Þjóð­hættir á Vöku þjóð­list­há­tíð #1

Nóvember.

Kæru þátttakendur Þjóðhátta. Auður Viðarsdóttir heiti ég. Í þessum upphafsþætti heyrðum við í Atla Frey Hjaltasyni, þjóðfræðingi, þjóðdansara, harmoníkuleikara og fleira, spila marsúrka á harmoníku. Kristinn Schram og ég, stjórnendur þáttarins, vorum stödd á viðburðinum Þræðir sem fram fór í Salnum í Kópavogi síðastliðinn mánudag.

Þáttur dagsins er nefnilega með örlítið öðru sniði en hann er tekinn upp í lifandi flutningi beint af þjóðlistahátíðinni Vöku, sem stendur yfir í þessari viku. Þetta er fyrri þáttur af tveimur. Sá seinni er væntanlegur að hátíð lokinni, þar sem við fáum enn betri innsýn í hátíðina, spjöllum við fleiri skipuleggjendur og þátttakendur og heyrum í fleiri aldagömlum hljóðfærum frá Íslandi og Noregi.

Þáttur dagsins byrjar hins vegar á dásamlegum dagskrárlið, Útvarp Ísmús, með þjóðfræðingnum Rósu Þorsteinsdóttur, sem starfar á þjóðfræðasafni Stofnunar Árna Magnússonar. Hún, Rósa, velur með hjálp áheyranda fjölbreytt hljóð úr safninu og við spjöllum um ýmislegt sem viðkemur þessu merkilega hljóðritasafni.

Í seinni hluta þáttar sest Atli Freyr í sófann og segir okkur meðal annars frá þjóðdönsum, opnunaratriði Vöku þjóðlistahátíðar og því sem framundan er á hátíðinni. Við hvetjum ykkur eindregið til að kynna ykkur dagskrána á vaka.reykjavik.is og jafnvel skella ykkur á einn eða fleiri af viðburðum helgarinnar. En fyrst, Útvarp Ísmús. Gjörið þið svo vel, góðir gestir og góðir hlustendur hlaðvarpsins Þjóðhátta.

Þú heitir Auður Viðarsdóttir, doktor í þjóðfræði, og við erum stödd hérna í Salnum. Hlustendur Þjóðhátta láta kannski koma sér á óvart kliðinn og hljóðin í handverkinu sem við heyrum hér allt í kringum okkur, því að við erum hér að taka upp hlaðvarpið undir liðnum Þræðir á Vöku þjóðlistahátíð, þar sem gott gestafólk og handverksfólk er hér að vinna handverk sitt, sem við fáum að heyra betur á eftir.

Við ætlum að fá til okkar góða gesti hér í hlaðvarpið. Fyrst á mælendaskrá er Rósa Þorsteinsdóttir, þjóðfræðingur á Árnastofnun, og ætlar að gefa okkur sýnishorn af þjóðfræðasafni Árnastofnunar, sem í den var kallað segulbandasafnið. Er það ekki, Rósa?

Er það ekki bara? Ef ég get byrjað á að fagna aðeins fyrsta gestinum, Rósu Þorsteinsdóttur. Takk.

Fyrir. Ég vinn sem sagt á Árnastofnun og þar er eiginlega mitt aðalstarf að sjá um þjóðfræðisafn stofnunarinnar, eða segulbandasafnið eins og hann Kristinn sagði. Þetta eru sem sagt upptökur sem voru gerðar á segulbönd, mest á síðustu öld, og hérna er alls konar efni þarna inni.

Fólk er að kveða rímur, syngja sálma, syngja þulur og barnagælur og alls konar aðra söngva og kvæði. Það segir sögur, bæði ýmsar sagnir af draugum og huldufólki og tröllum og útilegumönnum og ýmsu þannig, og svo líka ævintýri sem gerast: „Einu sinni var þar sem var kóngur á drottningu ríkis sínu og kall og kelling í koti sínu.“

Þetta var sett á dagskrána með Útvarp Ísmús. Þjóðfræðisafnið er stór hluti af því. Stærsti hlutinn er aðgengilegur á vefsíðunni Ísmús, sem er gagnagrunnur yfir þjóðfræðisafnið, og þar er hægt að leita að efni eftir ýmsum aðferðum, eftir fólki og stöðum og ákveðnu efni. Þar er líka svona fítus, má segja, í svona Þjóðháttum.

Það er svona fítus sem heitir Útvarp Ísmús. Maður fær svona upp á skjáinn mynd af litlu útvarpstæki og svo snýr maður takka og þá lendir maður bara einhvers staðar á einhverri upptöku.

Ég hugsaði með mér að það væri kannski dálítið ómarkvisst hjá mér að mæta bara með og skrúfa útvarpið og lenda bara á einhverju. Auður og viti ekkert almennilega sjálf kannski um hvað það væri. Þannig að ég bjó til svona svolítinn spilunarlista og ég er með hérna svona blöð með þessu efni.

