Hættuástand: Of stór til að falla

Efna­hags­upp­gangur Íslands und­an­farin ár er fyrst og síð­ast til­komin vegna þeirrar tekju­aukn­ingar sem ferða­þjón­usta hefur skilað þjóð­ar­bú­inu. Og þar leika tvö íslensk flug­fé­lög, Icelandair og WOW air, algjört lyk­il­hlut­verk þar sem þau flytja 80-85 pró­sent þeirra far­þega sem hingað koma til lands­ins. Til að setja mik­il­vægið í annað sam­hengi þá er það flug­fé­lag sem kemur á eftir þeim íslensku í mark­aðs­hlut­deild Wizz Air, með 3,8 pró­sent hlut­deild.

Haustið 2017 var ljóst að aðstæður voru að breyt­ast. Hægja myndi veru­lega á þeirri fjölgun ferða­manna sem hafði verið frá árinu 2010, styrk­ing krón­unnar gerði íslenskum fyr­ir­tækjum í alþjóð­legri starf­semi erf­ið­ara fyrir og hækk­andi heims­mark­aðs­verð á olíu jók allan kostnað þar sem flug­fé­lög í milli­landa­flugi eru stærstu not­endur elds­neytis á Íslandi.

Á sama tíma gekk yfir gjald­þrota­hrina flug­fé­laga í Evrópu. Air­Berlin, næst stærsta flug­fé­lag Þýska­lands, fór í þrot ásamt sýst­ur­fé­lagi sínu, FlyNiki. Það gerði breska lág­far­gjalda­fé­lagið Monarch einnig.

Flaggað haustið 2017

Hér­lendis virt­ist umræðan ansi lengi að taka við sér. Fyrsta alvöru flaggið var þó sett upp í sept­em­ber 2017 þegar Lands­bank­inn birti ítar­lega grein­ingu um ferða­þjón­ust­una þar sem því var velt upp hvort að íslensku flug­fé­lögin tvö væru ein­fald­lega svo kerf­is­lega mik­il­væg, að áhrifin af því að annað þeirra eða bæði færu af mark­aðnum væru svo mikil, að stjórn­völd þyrftu að útbúa við­bragðs­á­ætl­anir sem hægt yrði að grípa til ef þau lentu í vanda.

For­stöðu­maður hag­fræði­deildar Lands­bank­ans er Daníel Svav­ars­son. Hann hefur áður vakið athygli fyrir að skrifa greinar þar sem hættu­merkjum var flaggað í aðdrag­anda hörm­unga. Það gerð­ist árið 2007 þegar Daníel og Pétur Örn Sig­urðs­son, þá hag­fræð­ingar hjá Seðla­banka Íslands, skrif­uðu grein í Pen­inga­mál bank­ans þar sem birtar voru tölur sem sýndu að útrás íslenskra fyr­ir­tækja hefði að veru­legu leyti verið fjár­mögnuð með erlendu lánsfé. Í sam­tali við 24 Stundir snemma árs 2008 sagði hann: „Bank­arn­ir taka er­lend lán til að end­ur­lána m.a. á Íslandi bæði til fjár­fest­inga og neyslu. Við í Seðla­bank­an­um höf­um verið að vekja at­hygli á og vara við mikl­um við­skipta­halla og mik­illi er­lendri skulda­söfn­un. En hingað til virð­ist það ekki hafa vakið mikla at­hygli.“ Nokkrum mán­uðum síðar var íslenska banka­kerfið hrunið.

Stjórnvöld hófu vinnu í lok síðasta árs

WOW air brást við sífellt hávær­ari orðrómi um vanda­mál í rekstri félags­ins með því að senda frá sér frétta­til­kynn­ingu um miðjan nóv­em­ber þar sem því var haldið fram að rekstur félags­ins væri full­fjár­magn­aður út árið 2019.

