Telja að stjórnsýslulög hafi verið þverbrotin með skipun Páls sem ráðuneytisstjóra

Mál Hafdísar Helgu Ólafs­dóttur, skrif­stofu­stjóra í for­sæt­is­ráðu­neyt­inu, skók stjórn­málin í fyrra þegar kæru­nefnd jafn­rétt­is­mála komst að þeirri nið­ur­stöðu að brotið hefði verið á henni með ráðn­ingu Páls Magn­ús­sonar sem ráðu­neyt­is­stjóra í mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­inu þann 1. nóv­em­ber 2019.

Viðbrögð Lilju D. Alfreðs­dóttur, ráð­herra mála­flokks­ins, við nið­ur­stöðu kæru­nefnd­ar­innar vöktu ekki síður athygli. Hún ákvað að íslenska ríkið myndi stefna Hafdísi Helgu per­sónu­lega til að fá úrskurð kæru­nefnd­ar­innar ógildan. Í mars í ár hafn­aði hér­aðs­dómur Reykja­víkur öllum máls­á­stæðum Lilju og sagði í nið­ur­stöðu sinni að ekki hafi verið fyrir hendi neinir „ann­markar á máls­með­ferð kæru­nefnd­ar­innar sem leitt geti til ógild­ingar á úrskurði hennar.“

Lilja ákvað að áfrýja dómnum rúmum fjórum klukku­stundum eftir að hann hafði fallið. Viðbúið er að mála­rekstur fyrir Lands­rétti standi fram á næsta ár, og þar af leið­andi fram yfir kom­andi þing­kosn­ingar, sem fara fram 25. sept­em­ber.

Kæru­nefnd jafn­rétt­is­mála var ekki eina fyr­ir­bærið innan stjórn­sýsl­unnar sem Hafdís Helga vís­aði mál­inu til. Í júní 2020 var greint frá því í fjöl­miðlum að hún hefði líka vísað mál­inu til umboðs­manns Alþingis. Lítið hefur spurst til þess máls síðan.

Kjarninn hefur nú undir hönd­unum fjöl­mörg gögn um með­ferð umboðs­manns á kvörtun Hafdísar Helgu, sem lögð var fram í byrjun árs 2020. Hér á eftir verður efn­is­legt inni­hald þess máls rakið.

Skaddaður pakki

Hafdís Helga fór upp­runa­lega fram á að fá gögn máls­ins afhent 12. nóv­em­ber 2019, ell­efu dögum eftir að greint var frá því að Páll Magn­ús­son, sem hefur ára­tugum saman gegnt trún­að­ar­störfum fyrir Fram­sókn­ar­flokk­inn, hefði verið ráð­inn í stöðu ráðu­neyt­is­stjóra mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins. Sú beiðni var svo end­ur­tekin með bréfi sem hún sendi til mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins 2. des­em­ber 2019. Erindið var ítrekað þrí­vegis fyrir jól það ár, án árang­urs.

Hafdís Helga kvart­aði því til umboðs­manns Alþingis 28. jan­úar 2020. Eftir að sú kvörtun var send inn fékk hún til­kynn­ingu um að send­ing biði hennar á póst­húsi. Um var að ræða gögnin frá ráðu­neyt­inu.

Í bréfi sem lög­maður hennar sendi til umboðs­manns Alþingis í byrjun febr­úar 2020 segir að með pakk­anum hafi fylgt bréf sem væri dag­sett 13. jan­úar. „Kann umbjóð­andi minn ekki skýr­ingar á því af hverju bréfið var svo lengi á leið til hennar, en þess má geta að það var mjög illa farið og umslagið rifið á mörgum stöðum og með því fylgdi til­kynn­ing um að umslagið hefði komið skaddað á dreif­ing­ar­stöð Póstsins.“

Tryggvi Gunn­ars­son var umboðs­maður Alþingis þegar kvörtunin var send til emb­ætt­is­ins. Hann lét af störfum fyrr á þessu ári.