Nú getið þið líka fengið að velja hvað er í útvarpinu, hvernig við gætum látið þetta ganga. Auður, vilt þú kannski bara láta þetta ganga eða dreifa þessu, hvað sem þið viljið? Þið getið valið eitthvað sem ykkur finnst forvitnilegt.

Ég reyndi að hafa þetta svona fjölbreytt efni. Það er enginn svona ævintýri, eins og ég minntist á áðan, af því að þau eru yfirleitt svo löng að ég hugsaði að það yrði kannski aðeins of mikið í dag. En ég kannski byrja nú samt bara á einhverju sem ég hef getað valið sjálf og sem er svona, má segja, eitt af mínum uppáhaldsatriðum á Ísmús eða í þjóðfræðisafninu sem komið er á Ísmús.

Það eru sko eitthvað á milli 40 og 50 þúsund atriði á Ísmús og það er dálítið erfitt að velja bara eitt, en ég ætla samt að byrja á því sem ég valdi númer eitt.

Þetta er nú aldrei skrípandi. Rósavör er örugglega heitasti smellurinn. En geturðu sagt okkur eitthvað ofan af þessu? Þetta er hérna Jón Stefánsson, bóndi í Möðrudal á Fjöllum, og þetta var tekið upp þegar hann var 84 ára. Hann spilar sjálfur undir á orgelið og mér finnst þetta sko ótrúlegt hvað hann er raddsterkur. Hann syngur af svo miklum krafti og innlifun.

Já, þannig að mér finnst þetta mjög skemmtilegt. En er kannski kominn með einhvern óskalista útvarpsefni?

Hrafn sem barn. Já, þetta er sem sagt Þorbjörg Pálsdóttir frá Gilsa í Breiðdal sem segir þarna svona stutta, skemmtilega sögu af heimskum karli sem hélt að hann ætti nýfæddan son, en það reyndist vera hrafn. Þorbjörg Pálsdóttir segir sögur.

Það var einu sinni karl og kerling. Þau áttu engin börn, þó að karlinn væri svo reiður við konu sína út af því og sagði: „Hverjum hefði hún að kenna?“ En einu sinni var konan ráðalaus og gat ekki varið sig. Einn morgun ætlar karlinn að heiman, en þá segir hann við hana: „En úr hverjum lem ég hana og lúberi hana í kvöldið?“ Og hún var ekki unglingastúlka þegar hann kom heim. Konan verður alveg miður sín og karlinn fer, en hún sest niður bara út undir bæjarvegg og grætur.

Ég er nú búin að sitja dágóða stund. Þá kemur kona og segir við hann: „Af hverju ertu að gráta?“ „Ég er nú að gráta að ég kalla mér skip við mér að eignast barn í dag, en ég sé nú engin ráð til þess.“ Hún hætti að gráta í jarðargoðunum. Gaptu ekki um mýrina þegar tveir hrafnar…

„Taktu annan hrafninn.“ Og á vefðinu inn í fötabúðum var eins og ungbarn og systur með. Þegar karlinn kemur heim, þótti konunni í þjóðráð að hún hætti að gráta og fór eftir því sem konur að konur út á þessa mýri og náði við öðrum hrafninum, með honum inn í baðstofu. Við…

…var hann í fötabúðum.

Svo líður dagurinn, kvöldið kemur, karlinn heim.

Og sér þegar hann kemur inn í baðstofuna, þá sér hann að konan situr undir reifastranganum, hýrnar, en hún heldur brúninu á kalli. En konan líður skiptirðu ekkert af því þó að hann kæmi. Þá segir hann eins og tala stund að sækja mikla að borða. Þú…

…verður þá að setja undir honum sinn. Og hvað á meðan segir konan? Heldur svona stutt í spuna. Karlinn voðalega hrifinn og tekur við reifastranganum, og hann finnur að þetta er vont eitthvað og er að hossa því. En það…

…fer að eitthvað væri, ef hann heyrir eitthvað hljóð úr stranganum. Svo fer hann að horfa inn í hefan og suður hérna áður fyrir að binda stórar skýlur og nýfædd börn. Hann fer að horfa inn í skýluna og þá segir karlinn: „Mitt auga, mitti er að, mitti nef og mittur til þín runnið.“

En svo veit barnið ekki að þegja. Hann fer að ganga með honum á gólf, og það er það sama: hann heyrir alltaf eitt fólkshljóð úr reifastranganum. Geturðu þar að í hug að ganga út á glugga og opna gluggann, þó að barninu sé…

…út? Jæja, þá var ekki betur búið en það að þegar hann sá út, losar um vængina og flýgur út um gluggann. Karl verður dauðeyðilagður og sest niður og situr þar lúpulega. Þegar konan kemur upp í…

…matinn, þá verður hún heldur hvers á brúnni og segir: „Hvað ertu búinn að gera honum?“ „Sína okkar nefndu ekki það,“ segir karlinn. „Hann fór syngjandi og kveðandi upp til lygjamins.“

Já, þetta er nú alltaf skemmtilegt. Eigum við að sjá hvort það séu fleiri tillögur hérna komnar frá gestum á Vöku þjóðlistarhátíðinni?

