Mannleg hegðun og fjár­húsa­kenn­ingin

Komið.

Sæl og verið velkomin í Raddir margbreytileikans. Gestur þáttarins er Hildur Valdís Guðmundsdóttir. Hildur er fædd 31. október 1959 á Siglufirði, en hefur auk þess búið í Húnavatnssýslu, Borgarfirði, Reykjavík, Færeyjum, Frakklandi og Fílabeinsströndinni.

Hún lauk BA-prófi í mannfræði árið 2005 frá Háskóla Íslands og meistaraprófi í mannfræði 2007.

Áhugasvið Hildar snúa að mannúðarmálum og að tilheyra. Hildur hefur unnið við sveitastörf, fiskvinnslu, skrifstofustörf, hjá Sameinuðu þjóðunum, í franska sendiráðinu á Íslandi og vinnur í dag í Kvennaathvarfinu. Sæl, Hildur.

Ertu velkomin í Raddir margbreytileikans?

Bara hálft fínt.

Við vorum saman í námi. Mér fannst rosalega gaman að lesa um fjallalönd og svona öðruvísi menningu og annað slíkt, ferðasögur og þannig. Og svo þróaðist mitt líf þannig að ég bjó erlendis og þar á meðal í Afríku í nokkur ár. Það svona eiginlega kveikti eða viðhélt þessum áhuga og kveikti enn meira.

Og þegar ég varð stór loksins, sem það var mjög seint, þá ákvað ég að fara í háskólanám. Ég skoðaði og það var einhvern veginn ekkert sem kallaði á mig nema mannfræði. Að vísu var ég að skoða sálfræði, en hún var jafnvægis og leiðinleg og svona líkamleg hér að mér fannst hún ekki spennandi, eða þannig. Fór ég í mannfræði.

Og þegar þú byrjaðir í náminu, hvernig leist þér á? Fórstu með þessar áhyggjur af því að vita ekki hvar í tíma á að hitta þessa prófessora?

Mér fannst rosalega gaman, fannst bara strax mjög skemmtilegt í náminu. Fyrir utan það kynntist ég fullt af skemmtilegu fólki. Ætlaði þér aðallega að ná svona gríninu, en já, það var mjög skemmtilegt fólk. Svona bara örugglega kannski maður hitti fólk sem maður svolítið átti sömu ... sjálfur, já. Þannig að ég bara naut allra áranna, fyrir utan prófstress og ritgerðarhöfuðverki og annað slíkt. Þá fannst mér allt námsefnið alveg yfirmáta áhugavert og spennandi.

Ég man sko að þú virkaðir þarna mjög skipulögð.

Já, ég varð að vera mjög skipulögð. Ég var með heimili og tvö börn og hérna, það þýddi ekkert annað. Ég gat ekki lært þegar það bara hentaði mér, ekki svoleiðis.

Ég man að þú varst alltaf búin að klára allt svolítið fyrir skilafresti, þegar ég var svona rétt að átta mig á hvaða ... ég nú þarf að fara að byrja þessari ritgerð hérna.

En ég var líka yfirleitt með fleiri námseiningar en ég þurfti að vera með. Þannig að ég bara byrjaði strax á haustin. Skipulagningin: þessi ritgerð þarf að skila fyrir þennan dag.

Þannig að ég var bara með lista og svo byrjaði ég strax á haustin og kláraði. Vegna þess að, eins og þú manst kannski, það var ekkert nema ritgerðir, ritgerðir, ritgerðir.

Nú, það er ... ég hef svo mikinn áhuga, held ég, á mannlegri tilveru, bara manninum, hvernig við fúnkerum og hvernig samfélagið fúnkerar, hvað er ... hvað við erum öll lík en samt búum við til ólíkar menningar heima.

