Velferðarvísitala Sameinuðu þjóðanna, sem við gætum einnig kallað mannþroskavísitölu (e. Human Development Index, HDI), er góðra gjalda verð svo langt sem hún nær. Þessi vísitala einblínir ekki á kaupmátt þjóðartekna á mann sem algildan mælikvarða á velferð og þá um leið lífskjör almennings, heldur tekur hún einnig mið af lýðheilsu og menntunarstigi. Þetta er framför frá fyrri tíð þegar alþjóðastofnanir, þar með taldar Sameinuðu þjóðirnar, einblíndu á þjóðartekjur á mann svo sem tíðkaðist þá í bransanum, en það má nú heita liðin tíð.
Velferðarvísitala SÞ er reiknuð sem meðaltal þriggja vísitalna, einnar fyrir kaupmátt þjóðartekna á mann, annarrar fyrir ævilengd og hinnar þriðju fyrir lengd skólagöngu sem mælikvarða á menntun mannaflans. Í nýrri skýrslu SÞ er Íslandi reiknuð þriðja hæsta velferðarvísitala heims fyrir 2022 á eftir bara Sviss og Noregi í tveim efstu sætunum í 193ja landa hópi.
Þessi niðurstaða kemur á óvart þar eð skýrslan sýnir að Ísland skipar 17. sæti listans yfir kaupmátt þjóðartekna á mann og 16. sæti listans yfir ævilengd. Af því leiðir að menntavísitalan, þar sem Ísland skipar 4. til 5. sæti listans (meira um það að neðan), fleytir Íslandi upp í 3. sæti velferðarlistans. Hvað er í gangi?
Um þetta er þrennt að segja.
-
Það kemur óneitanlega spánskt fyrir sjónir að meðaltal 17. sætis á tekjulistanum, 16. sætis á lýðheilsulistanum og 4. til 5. sætis á menntalistanum skuli skila 3. sæti á velferðarlistanum í ljósi þess að velferðarvísitalan er reiknuð sem meðaltal hinna þriggja. En þetta á sér samt eðlilega skýringu vegna þeirrar reikniaðferðar sem notuð er og á fullan rétt á sér þótt ótrúlegt megi virðast.
-
Hitt skiptir meira máli að menntavísitalan sem ríður baggamuninn fyrir stöðu Íslands í samanburðinum milli landa stendur á mun veikari grunni en hinar tvær. Það stafar af því að menntun er þarna metin með lengd skólagöngu, þ.e. fjölda ára á skólabekk, án tillits til árangurs af skólastarfinu. Þetta er kallað að meta afurðir með aðföngum, sem er aldrei góð latína. Magn tryggir ekki gæði. Margar heimildir benda til veikrar stöðu menntamála á Íslandi, þar á meðal hríðversnandi frammistaða íslenzkra nemenda í PISA-prófum OECD síðustu ár þar sem Ísland er nú sokkið langt undir meðallag OECD-landa og einnig meint neyðarástand vegna ólæsis meðal grunnskólanema, einkum drengja, að dómi margra kennara.
-
Við bætist að tekjur, lýðheilsa og menntun segja ekki alla söguna um velferð og lífskjör, heldur þarf, ef vel á að vera, að bæta fleiri þáttum í púkkið svo sem gert hefur verið smám saman undangengin ár. Þegar ójöfnuður eins og hann mælist án nauðsynlegra upplýsinga úr launsátri skattaskjólanna er tekinn með í reikninginn, hafnar Ísland í efsta sæti velferðarlistans. Þegar jafnrétti kynjanna er haft með hafnar Ísland í 9. sæti listans. Og þegar umgengni við náttúruna er talin með hafnar Ísland í 17. sæti. Eftir stendur að í velferðarvísitölu SÞ vantar enn að tekið sé tillit til lýðræðis, laga og réttar og spillingar. Vonir standa til að ráðin verði bót á því með tímanum.
Höfundar velferðarvísitölu SÞ þurfa að færa út kvíarnar enn frekar annars vegar með því að endurmeta menntunarþáttinn með árangri skólastarfsins frekar en með árafjölda á skólabekk og hins vegar með því að taka enn fleiri stærðir með í reikninginn svo sem lýðræði, lög og rétt og varnir gegn spillingu. Þessar þrjár stæðir vantar einnig í félagsframfaravísitöluna (e. Social Progress Indicator) þar sem Ísland skipaði 4. sæti listans 2023 á eftir Danmörku, Noregi og Finnlandi í hópi 170 landa.
Með enn víðfeðmari vísitölum fáum við fyllri mynd af því hvar við stöndum.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Ýttu á + við höfund, fréttamál eða greinaröð til að fylgja því og fá tölvupóst þegar eitthvað nýtt kemur, einn á dag í mesta lagi. Því sem þú fylgir stjórnarðu á Minni síðu.
Athugasemdir