„Sjö sinnum það sagt er mér.“ Þá fáum við að heyra aftur í Jóni Stefánssyni á Möðrudal þegar hann var 84 ára, og það er sem sagt hérna til svona vísa…

…sem maður á að syngja: „Sjö sinnum það sagt er mér, syngi þetta versið. Hverjum skal ég gefa sjö tunnur rauðagulls?“

Vandinn er sá að lagið hækkar í hverju…

Það er sungið þannig að hann þarf að byrja ansi lágt og hækka sig svo. Og þið heyrðuð að þetta er eina upptakan, að minnsta kosti í safninu hjá mér, þar sem einhver getur þetta. Við setjum…

…það af stað: „Sjö sinnum það sagt er mér, syngi þetta…“

…versið. Hverjum skal ég gefa sjö tunnur rauðagulls? Sjö sinnum það sagt er…

…mér, syngi þetta versið. Hverjum skal ég gefa sjö tunnur rauðagulls? Sjö tunnur…

Hringt.

Það er heldur betur að leita í gegnum þessar upptökur allar og minningar og ég veit ekki hvað og hvað. En skemmtilegast held ég að fólki finnist nú að leita uppi kannski skyldfólk eða fólk sem tengist víða um land og hlusta á einhverjar spennandi upptökur sem segja frá ævi þeirra eða hvernig þau jafnvel koma fyrir í einhverjum þekktum þjóðsögum, sem dæmi. Úr minni fjölskyldu þá var Gunnhildardraugurinn að ásækja mína forfeðursholdið gegnum árin og fram að einum tímapunkti, og þaðan heyrði ég nú bara á upptöku sem ég rakst á tilviljunarkennt á Þjóðfræðisafninu, þar sem Gunnhildardraugurinn birtist hákarlasjómanninum, langalangafa mínum, og segir honum að hún ætli ekki að ásækja hann lengur út af þessari miklu grútarfýlu á honum. Síðan höfum við ekki orðið vör við neitt.

Kristín Jónsdóttir og sagan af Nýbúðagípu.

En Íba kom til móður sinnar og sagði sér ósköp svekkt, og hún sagði að hún mætti fara fram úr, sleikja keraldið og tunnuna. En hvað gerði hún? Nýbæ gleypti keraldið og tunnuna.

Ég var mannvættur, ég var að segja krökkunum þessa sögu og þeir trúðu ekki. Þeim fannst hún of ótrúleg. Það var ein stelpa sem hún varðar sér aðeins svona sem þér fannst ekki trúlegt, svo fór hún út og þá hitti hún tvo ...

„Sælir líka,“ sagði hún. „Hvað finnst í morgun? Lípa mín, kerald móð minnar, tunnumóðir minnar.“ Og svo sagði að hún skyldi fara lengra. Þá hitti hún tvo ketti. „Þessi vitleysa,“ sagði sælin. „Í bragð,“ sagði þér. „Sælir líka,“ sagði hún. „Hvað finnst í morgunlífinu? Keraldmóðir minna, tunnumóðir minnar og torhappnar.“ Og svo gleypti hún þetta allt saman sem hún náði.

Svo kom næst sextán tryllti sælinni upp á, sagði þeir, og sælinni kja, sagði hún: „Nei, hvað er til morgun í berlín? Keraldmóðir minna, tunnumóðir minnar, torhappnar, túaketti.“ Og svo gleypti úr happnar.

Síðan komu sautján kvígur og sagði þá: „Hvað finnst í morgun í bænum?“

Þá var það: „Sælir líka,“ sagði hún. „Hvað finnst í morgun í bænum? Keraldmóðir mín og tunnumóðir mín, tveir hrafnar, tveir kettir.“ Og svo var nær sextán, tuttugu um sautján kvígur voru þetta sem hún gleypti, allt saman.

Síðast var þetta hundrað fjármaður og hundur.

Og hún gleypti það allt. Svo hittum við svolítinn snjótittling og það var sama sagan við hann. Þá sagði hún: „Ef mér munaði ekki dimm tígþrúgur, svo lítið, sestu hérna og królaðu mér í hnakkanum meginlega fyrir að sofna.“ En hvað gerði ekki litli fuglinn? Hann kroppaði gat á magann á henni, og þar kom þetta allt út: féð jarmandi, maðurinn ... og kýgnabaulandi og tryppin heggjandi.

Svo kann ég ekki þessa sögu lengur. Svona vorum við, þessar sögur sem hann var við að segja, svona mikil dauðans vissa. En þetta var gott þegar þröngt var í baðstofunni. Þá var gott að hafa eitthvað til þess að það væri rólegt og gæti setið kyrrt, því það var nú gert á rúmt þar sem var fólk á hverju rúmi að vinna. Og svo áttu börnin að vera agaðar, sem ekkert pláss var fyrir.