Þannig að ég held að það sé … Já, ég get sagt að það sé mannlíf og mannfólk. Mér finnst til dæmis alveg ógurlega gaman að sitja á bekk einhvers staðar og fylgjast með fólki á henni, þannig að …

Jú, svo finnst mér líka gaman að … Það er gert grín að mér í vinnunni, til dæmis að ég sé með fjárhúsakenningu. Hún snýst um hvernig fólk hagar sér og það er mjög svipað og gerist í fjárhúsinu, með ánum og í fjósinu, já.

Það er mjög athyglisvert. Nú bara sérðu sömu hegðun, veistu, eins og ég ólst að hluta til upp í sveit og svo er ég svo heppin að ég á bróður sem var bóndi. Þannig að ég var mikið bara hjá honum, fór um jól og sumur í sauðburð og svona.

Þegar maður er í sveitinni þá var maður eiginlega bara alltaf í fjárhúsunum og þá getur maður fylgst svo vel með hegðun. Og þú sérð, þú veist, hvernig þessi er frekja og hvernig þessi lúffar og hvernig sum dýr eru lögð í einelti. Þú sérð mannlega hegðun alveg, eða mannlega hegðun í samfélagi kinda.

Fjárhúsakenning. Og það er sem sagt, ég er ekki orðin eins fræg og Bourdieu, en það kemur væntanlega eftir þetta hlaðvarp, þannig að það sé fjárfræðiþjónn.

Víðsýni og allan þann … sem ég er svona röggvuð við. Ég væri í mínum grunni á meðan svona ég í þetta finni mitt undir sitt, mínar áherslur. Hvernig gekk þér að þínu?

Já, fjölskyldan mín hefur nú lengi sagt að ég sé mjög upptekin af eymd heimsins. Það er þannig að ég hafði alveg, og hef haft lengi, nokkurn áhuga á málefnum Afríku, sem ég bjó þar, og síðan eru styrjaldir og þjóðarmorð og annað slíkt á svipuðu áhugasviði og hjá Illugu, nema bara tveimur áratugum á undan.

Það hefur verið svolítið mitt og ég veit ekki af hverju. Ég fór sem sagt, eftir að ég kláraði MA í mannfræðinni, í diplómanám í þróunarfræði og mér fannst það spennandi.

En ég var ekki beint í þannig aðstöðu að vinna eitthvað við það. Ég gerði eitthvað í BA-náminu og lenti í vandræðum með ritgerðina mína. Ég ætlaði að skrifa um einstaklinga sem væru samt hálfir Íslendingar og hálfir af erlendum uppruna.

Ég fann ekki nógu mikið af heimildum, þannig að ég þurfti að hætta við verkefnið rétt fyrir jól. Ég ætlaði að skila í janúar, þannig að ég talaði við Jón Inga Einarsson, sem kom með þá tillögu að ég myndi skrifa um börn í stríði. Ég gerði það og mér tókst að skrifa ritgerðina á þremur vikum frá upphafi.

Já, það var ekki stresslaust.

Þá hélt ég áfram með gæluverkefni mitt, þar sem ég hafði ætlað að skrifa um mig blandaða, þannig að ég skrifaði ritgerð sem heitir „Beggja blands“.

Um einstaklinga sem búa á Íslandi en eiga annað foreldrið íslenskt, þó hitt sé af erlendum uppruna.

Og ég þurfti að búa til einhvers konar kenningagrundvöll og eitthvað þannig. Ég held að það hafi ekkert fallið neitt voðalega vel í kramið hjá kennurunum, en þetta tókst bara nokkuð vel.

Ég hafði að vísu hugsað mér að taka kannski svona þrengra svið, en ég þurfti að víkka það, þannig að ég er með einstaklinga sem eiga foreldra af alls kyns uppruna.

En þú náðir að tala við alls konar fólk og nýta þetta svo saman í lokaverkefninu?

Já, ég byrjaði á því að fara með fjölskyldunni í frí til Frakklands, vegna þess að þau voru búin að vera svo þolinmóð við mig, alltaf að læra við skrifborðið. Svo þegar heim kom, þá var bara að fara að leita að vinnu.

