Aukinn þrýstingur á að lífeyrissjóðir verði virkir hluthafar

Upp­runa­legt hlut­verk líf­eyr­is­sjóða á Norð­ur­löndum var að aga iðn­rek­endur og hafa áhrif á stjórn­ar­hætti fyr­ir­tækja sem virkir hlut­hafar, en auk­inn þrýst­ingur hefur mynd­ast á síð­ustu árum á að þeir sinni því aftur. Þetta skrifar Guðrún Johnsen, lektor í CBS og stjórn­ar­maður í Líf­eyr­is­sjóði verzlunarmanna, í nýjasta tölu­blaði Vís­bend­ingar.

Stofnað út frá velferðarríkinu

Samkvæmt Guðrúnu eiga líf­eyr­is­sjóð­irnir rætur sínar að rekja til stofn­unar vel­ferð­ar­rík­is­ins á Norð­ur­löndum. Í Svíþjóð, Danmörku, Noregi og Finn­landi hefur þessi þróun verið leidd áfram af jafn­að­ar­manna­flokkum, á meðan vel­ferð­ar­ríki var sett saman hér­lendis vegna útbreiddrar aðildar launa­fólks að verka­lýðs­fé­lögum.

Eftir stofnun vel­ferð­ar­rík­is­ins hafi jafn­að­ar­manna­flokkar svo hvatt til svo­kall­aðs atvinnu­lýð­ræðis, sem myndi tryggja völd launa­fólks í fram­leiðslu fyr­ir­tækja sem þau störf­uðu í án þess að fyr­ir­tækin yrðu þjóð­nýtt. Slíkt fyr­ir­komu­lag var þó ekki tekið upp, en starfs­menn stærri fyr­ir­tækja í öllum Norð­ur­löndum utan Íslands öðl­uð­ust þó rétt til að til­nefna full­trúa sína í stjórn eig­ins fyr­ir­tækis á sjö­unda ára­tugnum.

Þar að auki náð­ist sam­komu­lag um að launa­fólk safn­aði smátt og smátt í líf­eyr­is­sjóði sem myndi tryggja áhrif launa­fólks í stjórnun fyr­ir­tækj­anna líkt og aðrir fjár­magns­eig­endur. „Því var upp­runa­legt hlut­verk líf­eyr­is­sjóða einnig að aga iðn­rek­endur með áhrifum sínum á stjórn­ar­hætti fyr­ir­tækja, sem full­trúar fjár­magns­eig­enda og virkir hlut­hafar í fyr­ir­tækjum,“ skrifar Guðrún í grein sinni.

Breyttar áherslur með aukinni trú á markaðinn

Á níunda ára­tugnum breytt­ust hins vegar áherslur sjóð­anna, í kjöl­far þess að kenn­ingar um að hluta­bréfa­mark­að­ur­inn agaði stjórn­endur fyr­ir­tækja sjálf­krafa sóttu í sig veðrið. Samkvæmt Guðrúnu virð­ast líf­eyr­is­sjóð­irnir hafa tekið mið af þessum breyttu við­horfum til skil­virkni mark­aða með því að láta lítið til sín taka við að móta stjórn­ar­hætti félag­anna og ein­beita sér fremur að því hvenær og hvaða hluta­bréf ætti að kaupa og selja fyrir hönd sjóð­fé­laga.

Á síð­ustu ára­tugum hafa hins vegar nýrri kenn­ingar sýnt fram á að hluta­bréfa­mark­aðir séu ekki fylli­lega skil­virkir, auk þess sem Guðrún segir að dag­legar fréttir af umboðs­svikum í kringum fyr­ir­tækja­rekstur bendi til að víða skorti vand­aða stjórn­ar­hætti sem líf­eyr­is­sjóð­irnir áttu meðal ann­ars að stuðla að.

Einnig segir hún að gæta megi við­horfs­breyt­ingu gagn­vart hlut­verki líf­eyr­is­sjóða á síð­ustu árum, sam­hliða auknum ójöfn­uði og meiri lofts­lags­á­hættu. Samkvæmt henni hafa augu fólks beinst að sjóð­unum um að þeir sinni sínum upp­runa­lega til­gangi af ein­urð og beiti afli sínu sem hlut­hafar og fjár­magns­eig­endur til að hafa áhrif á við­skipta­hætti fyr­ir­tækja.

Hægt er að lesa grein Guðrúnar í heild sinni með því að ger­ast áskrif­andi að Vís­bend­ingu.