Þetta er nú allt orðið öðruvísi núna. Mig langar að spyrja þig, Rósa: Hversu vel þekkirðu safnið núorðið?

En ég er dálítið farin að ryðga í þessu, en ég er búin að hlusta á ansi mikið af þessu efni og hef náttúrlega unnið að útgáfum á efni úr safninu. Við gáfum til dæmis út barnabók sem heitir *Einu sinni átti ég*, með tveimur geisladiskum með upptökum úr safninu. Þetta er efni sem var sungið og kveðið fyrir börnin eða jafnvel bara farið með á taktvissan hátt. Katla Kjartansdóttir vann með mér að velja efnið og ég taldi það einhvern tíma, af því að við færðum alltaf inn númerin á spólunum sem við tókum út úr spólugeymslunni, að við hefðum hlustað á efni af 950 spólum bara fyrir þetta verkefni.

Jú, þetta var náttúrlega svona eins og að fara inn í tímavél, eins og Andri Snær Magnason lýsir: að þræða segulbandið inn í tækið og byrja að spila.

En þið, Andri, unnuð saman að útgáfunni *Raddir*, sem hlaut góðar viðtökur. Geturðu sagt okkur svolítið frá henni líka?

Já, þetta var þannig að Andri fékk styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna. Hann var ungur stúdent og það fólst í því að finna nýstárlegar aðferðir til þess að miðla efni úr söfnum Árnastofnunar. Hann var fyrst mikið að hugsa um handritin og gerði smá viðbætur á handritasýninguna sem var þá. Til dæmis voru teknar myndir af þekktum setningum úr Íslendingasögunum úr handritunum og settar upp á vegg, eins og þeim væri … og svona ýmislegt þannig.

En svo fór hann líka að hlusta á ýmislegt efni úr þjóðfræðisafninu. Það var reyndar þannig að áður en hann byrjaði að vinna þarna um sumarið hafði verið einhver ráðstefna á vegum stofnunarinnar í Háskólabíói. Ég var nýlega byrjuð að vinna hjá stofnuninni og var beðin um að sitja þarna í anddyrinu og selja útgáfubækur stofnunarinnar. Þá datt mér í hug að það væri gaman að leyfa fólki líka að hlusta á eitthvað úr þjóðfræðisafninu. Ég var með svona Walkman, eins og ég átti á unglingsárunum, vasadiskó einmitt, og svo heyrnartól. Svo bauð ég fólki að hlusta.

Andri kom þarna og fékk að hlusta á rímnakveðskap og varð eiginlega dálítið reiður. Ég skildi það nú ekki alveg fyrst, en þá sagði hann: „Ég er búinn að vera hérna að læra íslensku við háskólann og ég er búinn að læra um rímur sem bókmenntagrein, en það hefur enginn sagt mér að ég geti farið niður í kjallara í Árnagarði og hlustað á rímur kveðnar.“ Honum fannst þetta eiginlega alveg hneyksli, að þetta skyldi ekki vera í boði þegar maður væri að læra um rímur. Þannig byrjaði eiginlega samstarf okkar.

Hann talar um þetta í bókinni *Um tímann og vatnið* og minnist einmitt á hvað tíminn getur verið fljótur að líða í svona, því að hann talar um að hann hlusti þarna á konu sem fer með þulu sem hún lærði af ömmu sinni, sem var fædd árið 1830, sem hafði svo lært af ömmu sinni, sem var fædd …

Sautján hundruð og þrjátíu eða eitthvað svoleiðis. Og upptökurnar eru frá 1969, þannig að allt í einu er maður bara komin 250 ár aftur í tímann að hlusta á svona upptöku. Þetta er svona beintenging við fortíðina.

Ég er svona að kenna þjóðfræði, tónlistar- eða alþýðutónlistaráfanga, og þá erum við svolítið að nýta safnið á kannski meira tilraunakenndan hátt en hjá Kristni. Í námskeiðinu erum við til dæmis að skoða fortíðina og nútíðina og ímynda okkur framtíðina. Af henni mitt er svo fallegt sem þú sagðir í gær í sambandi við náttúruskynjun okkar í gegnum tíðina. Þá er eitt verkefni sem við gerum í tengslum við svona meira-en-mannlega tónlist.

Við förum í safnið og veltum fyrir okkur tengslum manns og náttúru í gegnum hljóðheim og rímur og bara allt sem finnst þarna. Þau nota einhver leitarorð sem tengjast náttúrunni og svo sjáum við bara hvað kemur upp. Þetta er svona leið til að vinna með þennan arf.

Mig langar að spyrja þig: Hvað finnst þér vera besta leiðin til að miðla þessum arfi til almennings? Ég held að það væri bara að gera það á allan þann hátt sem okkur dettur í hug. Ég hef nú unnið dálítið með listafólki, bæði tónlistarmönnum og öðrum. Þessar barnabækur sem við höfum gefið út, til dæmis, eru unnar með myndlistarfólki.