Ég var með ákveðna vinnustaði í huga sem ég hafði áhuga á, þar sem mig langaði til að vinna, þannig að ég byrjaði á þeim. Þar á meðal var Kvennaathvarfið og það vildi svo til að það var að losna þar, og ég bara gekk inn í það.

Síðan 2007.

Já, sem sagt, þegar ég byrjaði þá var ég ráðin sem vaktstýra, þannig að ég var að vinna á daginn, ekki vaktavinnu. Ég sá um heimilið, innkaup á mat og öðru slíku, bara öllu sem sneri að heimilisrekstri.

Svo voru viðtöl og ber sérstaklega. Nei, þú veist, dagurinn er aldrei fyrir og þú ert alltaf að bregðast við einhverjum þörfum bara í mannlegu lífi, vegna þess að þegar kona og börn fylgja, þá fylgja kannski einhver verkefni sem þú sérð ekkert endilega fyrir. Þannig að maður þarf að vera sveigjanlegur og teygjanlegur og reyna að finna lausnir.

Já, svo eftir að ég byrjaði þá fór ég svona að fá hugmynd að rannsókn. Ég gerði sem sagt tvær rannsóknir á stöðu erlendra kvenna sem leita í Kvennaathvarfið.

Þannig að námið nýttist mér til að gera þessar rannsóknir. Þær voru eigindlegar og megindlegar, er það satt?

Já, það nýtist mér alltaf. Í Kvennaathvarfið leita konur af alls kyns uppruna. Sumar tala til dæmis ekki íslensku, tala bara eitthvað mál sem enginn annar skilur hér í kring eða í athvarfinu. Og það þarf maður að finna út úr. Maður þarf til dæmis að vera góður í táknmáli og líkamstjáningu og bara í daglegum samskiptum.

Það er túlkaþjónusta og þetta snýst um að skilja hvaðan konan er að koma, hvaða bakgrunn hún hefur, við hverju hún býst, hverju við getum búist við að hún geti gert eða, þú veist, geti hjálpað sér í þessum aðstæðum. Þannig að maður er alltaf í svona menningarlagi eða þannig, þar sem mannfræðin kemur sér vel.

Þannig að þú ert komin með reynslu af því að taka viðtöl, og það er líka eitthvað sem þú byggðir á?

Já, algjörlega. Að gera eiginlega rannsókn uppi í háskóla gefur manni grunn sem maður getur byggt á. Síðan var ég sátt. Ég var hvað, tvö misseri var ég svona…

Aðstoða með hópa í eigindlegum rannsóknaraðferðum. Þannig að þá ætlaði maður að lesa fullt af verkefnum og öðru slíku og svo tekur maður viðtölin fyrir ritgerðina. Þannig að þetta allt nýtist, eða allavega í mínu tilviki hefur nýst mér í mínu starfi.

Já, núna er ég mjög mikið í viðtölum. Ég er sem sagt ekki lengur vaktstýra og svo er ég sem sagt að sjá um áfangaheimili sem Kvennaathvarfið lét byggja. Þannig að ég er að tala mikið við konur af erlendum uppruna, þó að allavega flestar íslensku konurnar séu í viðtölum. En já, ég á stöðugt í alls kyns samskiptum við alls kyns konur og börn.

Það var bara eins og það hefði verið rúllaður brauðteppi fyrir mig og ég held ég geti talið dagana sem mér hefði leiðst í vinnunni hin árin. Búin að vera hérna, ef ég var ekki fimmtán ár, fjórtán eða fimmtán ár. Og ég hugsa, það hafa ekki verið fleiri en þetta, þessir dagar sem mér hefur leiðst að mæta í vinnuna og bara að veita að dagurinn búinn. Kannski lýst þér svo svolítið fjölbreytt, já, og dagurinn getur farið ýmsar áttir.

