Skapandi gervi­greind­ar­spjall­menni sem geta skrifað tölvu­pósta og tölvukóða, þýtt texta, skipu­lagt ferða­lög eða komið með hug­myndir að gjöfum eru nú aðgengi­leg og því spyrja sumir sig hvort mann­legur hug­ar­kraftur gæti rýrnað vegna notk­un­ar­leysis. 

Einföld skipun á venju­legu máli nægir yfir­leitt til að fá not­hæft svar frá þjón­ustum á borð við ChatGPT eða Claude. Áhrifin eru þegar farin að gæta í skólum og háskólum, á vinnu­stöðum, allt frá skrif­stofum til rétt­ar­sala, og í einka­lífi fólks.  

Nýlegar vís­inda­rann­sóknir benda til þess að það gæti haft skað­legar afleið­ingar að útvista hug­rænum verk­efnum til gervi­greindar. Þær benda sér­stak­lega á að minni, ákvarð­ana­taka og gagn­rýnin hugsun séu í hættu. 

Þrautsegja skiptir sköpum í þróun færni 

Banda­rísk-bresk rann­sókn á 1.222 ein­stak­lingum, sem enn á eftir að fara í rit­rýni, sýndi fram á að notkun gervi­greind­ar­verk­færa til að leysa reikn­ings- eða lesskiln­ings­æf­ingar bætti frammi­stöðu þátt­tak­enda til skamms tíma en til lengri tíma litið dró hún úr árangri þeirra og vilja til að halda áfram að reyna þegar verk­færin voru ekki til­tæk. „Þessar nið­ur­stöður eru sér­stakt áhyggju­efni vegna þess að þraut­seigja er grund­vall­ar­at­riði í færni­þróun og einn sterkasti for­spár­þátt­ur­inn fyrir lang­tím­a­nám,“ skrif­uðu höf­und­arnir. 

Hæfni gervi­greindar til að töfra fram skjót svör við alls kyns spurn­ingum „fjar­lægir námstæki­færi“ frá not­endum, sagði Grace Liu, dokt­or­snemi við Carnegie Mellon-háskól­ann og aðal­höf­undur grein­ar­innar. „Það sem gerir gervi­greind að sér­stöku áhyggju­efni er að hún er ekki verk­færi sem er hannað fyrir eina ákveðna teg­und af athöfnum. Hún er eitt­hvað sem hægt er að nota í nán­ast hvaða vits­muna­legu, rök­rænu eða hug­rænu athöfn sem er.“ 

Aðlög­un­ar­hæfni tækn­innar að mis­mun­andi teg­undum vanda­mála aðgreinir hana frá fyrri bylgjum tölvu­tækra hjálp­ar­tækja. Rafrænir reikni­vélar gátu til dæmis hjálpað fólki að leysa jöfnur, en skildu aðferð­ina og rök­hugs­un­ina eftir í höndum not­enda. 

Heilinn leitast við að spara orku

Rannsókn frá MIT árið 2025 vakti mikla athygli þegar hún sýndi fram á að nem­endur sem not­uðu skap­andi gervi­greind til að skrifa rit­gerðir sýndu minni getu til gagn­rýn­innar hugs­unar. 

Aðrar rann­sóknir hafa bent í sömu átt og varpað ljósi á það sem hefur verið kallað „hug­rænt fram­sal“ eða jafn­vel „hug­ræn upp­gjöf“. 

„Mannfólk hefur sterka til­hneig­ingu til að spara orku,“ sagði Johann Chevalere, rann­sak­andi í félags- og hug­rænni sál­fræði við frönsku rann­sókn­ar­stofn­un­ina CNRS. „Í dag­legu lífi notum við oft aðferðir sem koma okkur hraðar að kjarna máls­ins, án þess endi­lega að gefa okkur tíma til að kynna okkur ítar­lega þær upp­lýs­ingar sem við þurfum að vinna úr, þar sem það getur verið hug­rænt kostn­að­ar­samt,“ bætti hann við. 

Notkun skap­andi gervi­greindar gæti styrkt þessa til­hneig­ingu, sagði Chevalere. „Ef það eru verk­efni sem þú fram­kvæmir aldrei, þá mun heil­inn, sem leit­ast við að spara orku, ekki leggja á sig að við­halda teng­ingum sem eru ekki not­aðar.“ 

Sérstök stilling fyrir námsmenn 

Vegna gagn­rýni hafa þró­un­ar­að­ilar skap­andi gervi­greindar byrjað að inn­leiða svo­kall­aðar „sókrat­ískar“ aðgerðir í líkön sín, sem að svo stöddu bein­ast einkum að nem­endum. 

Í þeim ham veita spjall­menni ekki ein­fald­lega svör, heldur bjóða upp á vís­bend­ingar og spyrja spurn­inga sem eiga að örva hugsun not­enda. Sem dæmi má nefna „náms­still­ingu“ sem er inn­byggð í ChatGPT frá OpenAI, eða „leið­sagn­ar­nám“ í Gemini frá Google. 

Banda­ríski hug­bún­að­ar­ris­inn Microsoft sagði AFP að hann hefði inn­byggt við­var­anir um hættu á mis­tökum inn í Copilot-líkön sín. Gervi­greindin minnir not­endur einnig á að yfir­fara upp­lýs­ingar sem hún veitir, sem er aðeins ein af nokkrum aðgerðum sem eru hann­aðar til að halda not­endum virkum og gagn­rýnum gagn­vart svör­unum. 

„Hættan á of miklu hug­rænu fram­sali er raun­veru­leg, sér­stak­lega ef gervi­greind er notuð til að sjálf­virkni­væða verk­efni sem eru jafn­framt mik­il­væg til að þróa færni,“ sagði Microsoft og bætti við að þjálfa þyrfti not­endur í að nota verk­færin rétt.

Rann­sak­endur eru sam­mála um að enn skorti umfangs­miklar lang­tíma­rann­sóknir til að meta raun­veru­leg áhrif þess­arar nýju tækni á manns­heil­ann. 

Þangað til slíkar rann­sóknir liggja fyrir er, að sögn Chevalere, „undir okkur sjálfum komið að nota gervi­greind á skyn­sam­legan hátt.“

„Við munum aðlag­ast þess­ari tækni­bylt­ingu rétt eins og við höfum aðlag­ast þeim fyrri.“