Það eru mjög margir tónlistarmenn sem hafa notað þetta efni, og ég held að það sé einmitt það sem þarf að gera. Það skiptir í rauninni ekki máli hvernig við notum efnið og hvernig við miðlum því, bara ef það vekur áhuga og athygli. Það er mín skoðun.

Þetta hérna, til dæmis, að Sjón vísar í verkum sínum í ýmislegt í íslenskri þjóðtrú og þjóðsögum, jafnvel þó að það sé ekki beinlínis eins og sögurnar eru, þá vekur það strax forvitni. Þannig að ég held að það sé það sem við þurfum að gera.

Ættum við þá kannski að fá allavega eina tillögu í viðbót úr salnum að broti úr þjóðfræðisafninu? Við vorum að tala um náttúruna. Fólk er náttúrlega ekki bara að segja svona sögur sem eru ekki sannar, heldur er það oft líka að rifja upp sínar minningar. Það er þarna upptaka, frásögn frá Kötlugosinu 1918 af eigin reynslu mannsins.

Ég fæ alltaf gæsahúð þegar ég hlusta á þessa frásögn. Á ég ekki að setja hana á?

Melhóll í Meðallandi, Vestur-Skaftafellssýslu, 10. maí 1984. Gísli Tómasson segir frá. Þriðji spóllinn í dag.

Já, við vorum að með Hrefnu þarna aðeins áfram aðeins áðan um þetta. Hvað geturðu sagt mér frá?

Já, það er nú náttúrlega ekki mikið að segja frá því. Þetta kom svona eins og fruma úr hirskir og loftyfirmann. En byrjunin var þannig að ég var þá heima í Sendaseli og var að hlaða hesthúsvegg og stakk kekkina jafna harðan, sem að þá var hlaðið úr kekkjum veggir.

Og kom inn. Klukkan var nú ekki þrjú.

Þegar Kötluhlaupið kom niður hjá bænum hjá okkur í Sendaseli, svo eftir öllu var fylgt allt kúðafljótt og fór yfir allt.

Fólkið kom frá Söndum og það var nú ekki nema einn karlmaður heima, hitt var krakkar og kvenfólk. Náttúrlega var þungt að vaða vötnin í pylsunum, og fórum við frændurnir báðir á móti og tókum sína krakkana tvo. Krakkarnir voru á hönd og sögðum að það væri ekki talað nema bara: „Sekt frítuð ykkur eins og ég geti.“ Og við náðum bakkanum, og þá gat hlaupið á brautina þar sem farið væri við fljótið.

Á bakkann, þegar síðustu merirnir náðu upp, og þá fór allt fólkið svo áfram og að Háakoti, sem sennilega hefur gert nafnið á bænum að fólki. Nú fór allt þangað því að þaðan var ekki fært nema fuglinum fljúgandi um nóttina, fyrir vatnsflaum frá gosinu sem kom á eftir, eftir jökulhlaupinu og jakaburðinum sem valt áfram en rann ekki. Það valt áfram hvað yfir annað.

Og þetta gekk nú í nokkra marga daga. Sem hlaupið stóð yfir var ýmist bjart eða niðamyrkur af öskufalli. Þetta voru frekar leiðinlegir dagar. Það drapst allt fé sem var flest allt sem var á hólmunum þarna úti í fljótinu, frá Söndum, fénaður.

Þær voru búnar að bálasækja í fjósi og þar komst ekkert hlaup að. Það var upp á fjósi, stóð upp á dálítið háum hól, svo að kúnum vegnaði vel. En hross fóru mörg í hlaupið, sum komust út úr því og komu svo heim til bæja, en önnur fóru út á sjó og ráku hér og þar á sömu hvergi og koma sárt aldrei. En einnig hestur, mjög góður magnhestur og duglegur, sem bóndinn úr Söndum átti, hann lenti í hlaupinu. Hann var keyptur frá Bakka undir í Landeyjum og skrokkurinn af honum rak seinna í Bakkafjöru í Landeyjum.

Þetta var náttúrlega mjög erfitt, margt, því það var svo oft sem maður gerði myrkur, svo að maður sá ekkert, mátti ekki einu sinni sjá á sér höndina, maður rétti hana upp. Öskufallið var sem verst. Þetta var tilfinnanlegt tjón á margan hátt. Eyðilagði alla veiði í fljótinu, drap alla silunga. Selur flúði eitthvað og hafút, ef hann hefur þá ekki drepist eitthvað líka. Þetta var í mörg ár að jafna sig og þetta var óhemjutjón hjá bændum yfirleitt sem voru nálægt, urðu fyrir þessu.

Eins voru þeir að koma af rétti og urðu að fara að flýja frá Hnénu. Sumir komust fram yfir Skálm og áfram heim, en aðrir lentu sér í Skálmbæjarhraunum og lágu þar yfir nóttina og komust svo heim daginn næsta dag.