Þannig að já, talaðu ánægð um að þú viljir svona að mæta manneskjunni. Þetta er eitthvað sem flestir viðmælendur mínir í þessu hraðspjalli höfðu talað um, að þetta sé svolítið svona við kjarnann í mannfræðinni: að sjá manneskjuna, vera til staðar og hlusta og reyna að skilja.

Bara algjörlega. Og það er líka svolítið mín lífsreynsla, ef þú veist. Þetta er nú allt partur af mér og, eins og ég sagði, kannski ekki tilviljun að maður velji sér mannfræði. Já, og bjó í mjög ólíkum menningarheimi og það var mjög lærdómsríkt. Til dæmis mjög lærdómsríkt að vera hvít í svörtu samfélagi þar sem þú hverfur aldrei.

Veistu, maður finnur fyrir hvað það kemur, og ég meina, þú upplifir jafnvel menningarfordóma og alls kyns fordóma sem þú þarft að glíma við. Þannig að það er mikill skóli sem hefur nýst mér vel.

Já, eins og hvernig það er til dæmis að vera Afríkubúi á Íslandi, þar sem Afríkubúar hafa verið frekar sjaldgæfir. Ég meina, það er þetta að þú hverfur aldrei í fjöldann. Og það er hérna, eins og í ritgerðinni minni, þar sem ég var mikið—stór hluti af kenningarkaflanum var að tilheyra. Þú hefur ekki einu sinni tækifæri til að tilheyra vegna þess að útlitslega ertu alltaf öðruvísi, þótt þú sért það í huganum. Og eins og ég hef heyrt það, til dæmis, ég held það hafi verið í fjölmiðlum núna nýlega, ung kona, íslensk kona sem hafði verið ættleidd hingað frá Tógó og var að tjá sig um þetta. Þótt hún væri gegn ávarp á ensku, fólk gerði ráð fyrir að

Hún væri af erlendum uppruna, þótt hún sé með svona gen, eins íslensk og þú og ég.

Viðmælandi í ráðabréfinu hjá okkur, Sanna Vallarinnar, hún talaði um þetta og að fólk spyr hana og aðra í hennar aðstöðu: „Hvaðan ertu?“ Þú svarar þessu bara: „Já, ...“ Nei, „Hvaðan ertu upprunalega?“ Að kafa áfram þangað til að fólk fær það svar sem það vill fá. Þetta er svona, ætli hún muni nokkurn tímann skilja þetta nákvæmlega, hvernig er að fá svona spurningar?

En ég get líka sagt að ég lendi alltaf í vandræðum. Fólk spyr mig: „Hvaðan ertu?“ vegna þess að ég flutti svo mikið þegar ég var alltaf að flytja milli staða, vegna þess að stjúppabbi minn var byggingarmaður, hann var húsasmíðameistari og var að byggja kennaraíbúðir, einhvers staðar. Þá flökkuðum við alltaf.

Og minn fæðingarstaður, ég flutti þaðan þegar ég var átta ára. Svo segi ég: „Ég er frá Siglufirði.“ „Já, þekkirðu ekki þennan?“ „Nei, eiginlega ekki. Ég flutti þangað ...“ Þú veist. Og ég er alltaf svona: ég segi Siglufjörð og lendi í vandræðum. Hvað á ég að segja? Ég er hvergi frá. Það er svo skrýtið, íslenska samfélagið.

Þú ert alltaf einhvers staðar og þú kemur einhvers staðar að. Og einmitt, hverra ætta ertu? Þekkirðu við þennan? Og eitthvað þannig. En kannski upphaflega, sko, það sem vakti áhuga minn við þetta nákvæmlega, eins og við vorum að tala um áður, er að ég bjó með manni sem var hálfur Afríkumaður og hálfur Frakki. Ég upplifði svolítið í gegnum hann þetta að hann tilheyrði hvorugum en var samt bæði, þú veist.