Mynd: Birgir Þór Harð­ar­son

Í gögn­unum kom meðal ann­ars fram að aug­lýs­ingu mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins um stöðu ráðu­neyt­is­stjóra hafi verið breytt á síð­ustu stundu þannig að í stað þess að gera að skil­yrði að umsækj­endur hefðu „yfir­grips­mikla þekk­ingu og reynslu af verk­efna­sviði mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins“ var gerð krafa um að umsækj­endur hefðu „þekk­ingu á verk­efna­sviði mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins“. Þá var kröfu um „yfir­grips­mikla þekk­ingu og reynslu á sviði opin­berrar stjórn­sýslu“ breytt í kröfur um „reynslu af opin­berri stjórn­sýslu“.

Taldi Lilju hafa brotið stjórnsýslulög

Eftir að Hafdís Helga kvart­aði til umboðs­manns Alþingis fékk erindið máls­með­ferð­ar­númer. Í kvörtun­inni kom fram að Hafdís Helga teldi að mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra hefði „brotið gegn ákvæðum laga um Stjórn­ar­ráð Íslands, nr. 115120 ll, reglum um ráð­gef­andi nefndir er meta hæfni umsækj­enda um emb­ætti við Stjórn­ar­ráð Íslands, nr. 393/2012, ákvæðum stjórn­sýslu­laga, nr. 37/1993 og meg­in­reglum stjórn­sýslu­réttar með því að skipa Pál Magn­ús­son í emb­ætti ráðu­neyt­is­stjóra í mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­inu þann l. des­em­ber 2019, en kvart­andi var einn af umsækj­endum um emb­ættið. Kvart­andi telur að það hafi verið bæði form­legir og efn­is­legir ann­markar á ákvörðun ráð­herra um skipun í emb­ættið og hafi ann­mark­arnir verið veru­legir. Telur hún að gengið hafi verið fram­hjá sér við skipun í emb­ættið.“

Í nán­ari útlistun á kvörtun­inni kom fram að Hafdís Helga teldi að hæfn­is­nefndin sem skipuð var til að fara yfir umsækj­endur um starf ráðu­neyt­is­stjóra hafi ekki upp­fyllt skil­yrði reglna þar sem að innan hennar hafi ekki verið til staðar þekk­ing á starf­semi Stjórn­ar­ráðs­ins, hlut­verki ráðu­neyt­is­stjóra né mál­efna­sviði mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins.

Hafdís Helga taldi auk þess að það hefði verið brotið gegn rétt­indum hennar til að koma á fram­færi sjón­ar­miðum sínum, að brotið hafi verið gegn rétti hennar til aðgangs að gögnum máls­ins, að brotið hafi verið gegn rann­sókn­ar­reglu stjórn­sýslu­laga við með­ferð máls­ins, að veru­legur mis­brestur hafi verið á skrán­ingu helstu nið­ur­staðna við­tala við umsækj­endur, að ann­marki hafi verið á rök­stuðn­ingi vegna skip­unar ráðu­neyt­is­stjóra, að brotið hafi verið gegn meg­in­reglum stjórn­sýslu­réttar með því að ákvarð­anir um að skera hóp umsækj­enda niður hafi ekki verið teknar af ráð­herra heldur af hæf­is­nefnd og að farið hafi verið gegn vönd­uðum stjórn­sýslu­háttum þegar til­kynnt var opin­ber­lega um skipun í emb­ættið áður en að umsækj­endur höfðu fengið upp­lýs­ingar um málið.

Síðan gerð­ist nán­ast ekki neitt mán­uðum saman.

Tafðist ... vegna COVID

Þann 14. apríl í fyrra sendi lög­maður Hafdísar Helgu tölvu­póst til umboðs­manns Alþingis þar sem spurst var fyrir um stöðu kvört­un­ar­innar. Í svari sem barst dag­inn eftir kom fram að það hefði „hægt nokkuð á starf­semi á skrif­stofu umboðs­manns síð­ustu vikur vegna sótt­varn­ar­ráð­staf­ana og for­falla sem tengj­ast þeim. Ég vænti þess að fram­hald máls­ins skýrist núna í apríl og biðst vel­virð­ingar á töf­unum.“

Úrskurður kæru­nefndar jafn­rétt­is­mála gegn mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra, þar sem kom­ist var að þeirri nið­ur­stöðu að ráð­herra hefði brotið gegn jafn­rétt­islögum með því að hafa van­metið kon­una Hafdísi Helgu í sam­an­burði við karl­inn Pál, féll svo 27. maí 2020.

