Kvótinn um 1.200 milljarða króna virði – Þrjár blokkir halda á tæplega helmingi hans

Í októ­ber 2020 var greint frá því að útgerð­ar­fé­lagið Bergur-Huginn, að öllu leyti í eigu Síld­ar­vinnsl­unnar, hefði keypt útgerð­ar­fé­lagið Berg ehf. í Vest­manna­eyjum. Þegar kaupin voru opin­beruð var ekki sagt frá því hvert kaup­verðið var. Í árs­reikn­ingi Síld­ar­vinnsl­unnar, sem birtur hefur verið á heima­síðu félags­ins í aðdrag­anda skrán­ingar hennar á íslenskan hluta­bréfa­markað, er kaup­verðið hins vegar til­greint. Það var tæpir 4,9 millj­arðar króna.

Berg hafði 1.514 þorskígildistonn til ráð­stöf­unar, eða um 0,36 pró­sent af heild­ar­kvóta yfir­stand­andi fisk­veiði­árs. Samkvæmt síð­asta birta árs­reikn­ingi Bergs var virði fasta­fjár­muna félags­ins að frá­dregnum skuldum um 600 millj­ónir króna. Ef miðað er við að dótt­ur­fé­lag Síld­ar­vinnsl­unnar hafi greitt þá krónu­tölu fyrir fasta­fjár­mun­ina, sem eru skip miðað við verð­trygg­inga­verð­mæti, þá er hefur félagið greitt um 4,3 millj­arða króna fyrir afla­heim­ildir.

Miðað við að það mark­aðs­verð hafi verið greitt fyrir 0,36 pró­sent af úthlut­uðum kvóta ætti allur úthlut­aður kvóta að kosta um 1.195 millj­arða króna, eða um 41 pró­sent af vergri lands­fram­leiðslu á árinu 2021.

Frjáls framsal og veðsetning kvóta

Kvóta­kerf­inu var komið á með lögum árið 1983. Við úthlutun kvóta var miðað við afla­reynslu síð­ustu þriggja ára og hann afhentur án end­ur­gjalds. Framsal á kvóta var síðan gefið frjálst sem gerði það að verkum að við­skipti fóru að vera með þessa vöru sem var í upp­hafi lánuð án greiðslu.

Sumir útgerð­ar­menn seldu þá afla­heim­ild­irnar sem þeim hafði verið úthlutað frítt, meðal ann­ars vegna þess að þeir voru komnir af vinnu­aldri. Aðrir sáu sér ein­fald­lega leik á borði þegar kvót­inn varð skyndi­lega orð­inn verð­mætur og inn­leystu hagnað og fjár­festu í öðrum atvinnu­greinum. Enn aðrir seldu kvóta vegna hjóna­skiln­aðar. Og allt þar á milli.

Árið 1997 var svo gefin heim­ild til að veð­setja afla­heim­ildir fyrir lánum, sem voru notuð til að kaupa upp kvóta eða eftir atvikum aðrar eignir.

Fyrir vikið hækk­uðu afla­heim­ild­irnar hratt í verði og mjög margir urðu mjög ríkir.

Þessi staða leiddi til þess að flest fólk sem byrj­aði með tvær hendur tómar hefur ekki lengur tök á að kaupa sér nokkra tugi tonna af kvóta og bát með. Það er ekki á færi ann­arra en sterk­efn­aðra. Auk þess er stærð­ar­hag­kvæmni í grein­inni orðin svo ráð­andi þáttur að erfitt er að „keppa“ við stærri fyr­ir­tækin þegar kemur að verðum á mark­aði og stærstu sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækin eiga heilu virð­is­keðj­unnar í heild sinni.

Í stað þess að það verði mikil end­ur­nýjun eða nýliðun í grein­inni þá selja yfir­leitt eldri útgerð­ar­menn, hvort sem er í smá­út­gerðum eða stærri, sem eiga litla kvóta­pakka, til stóru útgerð­ar­fyr­ir­tækj­anna sem sjá sér hag í að bæta við kvóta og hag­ræða enn frekar í rekstri, enda hafa þau yfir að ráða tækjum og tólum til að nýta kvót­ann betur, með hag­kvæmri vinnslu.

Og frek­ari sam­þjöppun verður.

Í árs­lok 2008 var eigið fé íslensks sjáv­ar­út­vegs sem heildar nei­kvætt um 80 millj­arða króna, aðal­lega vegna þess atvinnu­veg­ur­inn hafði tekið lán í erlendum gjald­miðlum í stórum stíl, með veði í kvót­anum. Heild­ar­skuldir sjáv­ar­út­veg­ar­ins gagn­vart bönk­unum stóðu í 560 millj­örðum króna á þeim tíma.

Veð­settur kvóti var samt ekki inn­kall­aður heldur samið við flest sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækin um aðlögun á lánum, vöxtum og afborg­unum. Svokölluð sátta­nefnd sem skipuð var eftir hrunið lagð­ist líka gegn því að ríkið inn­kall­aði kvót­ann þar sem að það myndi setja lán sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja hjá bönkum í upp­nám, sem myndi setja rek­star­for­sendur end­ur­reistu bank­anna í upp­nám.