Skúli Mogensen leitar nú að fjár­magni til að brúa rekstur WOW air þar til að félagið verður skráð á markað. Það á að ger­ast innan 18 mán­aða. Mynd: WOW air

Mynd: Kjarninn.

Undir lok árs­ins 2017 hófu stjórn­völd þrátt fyrir það vinnu við að und­ir­búa við­bragðs­á­ætlun vegna flug­fé­lag­anna, en þó þannig að lítið bar á. Fjögur ráðu­neyti (sam­göngu-, fjár­mála- og efna­hags­mála-, for­sætis- og iðn­aðar- og nýsköp­un­ar­ráðu­neyti) komu að verk­efn­inu.

Þegar leið á árið 2018 varð staðan þó sífellt alvar­legri. Verð á flug­véla­elds­neyti hækk­aði um 36 pró­sent á fyrri hluta árs­ins og vegna sam­keppn­is­að­stæðna gátu íslensku flug­fé­lögin ekki mætt þessum mikla aukna kostn­aði með hækkun flug­far­gjalda. Þá gera flestar spár fyrir því að verðið á olíu haldi áfram að hækka út árið. Frá því í apríl hefur verið fylgst mjög náið með stöðu flug­fé­lag­anna.

Staða Icelandair er þó mun sterk­ari en WOW air. Félagið er skráð markað og upp­lýs­ingar um fjár­hags­stöðu þess opin­berar. Þannig er hægt að sjá að Icelandair varði sig að ein­hverju leyti fyrir verð­hækk­unum þannig að hækk­an­irnar höfðu ekki jafn mikil skamm­tíma­á­hrif á félagið. Auk þess á Icelandair 530 millj­ónir dali, um 57 millj­arða króna, í eigið fé, sem gerir félag­inu kleift að takast á við umtals­verðar sveiflur til lengri tíma.

Sömu sögu var ekki að segja um WOW air. Félagið varði sig ekki með neinum hætti fyrir hækk­unum á elds­neyt­is­verði og þar sem WOW air er ekki skráð á markað hafa opin­berar fjár­hags­upp­lýs­ingar um það verið tak­mark­aðar. Félagið er svo­kallað „black box“ og birtir litlar upp­lýs­ingar um stöðu sína utan þess að skila inn hefð­bundnum árs­reikn­ingi. Þegar það ger­ist eru þær vana­lega tak­mark­aðar og settar fram með þeim hætti að þær lítið sem best út fyrir WOW air. Félagið hefur enn ekki birt árs­reikn­ing fyrir árið 2017.

Ljóst var þó að stjórn­völd höfðu áhyggjur. Frá því í vor hafa þau fylgst mjög náið með stöðu félags­ins, og óform­leg sam­staða er um það að það verði að grípa inn í riði WOW air til falls. Þar sem félagið flytur 37 pró­sent allra far­þegar sem fara um Kefla­vík­ur­flug­völl yrðu áhrifin á Ísland í heild svo mikið að það megi ein­fald­lega ekki ger­ast. Þar er sér­stak­lega horft á áhrifin á greiðslu­jöfnuð.

Hlutafjáraukning og hlutir auglýstir til sölu

Skúli Mogensen, stofn­andi, eig­andi og for­stjóri WOW air, mætti í við­tal við Bloomberg 27. apríl síð­ast­lið­inn. Þar sagði hann að til greina gæti komið að selja hlut í félag­inu fyrir árs­lok í gegnum hluta­fjár­aukn­ingu. Sá orðrómur komst á flot að Luft­hansa væri áhuga­samt og Skúli sagð­ist í við­tal­inu að nokkur stór flug­fé­lög hefðu sýnt áhuga.

Þann 13. júlí sendi WOW air frá sér til­kynn­ingu. Í henni kom fram að félagið hefði tapað um 2,4 millj­örðum króna á árinu 2017. Þar var einnig sagt að eig­in­fjár­hlut­fall WOW air hefði verið 10,9 pró­sent um ára­mót. Allar við­vör­un­ar­bjöllur fóru á fullt, sér­stak­lega í ljósi þess að fyrir lá hversu mikið erf­ið­ari aðstæður væru orðnar á árinu 2018. Átti WOW air nægi­lega mikið eigið fé til að takast á við þær? Var það þegar búið?

