Á slóðum þjóð­lagatón­listar, þjóð­dansa og þjóð­ernis

Komið þið sæl og velkomin í nýjan þátt af Þjóðháttum. Ég heiti Sigurlaug og ég heiti Dagrún. Hjá okkur í dag er þjóðfræðingurinn Atli Freyr Hjaltason. Velkominn, Atli. Viltu kannski byrja á að segja okkur frá því hvernig þú ákvaðst að fara í þjóðfræði?

Já, ég var menntaskólanemi og var eitthvað að velta fyrir mér. Ég var í tónlistarnámi líka og var að velta fyrir mér þjóðlögum. Fór á tónleika í Árbæjarsafnskirkjunni þar, Einvaldsóður, sem er eitt erfiðasta tónverk sem ég þurfti að setja undir, hélt ég, hefur sofnað alloft. Þar var maður að flytja tónlistina sem ég ætlaði að tala við og ég fór að spurja hann.

Og hann sagði mér að skrá mig bara í þjóðfræði. Þar fengi ég öll svörin sem ég væri með allar spurningar um, að ég ætti bara að fara í þetta nám og það væri bara fyrir mig. Ég kom sér að þvara, að þvara, þvara, þvara, þvara, þvara, þv… Ég vildi ekki tala við mig, en hann er þjóðfræðingur og ber svona ábyrgð á því að ég fór í þetta, því ég skráði mig bara samdægurs, mætti síðan bara í janúar samkvæmt ráðleggingum HÍ.

Og kom síðan að því að það er ekkert sniðugt að sleppa vinnulaginu fyrstu önnina sína og svona, dreyniður fyrir uppsetningu og ritgerðum í einkunnum og bara frekar lélegar einkunnir heilt yfir bara. En ef einhverjar hlustasmetlar ætla að skrá sig, takið vinnulagið fyrst áður en þið farið að áfanga.

Og ég hafði á þessum tíma verið alinn upp í þjóðdansafélaginu og svona virðin aðeins kvaðamannafélagið í svona samstörfum, og verið mikið erlendis á þjóðmenningarmótum og í rauninni tengdur alveg þjóðfræðilegu efni. En ég gerði ekkert endilega tengingu þarna á milli fyrst, en þegar leið á BA-námið þá komst ég að því að svo sannarlega var bara ljóst að fara að skrifa um þjóðdansa og menningararf og slíkt, og það varð svona ekki aftur snúið.

Já, þú hefðir mitt skrifaðir um þjóðdansana í BA-ritgerðinni þinni, er það ekki?

Jú, Sæði andskotans fjallaði svona um hugmyndir um þjóðdans í dag.

Og var nú ansi yfirborðskennd, eins og þær vilja kannski vera, stuttar ritgerðir. Fjallaði svona um, já, tók fyrir hvaða danstýpur eru flokkaðar til þjóðdans og tók nokkur stutt viðtöl og bar svona saman ímynd iðkenda á því sem verður að gera við viðfangsefnið í heimildum og svoleiðis, í grófum dráttum.

Þetta kemur úr bréfi sem ég er ekki með fyrir framan mig núna, þar sem einhverjir kirkjumenn eru að lasta dansiðkun á Íslandi og draga úr skemmtanalífi og tala um að þetta sé ekkert nema sæði andskotans og vellisting holdsins og ógeðslegur svona skemmtanaheimur.

Mér fannst það bara liggja um að það var eitthvað veðmálagangi, hver gæti komið svona versta titlinum í gegnum dómnum, og síðan var ég bara sá eini sem lét reyna á það og það var engin athugasemd, sko, og hefur þá væntanlega borið sigur úr býtum í þessu veðmáli.

Jú, en það tók enginn þátt síðan þegar þetta var sjálfunnið allt saman.

En hvað kom þér á óvart? Ætluðuð þið að skoða þjóðdansana út frá þessu sjónarhorni, verandi alin samt upp í þessu umhverfi?

Úff, það er góð spurning.

Ég held að svona það fyrsta sem gerist um að skrá sig í þjóðfræðinám er að svona ákveðin heimsmynd er brotin niður að öllu leyti. Allar hugmyndir um sannleika lífsins og hugmyndir um mann sjálfan sem einstakling, allt í einu réttir maður frá þessum sjálfskoðunarferli að fara í þetta nám. Þannig að ég einhvern veginn get ekki alveg gert greinarmun á dansinum sérstaklega og bara öllu öðru, já, í rauninni.