Þegar lög­maður Hafdísar Helgu kann­aði stöðu máls hennar hjá umboðs­manni Alþingis tæpri viku síðar fékk hún þau svör að umboðs­manni hefði ekki verið kunn­ugt um að mál Hafdísar hefði verið til með­ferðar hjá kæru­nefnd jafn­rétt­is­mála sam­hliða því að það var til athug­unar hjá umboðs­manni. „Af úrskurði nefnd­ar­innar sem var kveð­inn upp 27. maí sl. verður ekki annað ráðið en að þar sé að ein­hverju leyti fjallað um sömu atriði og kvörtun þín f.h. Hafdísar til umboðs­manns lýtur að, einkum mat á hæfni umsækj­enda um starf ráðu­neyt­is­stjóra. Geturðu vin­sam­leg­ast veitt umboðs­manni upp­lýs­ingar um hvaða atriði í kvörtun­inni standa eftir og er að þínu mati til­efni til að fjalla sér­stak­lega um af hálfu umboðs­manns?“

Lögmaður Hafdísar Helgu svar­aði þessum tölvu­pósti sam­dæg­urs og benti á fjöl­mörg atriði og sagði ljóst að kvörtunin til umboðs­manns Alþingis og kæra til kæru­nefndar jafn­rétt­is­mála hafi alls ekki snúið að öllu leyti að sömu atriðum og að fullt til­efni væri til að umboðs­maður myndi fjalla um kvörtun­ina. Var þar sér­stak­lega bent á skipan og störf hæf­is­nefnd­ar­innar og meint brot gegn fjöl­mörgum ákvæðum stjórn­sýslu­laga og meg­in­reglum stjórn­sýslu­réttar því til stuðn­ings.

Taldi ekki rétt að taka kvörtunina til frekari athugunar

Fyrir rúmu ári, 24. júní 2020, til­kynnti Víðir Smári Petersen, settur rík­is­lög­maður í mál­inu, lög­manni Hafdísar Helgu um það með tölvu­pósti að mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra hefði ákveðið að höfða mál á hendur Hafdísi Helgu til að fá úrskurði kæru­nefndar jafn­rétt­is­mála ógildan. Sú ákvörðun byggði á lög­fræði­á­liti sem Víðir Smári og annar lög­maður, Guðjón Ármanns­son, unnu fyrir ráð­herr­ann.

Sex dögum síðar sendi þáver­andi umboðs­maður Alþingis, Tryggvi Gunn­ars­son, bréf til mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra þar sem henni var greint frá því að hann hefði lokið athugun sinni á kvörtun Hafdísar Helgu. Það gerði hann vegna þess að ráð­herr­ann hafði höfðað mál gegn Hafdísi. Umboðs­maður taldi „ekki úti­lokað að í dóms­mál­inu kunni að reyna að ein­hverju leyti á þau sömu atriði og fjallað er um í kvörtun Hafdísar Helgu til mín. Það er því nið­ur­staða mín að ekki sé rétt að ég taki kvörtun Hafdísar Helgu til frek­ari athug­unar. Telji hún rétt að bera fram nýja kvörtun að gengnum end­an­legum dómi í mál­inu mun ég hins vegar líta svo á að skil­yrði 2. mgr. 6. gr. laga nr. 85/1997, um umboðs­mann Alþingis, þ.e. um að kvörtun sé borin fram innan árs frá því stjórn­sýslu­gern­ingur sá sem um ræðir var til lykta leiddur, standi því ekki í vegi að ég geti tekið kvörtun­ina til athug­unar enda ber­ist þá ný kvörtun í beinu fram­haldi af end­an­legum dómi.“

Hlutleysi umboðsmanns gæti verið dregið í efa

Í bréfi sem umboðs­maður sendi til lög­manns Hafdísar Helgu sama dag, 30. júní 2020, kom fram að hann væri með það til athug­unar, að eigin frum­kvæði, skipan og störf hæf­is­nefnda við ráðn­ingar í störf hjá hinu opin­bera og aðferðir og efni sam­an­burðar milli umsækj­enda og mat á þeim, til dæmis þegar við­höfð er sér­stök stiga­gjöf fyrir ein­staka hæfnis- og mats­þætti.