Því það var allt fjarað. Um morguninn eftir var eiginlega allt fjarað. Hlaupið kom klukkan 3, en síðan kom vatnsflóðið klukkan 1 um nóttina. Við yngra fólkið vorum vöktuð öll í Háakoti því að fólkið komst ekki nærast inn í þessa barstöku sem þar var til. Við vorum allt þetta yngra fólk, svo var úti í hlöðu, og við vorum nokkrir sem vöktum bara og gáfum öllu gætur því að hlaupið komst vestflóðið nóttina hátt upp í hólinn, alveg heim að dyrum, svo að þar mátti ekki á milli sjá.

Svo var náttúrlega Mýrdalssandur ófær fyrst á eftir og þó nokkurn tíma, og lengi hættulegur þar sem jakar voru á kafi í sandi og voru svo á þurru. Kannski datt þessi himna sem hann var yfir niður og svo var fé þarna ofan í og var dýnað upp úr.

Þakka kærlega, Rósa, fyrir að kynna fyrir okkur Ísmús og hvetjum ykkur öll til þess að nýta ykkur þetta frábæra viðmót.

En þá ætlum við að byrja hérna á að skipta um hatt. Atli Freyr, þú ert nefnilega maður margra hatta og ert til dæmis meistaranemi í þjóðfræði, og þú ert þjóðdansari.

Viðurkenning, já, það passar. Nei, ég get hérna ekki sagt mikið frá þessari viðurkenningu. Þetta kom svolítið eins og þruma úr heiðskíru lofti, en þarna safnaðist saman margt ungt fólk sem vinnur kannski meira á bak við tjöldin í norrænu tónlistarsenunni, er að skipuleggja hátíðir eins og Vöku, bókalistamenn eða umboðsaðilar eða svoleiðis. Tilgangur þessarar viðurkenningar er svona að reyna að styðja við fólk sem vinnur baki brotnu en er kannski ekki jafn mikið að koma fram. Og ég er nú að viðurkenna það, ég kannski fann mig ekkert voðalega mikið í þessum hópi, verandi meira kannski að vinna með þessar þjóðlistir. En mjög skemmtilegt engu að síður og mikill heiður.

En þjóðlistir, hvað eru það og hvar erum við eiginlega hér? Nú vita áhorfendur það, en hlustendur hlaðvarpsins Þjóðhættir vita kannski ekki alveg hvað Vaka, þjóðlistarhátíð, er. Einmitt, við erum stödd í Salnum í Kópavogi á Vöku þjóðlistarhátíð, sem gengur út á það að reyna að skapa sameiginlegan vettvang fyrir hinar ólíku birtingarmyndir alþýðlegra lista. Það getur verið tónlist og dans og handverk og íþróttir og allt mögulegt. Þetta orð, þjóðlist, er alls hans með þá að máta mig svolítið við það hvort þetta sé hugtak sem eitthvað gagn er af eða ekki, en það verður leiðinlegt að þurfa alltaf að telja upp handverk, dans, tónlist, íþróttir og bókmenntir og veit ekki hvað og hvað. En hættu svona tilraun til þess að taka listform sem byggja á þessum menningararfi eða túlkun hefða og setja undir einn hatt, sem gerir kannski aðeins svona auðveldara að útskýra þetta, svona lyftuútskýringuna.

Ég er mest í dansinum, mest í dansinum. Ég held reyndar að sagnamennskan henti mér líka vel. Mér finnst mjög gaman af kaffistofuspjallinu í vinnunni og þar eru náttúrlega nútímaþjóðsögurnar í hávegum hafðar. Ég held ég njóti mín best þar, en annars eru það svona þjóðdansarnir og tónlistin sem þeim fylgir. En ég er líka virkur í Kvæðamannafélaginu Iðunni og Heimilisiðnaðarfélagi Íslands, þó ég sé nú ekki góður í höndunum. En já, það er svona maður margra hatta, kannski eins og þú sagðir. Getum við kannski sagt okkur aðeins frá efni meistararitgerðarinnar?

Svona meirihluta þess efnis sem hefur verið fjallað um dans frá landnámi til okkar tíma. Ég tók viðtöl við hátt í 100 manns, fór í gegnum held ég meira og minna allt Þjóðfræðisafn Árnastofnunar með hjálp gervigreindar, eða hérna talgervils sem maður hlustar eftir lykilhugtökum. Og eftir því sem hefur verið skráð líka fór ég í gegnum allt safn Þjóðháttasafns og setti svona í samhengi við skrif í dagblöðum og útgerðarbækur og fræðiskrif og bar þetta svona saman. Og komst kannski ekki beint að einhverri niðurstöðu, því þetta er jú bara menningararfur, og það var niðurstaðan að þetta sannarlega er menning og er iðkað hérna. En þú praktíserar líka dans, þú iðkar dansinn og það er þér mikilvægt, veit ég. Og hér í gær á upphafsviðburði Vöku þjóðlistarhátíðar, þá tókst þú þátt í stóru atriði.