Það verður mikill á tilverunni að vera bergjarbland, sem við gerum. Já, já. En samt hvorugt. Er það ekki eitthvað sem við höfum kannski bara búið til, mennirnir? Við þurfum alltaf að flokka: „Ertu með eða á móti? Ertu þessi hópur eða hinn hópurinn? Erum við í sama liði eða ekki?“

Það eru alltaf hópar, þú veist. Það eru litlir hópar og svo stærri hópar, og svo eru sumir sem sameinast þarna en eru á móti hvor öðrum annars staðar. Já, bara pæling.

Annar svona flakkari hérna, mannfræðiflakkari, Kristján Þór, sem er hérna með mér í dag. Mér var nefnilega talið um að hann myndi vera svona borgari heimsins. Er hann búinn að ...?

En þetta er líka svo, já, þetta er eitthvað svo sterkt í okkur að staðsetja okkur, við og hinir. Þetta er svona stórt þema í mannfræðinni: hvað er sameiginlegt með okkur og hvað er ekki sameiginlegt? Kannski hluti af eðli okkar, vegna þess að við erum eins og kindurnar, við erum hópdýr. Kannski er okkar eðlilega umhverfi hópar, ekki svona stór samfélög eins og við erum farin að búa í núna. Þá eru komaðir nægast þeir hagsmunir, þú veist, að lifa af. Ókei, það var spurning um að við lifum af frekar en hinn hópurinn.

Að við erum að berjast kannski um berjalandið eða annað er kannski bara í okkar eðli. Svo er þetta nýtt til þess að fá fólk til að styðja veiðar, svona stríðsbrölt, nákvæmlega, eða svona málamyndir af óvininum eða eitthvað, sætdarðar mannórítalismi.

Hvernig við mótum ímyndir af austrinu og hefur svo verið seinna notað illa. Annað, sko, ef mitt bara eins og næstum svo við sáum í stríðinu í Bosníu, Vesturinu.

Ég fer í Júgóslavíu, þar sem vinir og nágrannar geta farið bara allt í einu að drepa hver annan, þeir sem lifðu kannski í, maður veit ekki, sátt og samlyndi eða í nágrenni. Og alveg eins og í Rúanda. Þú veist hvernig þetta er svo furðulegt, hvernig við getum allt í einu, ef við getum verið vinir og svo allt í einu erum við óvinir.

Og þá getum við meira að segja, þú veist, ef ég kæmist nú til dæmis að því að þú værir í Sjálfstæðisflokknum, gæti ég kannski bara ráðist á þig og drepið þig hér og nú. Barátta einhverja svona, einhverja asnalegu, þú veist, einhverja veðheima.

En svo held ég þó einmitt, þetta er eins og ágæti líka bara hvernig svona viðmótið er þegar tvær manneskjur hittast. Er verið að finna einhver sameiginlegan aðskilflokk eða eitthvað sem tengir okkur, því að maður getur alltaf fundið eitthvað sem tengir eitthvað sameiginlegt.

Já, en þar er nú tæpað á tvisti: Hvernig er það mögulegt að magna upp hatur á manneskju sem þú ert búinn að þekkja allt þitt líf kannski, þannig að þú getur pyntað hana og gripið eins og ekkert sé? Sem kannski, já, nú er orðið mjög eðlishyggjulegt hérna.

Ertu ekki með svörin sitt? Já, það er rétt, mun fróðarfólki. Já, já, já, já. Nei, það er það. Þess vegna kannski að mannskepnan er svo áhugaverð.

Já, einmitt. Og með þessa mannfræði, og hérna, eyðir lífi sínu í að fylgjast með öðrum og jafnvel frítíma sínum að setjast á kaffihús og horfa á annað fólk. Og einmitt, og hérna, já, verandi svo rosalega mótaður af því umhverfi sem maður kemur úr.