Bara allt sem maður lærir í skóla um hvað er að vera Íslendingur og Íslendingasögurnar og þessi svona uppbygging sjálfsmyndarinnar á einhverjum pólitískum hugmyndum, það bara fellur og heimurinn hrynur. Mér finnst ég heyra þetta frá mörgum sem hafa farið í gegnum þetta, svona farið berum menningarar og bara látið drepa íslensku sveitina á móti tíkinni. En síðan er ég að finna mig í Dalalíf núna, sko, og þá er ég farin að geta notið þess aftur, sko, að lesa Görunni frá lundi og svona farin að horfa á þetta frá allt öðru sjónarhorni en ég hefði gert þá.

Þannig að þú lést nú ekki deigann síga, Jónsson, þrátt fyrir þetta eina glæsta gullöld fjarlægu fortíð. Það kemur svolítið í ljós að frumkvöðlar í þessum hugmyndasmíðum, Ólafur Davíðsson og seinna Bjarni Þorsteinsson, Jónas Jónasson og svo sleggjur úr þjóðfræðinni, byggja svolítið á hugmyndinni um að finna þessa andstæðu við dönsk áhrif.

Sko, ég var að kenna uppi í Listaháskóla í gær og þar var ég að tala um að Ísland væri, þú veist, það er ótrúlega erfitt með að deila. Eigum mjög erfitt með þessi mörk, og þú veist, er þetta eitthvað saman? Það er bara ekki til þessi hugmynd um þetta séríslenska.

Og þegar þeir eru að svona leggja línurnar af þessum hugmyndum um þjóðdansa og þjóðtónlist og fleira, þá eru þeir of uppteknir af því að finna einhverja andstæðu við það sem var ríkjandi. Finna andstæðu við pólka og valsa og evrópsk sönglög, klassíska tónlist eða rómantíska tónlist, meina ég, og fara að leita í texta. Þetta er svo sem bara mjög aðgengilegt fyrir þeim þarna, þessi kvæði, rímur.

Og þó svo rímnahefðin hafi verið í fullum blóma þarna, þá kannski, þegar kom að hugmyndum eins og um dans, þá voru þessir hringdansar alveg dottnir úr tísku eða það sem var til féll ekki nógu vel inn í hugmyndir þeirra um hvað væri íslenskt. Mín upplifun af þessu samtali er í rauninni sú að þeir lögðu af stað þar sem var ekki hægt að fullyrða neitt um performansinn sem hafði verið. Engar heimildir nema bara menn tókust í hring og kváðu eitthvað upp og spönnuðu eitthvað sem hljóðaði eins og „ha ha he he hú húr“, grímur gefi og svona.

Alveg innihaldslaus froða sem er mjög spennandi og skemmtileg og rosalega mikill efniviður að vinna eitthvað skapandi úr. En þegar kemur að svona „og nú ætlum við að fylgja þessari lýsingu til að gera þetta“, þá er þetta alveg, sko. Þannig að mér finnst þetta vera svona, þú veist, hugmynd um eitthvað óljóst, og það er svo praktískt að það sé óljóst, vegna þess að þú getur verið með svo miklar fullyrðingar um það: það var svo íslenskt og það var alls ekkert eins og við þekkjum í dag, eða veit enginn hvernig það var.

Og síðan í dag er þetta ennþá viðeigandi. Eins og Árni Heimir hefur haldið fram að hann sé að reyna að eyða íslenska þjóðlaginu, finna lagstúfa í handritum eða einhverjum matrikulum, bassarödd í einhverjum matrikulum á Ítalíu, og þar af leiðandi hætti lagið að vera þjóðlag vegna þess að það er til í einhverjum matrikulum frá því fyrir 15. öld eða eitthvað.

Þetta er bara orðræða sem maður á síðustu tíu árum, þannig að þetta viðhelst. Það er svona annaðhvort eða; það er ekki hægt að vera í einhverju svona samhengi.

Og hugmyndin þá að þjóðdansar og þjóðlög séu þá eitthvað sem er alveg séríslenskt, það sé þá hugmyndin að þannig sjálfsbrotið bara í rauninni. Við sjáum líka auðvitað að þetta eru heimildir skrifaðar 1890. Þetta er mjög eðlilegt, að þetta viðhorf hafi verið viðhaldið til þessa dags.