Geturðu sagt okkur aðeins frá því og hvernig þeir hafa verið iðkaðir og skilgreindir og hvernig fólk hefur svona... hvaða álit það hefur haft á þeim?

Þá fannst mér kjörið, þegar við vorum að undirbúa 75 ára afmæli Þjóðdansafélags Reykjavíkur, að skoða hvernig dansarnir hafi verið settir fram á sviði. Það er ekkert svo löng saga; þetta eru rúmlega 100 ár komin þar sem fólk hefur verið að sýna þjóðdansa og slíkt. Við sem byrjuðum á því að dansa okkur í gegnum svona fyrstu hugmyndir fólks um íslenska dansa og þá dansa sem fólk skilgreindi sem einkennandi fyrir íslenska þjóð. Það var dansinn í Færeyjum.

Því næst tókum við fyrir dansinn sem kom frá Noregi. Endurreisn norrænu söngdansanna var Helgi Valdimarsson, nemi í Noregi, og tók þátt í Leikarringnum, sem er ennþá starfandi og er þjóðdansahópur eða félag. Hann kemur til landsins og fer að búa til nýja dansa í þessum stíl. Þetta byggir á færeyska sporinu, brannleg simpli, sem eru tvö skref til vinstri og eitt til hægri. En síðan er farið að búa til svona dansútsetningar þar sem sporunum er aðeins breytt, það er breytt um stefnu, það eru handasveiflur og svona aðeins meiri sviðsetning á dansinum.

Þessir dansar voru dansaðir frá svona 1927 og áfram hérna á Íslandi. Það var gert í samvinnu við ungmennafélögin, sem hættu nú að dansa þjóðdansa á mótunum sínum kannski milli 1960 og 1970. Þá var Þjóðdansafélagið stofnað, það er stofnað 1951, og þá er Sigríður Valgeirsdóttir svona forsprakki og fer að útsetja dansana út frá sinni samtímatúlkun. Hún náttúrlega var lærður danshöfundur í Bandaríkjunum og fór að túlka gamlar heimildir, lýsingar frá 17. og 18. öld á dansi Íslendinga.

Hún fór að skoða bragfræðina, taktinn í bragarháttunum, og reyna að túlka hreyfingar og spor í gegnum hrynjandann, eins og í „Hanakrummi hundur svín“, sem við þekkjum, sem er í ójöfnum takti: einn, tveir, þrír, fjórir, einn, tveir, þrír, einn, tveir, þrír, þrír, fjórir, einn, tveir. Hún vann mjög spennandi vinnu með góðu fólki í Þjóðdansafélaginu og líka með Jóni Ásgeirssyni.

Þau settu á svið stórar sýningar, þjóðdansarar, og fóru að hugsa þetta meira sem kannski svona samtímalistir heldur en Helgi hafði gert. Síðan var síðasti kafli sýningarinnar líka hluti af starfi Sigríðar, sem var að safna gömlu dönsunum, dansmenningunni sem var þá og er í lifandi hefð, af því að þessir söngdansar, vikivakar og sagnadansar höfðu dáið út og höfðu raunar ekki verið dansaðir í ansi marga áratugi þegar sjónum var fyrst beint að þeim.

Þá dönsuðum við okkur líka í gegnum dansa sem var safnað víða um land, með smá svona skáldaleyfi frá mér. Þetta settist á svið á 40 mínútum allt saman og við vorum með undirleik frábærra tónlistarmanna eins og Alexandru, sem er hérna eitthvað stærri salnum eða ekki, og Matta Kalla, Kristínar Þóru og Önnu Sjadok.

Það var líka svolítið markmið hjá okkur að reyna að endurspegla hljóðfærin sem tilheyrðu dansmenningu. Við vorum ekki með langspil, en það var á ásettu ráði. Við vorum með fiðlur, harmóníku og píanó, og það stóð upphaflega til að vera með harmoníum. En við náðum ekki að redda harmoníumleikara með þessum fyrirvara. Kannski finnum við tíma og tækifæri fyrir það á langspili líka.

Þetta var svona skapandi túlkun á þessu umfjöllunarefni ritgerðarinnar í rauninni, sem er hvernig hugtakið þjóðdansar hefur verið túlkað og á hvaða forsendum.

Mjög spennandi. Má ég spyrja: Hvað er framundan hjá þér?

Það er bara að klára þessa hátíð. Já, fyrsta skrefið er að klára þessa Vökuhátíð. En það er ýmislegt. Mig langar nú að... Ég er í samningaviðræðum við Kristinn um að fara í doktorsnám.

Síðan erum við byrjuð að gefa út bækur. Við gáfum út Danslög Jónasar á síðasta ári, sem var svona þemaverkefni hátíðarinnar í fyrra. Það byggði á nótnahandriti frá því um 1860, danslögum fyrir fiðlu, sem voru leikin af Jónasi Helgasyni og Helga Helgasyni, bróður hans, í Reykjavík. Nú erum við með allavega tvær aðrar útgáfur framundan, sem við erum að vonast til að fá peninga fyrir.