Nokkrum dögum síðar, 8. júlí, sendi umboðs­maður bréf til Katrínar Jak­obs­dóttur for­sæt­is­ráð­herra þar sem hann sagði að kæru­nefnd jafn­rétt­is­mála hafi ekki brugð­ist við athuga­semdum sem henni hefðu borist frá emb­ætt­inu, þótt bent hafi verið á ann­marka í störfum hennar og umboðs­maður gert athuga­semdir við að hún færi út fyrir vald­svið sitt. Tilefnið var að frum­varp ráð­herra til nýrra jafn­rétt­islaga og stjórn­sýslu jafn­rétt­is­mála hafði verið sett í sam­ráðs­gátt stjórn­valda.

Þótt ekk­ert væri minnst á mál Hafdísar Helgu og Lilju í bréf­inu var það sett í sam­hengi við málið í öllum helstu fjöl­miðlum sem fjöll­uðu um það.

Páll Magn­ús­son starf­aði sem bæj­ar­rit­ari Kópavogs áður en hann var ráð­inn sem ráðu­neyt­is­stjóri. Hann hefur lengi starfað innan Fram­sókn­ar­flokks­ins og bauð sig meðal ann­ars fram til for­manns árið 2009. Mynd: Kópa­vogur.is

Mynd: Kópa­vogs­bær

Og í bréfi sem lög­maður Hafdísar Helgu sendi til umboðs­manns Alþingis 16. júlí í fyrra segir að „auð­velt sé að tengja fram­an­greinda umfjöllun umboðs­manns við það dóms­mál sem hann telur „liggja fyrir" að mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neytið muni höfða gegn umbjóð­anda mínum. Telur umbjóð­andi minn mjög óheppi­legt að umboðs­maður blandi sér með þessum hætti í umræðu um ein­stök mál og að slíkt geti leitt til þess að hlut­leysi umboðs­manns verði dregið í efa ef mál umbjóð­anda míns kæmi aftur til með­ferðar hjá umboðs­manni.“

Nokkrum dögum síðar, 21. júlí 2020, var Hafdísi Helgu birt stefna íslenska rík­is­ins á hendur henni.

Fordæmi hunsað

Kæru­nefnd jafn­rétt­is­mála fund­aði 7. ágúst 2020 til að ræða bréf umboðs­manns og bregð­ast við því. Í fund­ar­gerð hennar er sér­stak­lega vakin athygli á því að í bréf­inu hafi þess ekki verið getið að reynt hefði á atriði sem umboðs­maður gerði athuga­semdir við í dómi Hæsta­réttar frá 15. jan­úar 2015 í máli sem sneri að ráðn­ingu innan Land­spít­al­ans.

Í mál­inu hafði Land­spít­al­inn höfðað mál á hendur karl­kyns starfs­manni og krafð­ist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður kæru­nefndar jafn­rétt­is­mála, þar sem kom­ist var að þeirri nið­ur­stöðu að spít­al­inn hefði brotið af sér við ráðn­ingu í starf yfir­læknis þar sem starfs­mað­ur­inn var tal­inn hæf­ari til að gegna starf­inu en sú kona sem ráðin var.

Fordæmi Hæsta­réttar í mál­inu leiðir, að mati sér­fræði­grein­inga sem Kjarninn hefur aðgang að, til þess að mat dóm­stóla á úrskurði kæru­nefndar jafn­rétt­is­mála ætti ein­ungis að snúa að því hvort nefndin hafi beitt lög­mætum aðferðum við úrlausn sína eða farið út fyrir vald­svið sitt eða verk­svið.

Innan við mán­uði síðar, 1. sept­em­ber 2020, var stefna íslenska rík­is­ins gegn Hafdísi Helgu þing­fest. Ríkið tap­aði mál­inu fyrir hér­aðs­dómi, áfrýj­aði og það bíður nú þess að verða tekið fyrir í Lands­rétti.

Miðað við mála­stöðu þess dóm­stigs er ekki búist við því að málið verði tekið fyrir fyrr en á næsta ári, rúmum tveimur árum eftir að ráð­herra mennta- og menn­ing­ar­mála átti að hafa brotið gegn jafn­rétt­islögum. Og mörgum mán­uðum eftir að Alþing­is­kosn­ingar eru yfir­staðnar.

Enginn veit hver verður mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra eftir kosn­ingar og hvort sá hafi áhuga á að halda áfram mála­rekstr­inum gegn Hafdísi Helgu.