En líka þessar hugmyndir, sko, að fyrir 1800 eða fyrir innréttingarnar, eða sama hver þessi tímapunktur er sem fólk vill svona meina að hafi verið dauði íslenskrar menningar, þá er hugmyndin um það að hlutirnir hafi bara verið óbreyttir í 800 ár eða hversu lengi, sko. Og eins og ég segi, ég held að sé ekkert óeðlilegt við þessar kenningar á þessum tíma.

En það er kannski svolítið skrýtið samt að það er ennþá ritgerðir eða rit sem svona taka þessu bara sem gildu, sko. Á þessum tíma er þetta næstum kannski líka hluti af ákveðnu markmiði, sem er einhver svona sjálfstæðisbarátta, þjóðernis, og á bara fyllilega rétt á sér í því samhengi, sko. Þetta er bara pólitík og sameining þjóðar.

Og þetta endurspeglast síðan seinna meir í, hérna, eins og þegar hérna Hulda Garborg, norsk baráttukona um norska menningu, er að vinna í sínum málum í Noregi. Hún var mikill talsmaður nýnorsku og nýnorska leikhússins og þjóðbúningahefðarinnar, þessarar bunad-hefðar, og forsprakki þar.

Og þar eru nú sögur af því að hún þurfti hreinlega að vera með lífverði í Ósló vegna þess að hún gekk um í þessum bændabúningum og Danirnir í Ósló voru ekki hrifnir af því og veittust að henni. Hún kemur sem sé til Íslands stuttu eftir 1900 í leit að þessum norræna arfi.

Og þetta eru svolítið þessar hugmyndir um það, sko, að meðan þær þróuðust þá voru Íslendingar staðnaðir, sko, og Færeyingar líka. En hún kemur til Íslands, en hér er ekkert; hér er fólk bara að gera dansa, þýska dansa, eins og í Noregi og Danmörku. En hún hittir hérna Helga Valtýsson, sem var nú, held ég, svolítið mikilvægur, eða svona aktivisti í íslensku menningarlífi á sínum tíma. Hann er alveg heillaður af þessari hugsjón og fer með henni til Færeyja, þar sem þau fara í þennan færeyska hringdans.

Svo þaðan fara þau til Noregs og hann er þar í svolítinn tíma og tekur þátt í uppbyggingu á þessum hringdönsum. Þau eru að taka þennan Branle simple-dans, tvö til vinstri, tvö til hægri, og söng, og eru að yfirfæra norskar laglínur og norskan texta. Þau eru að gera svona kóreógrafíu. Þetta er ekkert voðalega spennandi dansform svona á sviði.

Þessi sviðsetning, í bókstaflegum skilningi, á menningararfi og hugmyndum um menningu sína gerir það að verkum að þau fara í þetta, þótt þau fari aðeins í hring og síðan inn í miðju og út af. Þetta er svona einfalt, byggir rosalega mikið á því að allir geti verið með og að spúa til hóp og að innvinkla fólk. Þau deila ekki tungumáli, en þessum svona menningarlegu atriðum. Hann kemur síðan til Íslands og fer að vinna með ungmennafélaginu.

Hvað heitir hann aftur? Tryggvi? Var Tryggvi Samúels… er Tryggvi hérna sem hannaði skjaldarmerkið, og Tryggvi Magnússon hannaði litklæðin, svona víkingaföt sem íslenskan þjóðbúning, sem Oddur sterki klæddist. Hann fer að þróa íslenska dansa út frá þessum norska innblæstri af færeysku, breytir sporinu og gerir það íslenskt og skrifar stuttan formála í bók sem kom út 1930. En þau höfðu unnið þetta frá því fyrr, 1927.

Þar talar hann um að hér verði endurvakning og það eigi að semja ný lög, ný ljóð, nýja dansa. Þannig er hann ekki að segja að þetta sé eitthvað gamalt, heldur gefur hann hugmyndinni vægi. En það er ekki performað, eða hérna, hvernig semja nýja dansa. Í sviðsetningunni fær hún ekki, þú veist, hún má breytast, en það eru gildin sem skipta máli: þessi þjóðlegu gildi, söngurinn, tungumálið og hreyfingar sem byggja á laglínum.