Eða mér heyrist hún vera að taka mannfræðina inn í startið í dag. Já, þess vegna getur náttúrlega alltaf haldið áfram að lesa sjálfur og fræðast meira. Mér dettur ekkert svona í hug í fljótheitum.

Ég líka bralla velt fyrir mér hvernig þurfa að vera í takt við samfélagið og tíðarandann og skilja, lesa þetta. Við eigum ekki að staðna, sko. Nei, nákvæmlega.

Manstu, það er eitt sem hefur kannski, hérna, sem dettur í hug. Það var einn kúrs sem Hallfríður kenndi. Ég man ekki hvað hann hét, mál og menning eða mál og eitthvað. Já, ég man ekki hvað var nafnið á kúrsinum, en ég finn að hann situr mjög mikið í mér.

Og einhvern veginn kemur alltaf upp öðru hverju, bara í vinnu og lífi, að það er þetta vald málsins. Já, og það er kannski eitthvað sem að svona, þegar ég fer að velta þessu fyrir mér, þá hugsa ég: Væri alveg til í að skoða það betur, hérna, á mínum stað.

Mér með konum af erlendum uppruna sem eru að læra táknmálið.

Slíkt, hvað held ég að áhrif það hefur á hann, bara að vera þú skyldir með mér í samfélagi ef maður er að fá að læra tungumálið, eða þetta var brotin íslenska og fordómana sem fólk getur mætt eða ekki tekið mannlag, eða hvað? Já, bara, það eru svo margir vinklar á þessu. Í fyrsta lagi, ef þú talar ekki málið þar sem þú býrð, fylgir sko handikap. Og í öðru lagi þetta að hinir talaðist.

Já, illa, þannig að þú þáir strax einnig, þá ertu ekki hundrað prósent með. Svo er líka áhugaverður vinkill, það er hvernig kynin tala ólíkt. Og já, það er bara…

Það er svo margt inni í þessu. Að þú horfir á sjónvarpið eða umræðuþætti, hvað sem er, þá sérðu þetta og kannski bara vakti manni hneinn til umhugsunar eða vakti það þannig að maður er hneinn heyrnardabletur. Já.

Nei, ég veit ekki alveg af hverju, en það er eitthvað sem, þú veist, gerir að verka. Ég rekst oft á þennan vinkil svona með þetta vald málsins.

Já, og það er einmitt eitt af því sem ég hef hugsað: Hvort við gætum búið til tungumál sem bara er ekkert kyn. Þar sem allar manneskjur eru bara eitt orð fyrir þær, og við og hérna, og það er bara það hvað það myndi strax breyta minni þokkun.

Algjörlega.

Við stöddum hjá okkur því í dag nú var málefni kynsemi fólks alltaf komið að mér og mikilvægi þess að virða persónufólk sem fólk vill hafa. Og þetta skiptir svo miklu máli, bara að finnast maður vera samþykktur, hef ég heyrt. Já, og á sama tíma þá var ég líka að hlusta á einhvern íslenskan fræðing og þú veist að það er ekki auðvelt að hneinn að læra. Segjum að þetta tækist áhugast, þá er bara ákvörðun: Já, nú ætlum við að búa til tungumál sem maður er algjörlega ókynskipt.

Og svona bara, nein hvorkyns, ekkert. Og hérna, fyrir eldra fólk er erfitt að læra upp á nýtt að nota hán.

Hvernig?

Beimar hán.

Algerlega, og bara það væri svo frábært ef við gætum einnig einn átt heim sem það væri einnig ein allavega og svona minna um fordóma eða grundvöll fyrir fordóma eins og felst í tungumálum, eða einnig einn. Já, við gætum haft hann eins fallegan og mögulegt væri.

Ég held að við höfum bara farið yður talt saman.

Já, ég get haldið fyrirlestur um hana mjög lengi ef einhver hefur áhuga.

Bara nýmæra ánægjan, það er.