt þrátt fyrir að eiga alla þessa orku. Mér finnst for­gangs­mál að leysa þá stöðu áður en við förum að ræða þátt­töku í alþjóð­legu sam­starfi um orku. Þannig les ég bara þjóð­ina.“