Hagur sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækj­anna vænk­að­ist hratt eftir þetta. Frá hruni og út árið 2018 batn­aði eig­in­fjár­staða þeirra, sam­kvæmt Sjáv­ar­út­vegs­gagna­grunni Deloitte, um 376 millj­arða króna. Frá árinu 2010 hafa þau greitt 103,2 millj­arða króna til eig­enda sinna í arð­greiðslur. Hagur sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækj­anna hefur því vænkast um að minnsta kosti 479,2 millj­arða króna frá hruni.

Samherjar halda á miklu

Miðað við síð­asta birta lista Fiski­stofu um þær afla­heim­ildir sem hvert fyr­ir­tæki heldur á þá er Síld­ar­vinnslan, ásamt dótt­ur­fé­lögum, í þriðja sæti yfir þær útgerðir sem ráða yfir mestum kvóta með 7,7 pró­sent hans. Miðað við það sem var greitt fyrir afla­heim­ildir Bergs ætti virði þess kvóta að vera um 92 millj­arðar króna. Afla­heim­ildir Síld­ar­vinnsl­unnar eru bók­færðar á um 30 millj­arða króna. Tveir stærstu eig­endur Síld­ar­vinnsl­unnar eru Samherji og Kjálka­nes.

Næst stærsta fyr­ir­tækið á list­anum yfir þær útgerðir sem erum með mestu afla­hlut­deild í íslenskri efna­hags­lög­sögu er einmitt Samherji.

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja, er með næst mesta afla­hlut­­deild í íslenskri efna­hags­lög­sögu allra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,3 pró­­sent. ­Út­­­gerð­­­­­­ar­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,7 pró­­­­­­sent kvót­ans. Sam­an­lagt heldur Samherji því á níu pró­sent úthlut­aðra veiði­heim­ilda.

Gjögur, sem er í eigu sömu aðila og eiga Kjálka­nes, heldur svo á 2,3 pró­sent af öllum úthlut­uðum afla­heim­ildum, sem er 27,5 millj­arða króna virði.

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja, er með næst mesta afla­hlut­­deild í íslenskri efna­hags­lög­sögu allra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,3 pró­­sent. ­Út­­­gerð­­­­­­ar­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,7 pró­­­­­­sent kvót­ans.

Sam­an­lagt virði þessa kvóta sem Samherji heldur á, miðað við síð­ustu gerðu við­skipti með afla­heim­ildir, er því um 107,6 millj­arðar króna.

Þessir aðilar: Síld­ar­vinnslan, Samherji og Gjögur, sem Sam­keppn­is­eft­ir­litið telur mögu­legt að séu tengdir, halda því sam­tals á 19 pró­sent af öllum úthlut­uðum kvóta. Mark­aðsvirði hans er um 227 millj­arðar króna.

Nokkrar blokkir fyrirferðamiklar

Brim, sem er skráð á markað, er sú útgerð sem heldur beint á mestum kvóta, eða 10,41 pró­sent hans. Útgerð­ar­fé­lag Reykja­vík­ur, sem á 43,97 pró­sent hlut í Brim beint og í gegnum dótt­ur­fé­lag sitt RE-13 ehf, hefur fengið úthlutað 3,57 pró­sent af öllum afla­heim­ild­um. Útgerð­ar­fé­lag Reykja­víkur er að uppi­stöðu í eigu Guð­mundar Krist­jáns­son­ar, for­stjóra Brims.

Til við­bótar heldur útgerð­ar­fé­lagið Ögur­vík, að fullu í eigu Brims, á 1,43 pró­sent af úthlut­uðum kvóta. Þessi þrjú félög halda því á 15,51 pró­sent af úthlut­uðum kvóta. Mark­aðsvirði hans er um 184,1 millj­arðar króna miðað við síð­ustu við­skipti með kvóta.

Kaup­­­­fé­lag Skag­­­­firð­inga á FISK Seafood, sem heldur á 5,51 pró­­­­sent heild­­­­ar­kvót­ans. FISK á 32,9 pró­­­­sent í Vinnslu­­­­stöð­inni í Vest­­­­manna­eyjum sem er með 4,5 pró­sent heild­­­­ar­afla­hlut­­­­deild. Þá á Vinnslu­stöðin 48 pró­sent hlut í útgerð­ar­fé­lag­inu Hug­inn í Vest­manna­eyj­um, sem heldur á 0,8 pró­sent af útgefnum kvóta.

FISK á til við­bótar allt hlutafé í Soff­an­­­­ías Cecils­­­­son, en það fyr­ir­tæki heldur á um 0,27 pró­­­­sent kvót­ans. Sam­tals nemur heild­­­­ar­kvóti þess­­­­ara þriggja rétt yfir ell­efu pró­sent, og er því undir 12 pró­­­­sent mark­inu þótt þeir yrðu skil­­­­greindir með öðrum hætti.

Mark­aðsvirði þess kvóta, miðað við síð­ustu gerðu við­skipti, er um 132,4 millj­arðar króna.

Þessar þrjár blokkir, sú sem hverf­ist í kringum Samherja, sú sem hverf­ist í kringum Brim og sú sem hverf­ist í kringum útgerð Kaup­fé­lags Skag­firð­inga, heldur því sam­tals á 45,6 pró­sent af öllum úthlut­uðum kvóta. Sam­an­lagt mark­aðsvirði hans er um 544,8 millj­arðar króna.

Alls er 67,4 pró­sent alls úthlut­aðs afla í höndum 15 útgerða sem margar hverjar tengj­ast inn­byrðis.