Í ágúst varð síðan ljóst að stóru flug­fé­lögin úti í heimi voru ekki, að minnsta kosti eins og er, að fara að kaupa hlut í WOW air. Mán­uð­ur­inn byrj­aði á því að greint var frá því að Skúli Mogensen hefði aukið hlutafé sitt í félag­inu með því að leggja 60 eign­ar­hlut sinn í frakt­flutn­ing­ar­fé­lag­inu Cargo Express inn í WOW air og breyta um tveggja millj­arða króna kröfu sem hann átti á félagið í nýtt hlutafé. Við þessa breyt­ingu jókst hluta­féð í WOW air um 51 pró­sent. Ein eig­in­legt lausafé jókst ekk­ert, skuldir lækk­uðu bara.

Hótun um afleiðingar

Þann 15. ágúst birt­ist svo for­síðu­frétt á Frétta­blað­inu þess efnis að WOW air ætl­aði að sækja sér allt að 12 millj­arða króna í gegnum skulda­bréfa­út­boð. WOW hafði þá samið við norska ráð­gjaf­ar­fyr­ir­tækið Pareto Securities um að hafa umsjón með útboð­inu og fyrir liggur að það þarf að klár­ast á næstu vikum.

Upp­lýs­ing­arnar byggðu á ítar­legri fjár­festa­kynn­ingu sem Pareto hafði, lík­ast til óvart, birt á heima­síðu sinni. Í henni var að finna ítar­legri upp­lýs­ingar um fjár­mál og fram­tíð­arplön WOW air. Kjarninn birti síðan kynn­ing­una í heild sinni á vef sínum síðar sama dag.

Sú birt­ing fór ekki vel ofan í starfs­menn Pareto. Einn þeirra sendi tölvu­póst þar sem hann hót­aði ótil­greindum aðgerðum, og afleið­ingum, ef kynn­ingin yrði ekki fjar­lægð af vef Kjarnans. Starfs­mann­inum var gert ljóst að fyr­ir­tækið hans hefði sjálft birt kynn­ing­una á inter­net­inu og að hún væri enn aðgengi­leg á heima­síðu þess. Ábyrgðin á birt­ingu efn­is­ins væri því Pareto, ekki Kjarnans, og í ljósi kerf­is­legs mik­il­vægis WOW air fyrir Ísland væri sann­ar­lega um efni að ræða sem ætti erindi við almenn­ing. Því yrði kynn­ingin ekki fjar­lægð.

Pareto hefur enn sem komið er ekki gripið til neinna aðgerða gagn­vart Kjarn­anum vegna birt­ing­ar­innar.

Áform og staða WOW air opinberuð

Í kynn­ing­unni kemur meðal ann­ars fram að eig­in­fjár­hlut­fall WOW air hafi verið komið niður í 4,5 pró­sent í júní, þrátt fyrir hluta­fjár­aukn­ing­una sem fram­kvæmd var fyrr á árinu og að það hafi fengið 28 millj­ónir dala í end­ur­greiðslu vegna inn­borg­anna á vélar sem WOW air ætl­aði að kaupa. Rekstr­ar­tap félags­ins fyrir afskriftir, fjár­magns­gjöld og tekju­skatt frá miðju ári 2017 og til júníloka 2018 var 26 millj­ónir dala, um 2,8 millj­arðar króna. Þorri skulda WOW air er vegna leigu félags­ins á flug­vélum, en WOW air á engar þeirra 20 véla sem félagið gerir út. Á meðal ann­arra kröfu­hafa þess er Arion banki, sem WOW air skuldar um 750 millj­ónir króna.