Þetta eru svona svolítið háfleygar hugmyndir. Þar para þau litklæðin við tuttugustu aldar upplita og þar eru kallarnir frá fornöld og konurnar í samtímanum. Þetta er rosalega skrítin samblanda, enda tók enginn vel í þetta og þetta gekk ekki neitt. En þau gerðu þetta og fóru í stúdíó og tóku ljósmyndir, þar sem þau sýndu öll handtökin, eða sko allar stellingarnar og sporin, hvernig átti að vera í pörum og í hring og í búningunum, og gáfu út danslýsingar.

Þetta eru einhverjir tuttugu dansar og af þeim eru öll lögin erlend nema þrjú. Það er norskt þjóðlag og eitthvað lag eftir Schubert. Þetta eru rosalega skrítnar pælingar. Þjóðdansafélagið er stofnað svona þegar þetta er alveg að líða undir lok. Þá fara þau að taka inn í gömlu dansana, sem eru þá bara lifandi hefð og höfðu verið lifandi hefð frá því fyrir 1800. Þá voru dansaðir valsar hérna á átjándu öld, og valsarnir í gömlu dönsunum í dag…

Hvenær er þetta? Hvenær er íslenska þjóðdansafélagið? Helgisdóttir er komin heim frá Berkeley, þar sem hún lærði, ég held að það heiti nú bara íþróttafræði. Hún varast út úr danskóreógrafíu og var bara samtímadanshöfundur. Hún kemur til landsins og fer að setja á svið þjóðdansa og semja rosalega mikið af dönsum sem byggja á þessum hugmyndum úr þessum gömlu handritum. Hún fer að vinna með hljóðfallið í kveðskapnum, bragarfræðinni, og hvernig þessi þrískiptir taktur…

…og fer að para hreyfingar við hljóðfall tungumálsins. Þetta eru mjög spennandi hugmyndir, svolítið barn síns tíma. Ég myndi aldrei sjálfur setja þessar sýningar upp í dag í Þjóðleikhúsinu, eins og hún gerði þá, upp úr 1960–1970.

Nema þá með einhverja aðlögun, sko. Hún fer að vinna með Jóni Gunnari Ásgeirssyni, Jóni Ásgeirs, sem hefur nú verið með meistararitgerðina, hann og erfðafræðingurinn hans við Björk.

Og hann fer að semja alveg á fullu og fer að nota laglínur úr handritum, melódíur. Þau fara að finna gamlar laglínur og para við kvæði og semja dansa og setja gömlu dansana á svið, í sama samhengi og áður. Til þessa höfðu gömlu dansarnir fyrst verið bara tískudansar og síðan ferðuðust þeir út í það að verða skilgreindir sem gömlu dansarnir í gegnum 1927.

Fyrst er svona talið þegar Klemenz Jónsson skrifar Sögu Reykjavíkur, af því að þá eru tangó, fokstrott, charleston og allt þetta komið. Þá þurfti að aðgreina gömlu og nýju dansana, af því að gömlu dansarnir eru ennþá í dag mest á vettvangi hjá eldri borgurum núna. En allt undir níutíu og níu voru skemmtistaðir í miðbæ Reykjavíkur með gömlu dansaböll um helgar.

Þetta voru ekkert þjóðdansar. Síðan fara Sigríður og Minna Jónsdóttir og þær verja 34 árum í að ferðast um landið á sumrin, fara hring eftir hring eftir hring og taka viðtöl, læra dansana, skrifa dansana upp, safna laglínum og textum við lögin. Þær gefa út safn sem inniheldur tæplega 200 dansa alls staðar á landinu, sem eru gömlu dansarnir, og skrifa þar líka ágætiskafla um gömlu dansana og sögu þeirra.

Þannig sá ég að gömlu dansarnir eru, þrátt fyrir alla þessa vinnu og þessa útgáfu 1994, samt ennþá ekki skilgreindir sem þjóðdansar, þó svo að þetta sé skilgreint þannig í öllum löndum í kringum okkur, Grænlandi, nema Færeyjum. Þeir eru eins og við, en allir aðrir eru með polka, ræla og valsa og svona.

Þannig að ég fór yfir allar þessar heimildir, alla fræðilega orðræðu sem hefur komið út á Íslandi og á Norðurlöndunum þar sem Ísland kemur fyrir. Ég fór yfir allar heimildir sem er vísað í og fleira, dagbækur og yfirlit um hvernig saga gömlu dansanna er og hvenær þeir byrja, og líka þessar óraðheimildir sem eru kannski að lýsa einhverju sem gætu verið gömlu dansarnir en hafa verið túlkaðar sem einhverjir hringdansar, vegna þess að það þóknaðist þessari söguskoðun.