Við ætlum að reyna að koma harmóníkuleik og meiri fiðluleik þar inn. Síðan erum við að horfa í kringum okkur eftir harmóníumheimildum. Þannig að ef einhver veit um heimildir um harmóníumundirleik fyrir dansi, og mögulega nótur eða hljóðupptökur, Rósa, þá erum við að leita að svona fimmtíu lögum sem væri gott að taka saman. Þetta verkefni snýr svolítið að því að víkka sjóndeildarhringinn.

Það hefur verið umræða í samfélaginu um að hér hafi ekki verið nein hljóðfæri, hér hafi ekki verið dansað, hér hafi hreinlega verið dansbann. Og það má spyrja sig hvers vegna við erum á þeirri skoðun að hér hafi ekki verið nein hljóðfæri. Þegar harmóníkur voru fyrst að koma, rétt eftir 1830, var flautuleikur og fiðluleikur á 18. öld, og það eru góðar lýsingar á því að til séu hljóðfæri frá 18. öld á Þjóðminjasafni og lýsingar í kvæðum af hljóðfæraleik og dansi.

Samt er alltaf fullyrt að hér hafi engin hljóðfæri verið og enginn dans og fólk hafi bara setið á rassinum og svona. Við vinnum líka hluta af þessu verkefni í miklu samstarfi við kennara og flytjendur í Noregi, sem eru búnir að útsetja valin lög fyrir fiðlu og strengjasveitir.

Við höfum haldið námskeið fyrir bæði kennara og nemendur. Á þessari hátíð er Hanne Vårdal að koma frá Noregi og halda námskeið fyrir strengjanemendur. Við reynum að koma þessu yfir í praktíkina, sko. Það þýðir voðalega lítið að gefa út einhverja nótnabók sem endar bara uppi í hillu. Við reynum að skapa samhengi þar sem hægt er að spila tónlistina og líka dansa við hana.

Þannig að fjölbreytnin í tónlistarmenningu Íslendinga hefur kannski verið eitthvað meiri en margir hafa í huga, og samskiptin við útlönd kannski líka, held ég. Til dæmis fannst í Ólafsvík eftir 1960 ræll sem var svolítið frábrugðinn öðrum dönsum. Síðan kom í ljós að þetta var dans frá Frakklandi og þarna höfðu ef til vill franskir sjómenn verið. Þetta er eitt gott dæmi um það að þegar fólk kemur saman þá verður eitthvað til. Það er nú spennandi.

En að lokum, nú er fjöldi handverksfólks hér í kringum okkur með eitthvað í höndunum. Geturðu sagt mér svona meðal annars hvað þau eru að vinna við?

Já, ég er nú ekki rétti maðurinn til að segja þetta hérna inni, en ég er með bæklinginn hérna í Karólínuboxinu og búinn að lesa hann. Hér er fólk með ýmislegt á prjónunum og líka að vinna öðruvísi handavinnu. Hér er söluborð frá Heimilisiðnaðarfélagi Íslands og þar er verið að selja svokallaðar karólínur, sem heita í höfuðið á Karólínu Guðmundsdóttur, fyrrum formanni Heimilisiðnaðarfélags Íslands, sem nam vefnað í Kaupmannahöfn.

Lára Magnea er búin að teikna upp mynstur sem hægt er að sauma út, krosssaumsmynstur, sem eru alveg ofboðslega falleg. Þetta eru svona lítil og viðráðanleg handverksverkefni. Þegar við báðum Heimilisiðnaðarfélagið að koma hérna á hátíðina fannst okkur svo spennandi að fólk gæti á svona öðrum degi fengið svona pakningu, keypt pakningu og unnið með höndunum alla hátíðina.

Vonandi á einhverjum tónleikum og á þeim viðburðum sem eru fram undan, því það eru ansi skemmtilegar uppgötvanir. Það verða rímnatónleikar á morgun og það verður bíókvöld, þar sem horft verður á bæði arkívefni um þjóðdansa og síðan gamanmynd. Það verður líka farið í sund. Ég held nú að fólk taki prjónana ekki með í sundið, en þar á eftir verður farið hér á Mosfellsbæ, sem er á móti sundlauginni, og þar verður þjóðlagasamspil.

Og þar vonumst við nú til að sjá fólk með handavinnuna líka.

Laugardagurinn er síðan stóri dagurinn, þar sem boðið er upp á fjölbreytta dagskrá þar sem þjóðlistir, tónlist, dans og handverk mætast. Gestir geta meðal annars heimsótt þjóðlistamarkaðinn, tekið þátt í vinnustofum í þjóðdönsum, rímnakveðskap, prjóni og trommuleik, eða …

Notið fjölskylduviðburði og tónlist fyrir alla aldurshópa. Deginum lýkur svo með stórskemmtilegu Vökupartíi, með vísnavöku, þjóðdönsum, lifandi tónlist og notalegri samveru. Endilega skoðið dagskrána á vaka reykjavik.is. Sjáumst á Vöku!

Það er…