Samkvæmt kynn­ing­unni á skulda­bréfa­út­boðið að vera brú­ar­fjár­mögnun þar til að WOW air verði skráð á markað, en það á að ger­ast innan 18 mán­aða. Að þeim tíma liðnum ætlar WOW air að vera orðið mark­aðs­ráð­andi á Íslandi, þ.e. að vera búið að taka fram úr Icelandair þegar kemur að far­þega­fjölda og flytja þá alls 3,9 millj­ónir far­þega. Til að átta sig á því hversu hraður vöxtur WOW air hefur verið þá er hægt að benda á að félagið flutti um hálfa milljón far­þega árið 2014.

Formenn stjórn­ar­flokk­anna þriggja eru allir, ásamt Þordísi Kolbrúnu Reyk­fjörð Gylfa­dóttur, hluti af af starfs­hópnum sem vinnur að við­bragðs­á­ætlun vegna kerf­is­lega mik­il­vægra fyr­ir­tækja. Þar eru flug­fé­lögin tvö efst á blaði.

Mynd: Birgir Þór Harð­ar­son

Skúli Mogensen er sjálfur bjart­sýnn á að fjár­hags­staða WOW air styrk­ist og sagði í við­tali við Frétta­blaðið á mið­viku­dag, að eig­in­fjár­staða félags­ins myndi styrkj­ast á seinni helm­ingi árs­ins og að hagn­að­ur­inn á því tíma­bili myndi lík­lega fara yfir 20 millj­ónir Banda­ríkja­dala, eða meira en tvo millj­arða króna.
Flug­rekstur er oft sveiflu­bund­inn eftir árs­tíðum og sagði Skúli í við­tal­inu að WOW air myndi vaxa áfram og sinna sínu hlut­verki.

Áhyggjur en vonast til að allt fari vel

Við­mæl­endur Kjarnans í fjár­mála­geir­anum segja að þeir vextir sem WOW air muni þurfa að sætta sig við ef að salan á skulda­bréf­unum eigi að ganga eftir verði mjög háir. Mikill þrýst­ingur er auk þess á ráð­gjaf­anum Pareto Securities um að sigla mál­inu í höfn, vegna þess að ekki er ljóst hvert plan B eigi að vera gangi það ekki eftir.

Margir við­mæl­enda Kjarnans í ferða­þjón­ustu sögð­ust ugg­andi yfir stöðu WOW Air, en von­uðu samt að félagið myndi ná að rétta úr kútnum, skipu­leggja fjár­mögn­un­ina betur fram í tím­ann og halda áfram vext­inum.

Þegar öllu væri á botn­inn hvolft þá þyrfti að halda fólks­flutn­ingum til lands­ins stöð­ugum og opna á flug­leiðir til lands­ins. WOW Air hefði haft jákvæð áhrif, hjálpað til við að nema ný lönd og þannig leggja grunn­inn að sterk­ari rekstr­ar­grunni fjöl­margra fyr­ir­tækja í ferða­þjón­ustu um land allt.

Þess vegna eru stjórn­völd að fylgj­ast með þróun mála dag frá degi. Starfs­hópur á vegum stjórn­valda, sem metur við­brögð við erf­ið­leikum sem mynd­ast geta í atvinnu­líf­inu hjá fyr­ir­tækjum sem hafa kerf­is­lægt mik­il­vægi, hefur tekið saman upp­lýs­ingar og hafa for­sæt­is­ráðu­neytið, fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið, sam­göngu­ráðu­neytið og iðn­aðar-, ferða­mála- og nýsköp­un­ar­ráðu­neytið, fylgst náið með þeirri vinnu og fengið upp­færslur um stöðu mála.

Katrín Jak­obs­dóttir, Sigurður Ingi Jóhanns­son, Bjarni Bene­dikts­son og Þórdís Kolbrún Reyk­fjörð Gylfa­dóttir eru því með þræð­ina í hendi sér af hálfu stjórn­valda.

Frétta­skýr­ingin birt­ist einnig í Mannlífi sem kom út í dag, 24. ágúst.