Síðan fór ég líka yfir alla tuttugustu öldina: dansskólaauglýsingar, nemendaböll, skemmtistaði, félagsheimili, stofnun harmonikkufélaga og þjóðdansafélaga, birtingarmynd í leikhúsi. Ég fór yfir umræður á tuttugustu og fyrstu öldinni þegar eldri borgarar fara að hafna gömlu dansaúrvali í félagsstarfi eldri borgara og vilja bara fá að fagna pönkinu og vera nútímafólk, hætta í kórum, fara að skíða og jóga.

Síðan fór ég hringinn í kringum landið og tók um 100 djúpviðtöl við fólk sem var á aldrinum svona 70 til 100 ára. Þar var ég svolítið að leggja áherslu á minningar þeirra og hugmyndir um svona danslegt uppeldi, hvernig þau upplifðu dansmenningu í kringum sig og hvernig þau tengja við dansinn og hvaða máli þetta skiptir fyrir þau, ekki út frá þjóðerni heldur svolítið út frá persónulegu eða staðbundnu einkenni.

Eða svoleiðis. Það er til dæmis tengingin við það að standa á tánum og afa í eldhúsinu og hlusta á danslögin í útvarpinu og læra grunnspor. Svo eru hugmyndir um hvernig á veturna voru innan sveitarböllin, þar sem farið var með ömmu og afa og foreldrum og systkinum og allir dönsuðu saman. Síðan eru sumarlegin á sumrin, þar sem unga fólkið hittist en gamla fólkið er ekki með, og hvernig þetta kynslóðabil verður til.

En þar á undan var ég líka búin að fjalla um hvernig ungmennafélögin komu inn með svolítið þessa menningu, sko, þegar þetta kemur og fer. Þetta var svolítið svona nálgunin í þessu verkefni, sko, og hluti af því var þessi útgáfa sem er Danslög Jónasar.

Já, okkur langaði einmitt að ræða við þig um það. Forvitnilegt, sko, hvar fannstu nú þennan Jónas eða hvar hittirðu á þetta handrit?

Ég var að vinna að þessari rannsókn og fór inn á gagnagrunn handrit.is, Ísmús og fleira, og var að setja harmonikku með mismunandi staðsetningu, fiðlu, fiðlu, alveg bara öll…

Hérna, föllin og eintala og fleirtala af alls konar orðum sem mér datt í hug. Þegar ég skrifaði „fiðlu“ þá kom upp nótnabók fyrir fiðlu, 1864. En ég ákvað að óska eftir að fá að skoða þetta handrit og fór á handritasafn.

Og þegar ég skoðaði þetta þá sá ég að þetta var fullt af danslögum. Fyrir ofan flest lögin stendur „valskál“ og „pati hamborger“. Ég tók ljósmyndir af þessu og svona notaði þetta aðeins hjá mér.

Síðan líður ár, held ég, þangað til hálfíslensk, hálfspænsk kona kemur hingað, Inga Freirsdóttir. Hún er að klára norrænan meistara í þjóðlagatónlist, sem er á flakki á milli landa, ein í Danmörku, ein í Finnlandi, ein í Svíþjóð og ein í Noregi. Hún er alltaf með þessa íslensku tengingu, hefur samt aldrei búið á Íslandi og talar ekki íslensku, en langar að tengjast Íslandi.

Hún hefur samband og fær þá þessi svör, sem eru bara: „Það eru engin hljóðfæri, það er bara eitthvað langspil sem enginn kann að spila á. Það er engin lifandi hefð og við vitum ekki einu sinni hvernig staðarhljóðfæri lítur út, af því að þau eru ekkert eins. Jú, mörg, en ekki öll. Þannig að það er bara kveðskapur og þú getur bara gleymt því að finna einhverja harmónikku. Þær eru hundleiðinlegar.“ Þetta er svona það sem hún fær, sko. Síðan hittir hún á mig og við förum saman á landsmót, á stemmulandsmót kvæðamanna á Hvammstanga.

Við erum þarna seint um kvöld að spila á flautur og ég sýni henni ljósmyndina sem ég tók. Þetta var ekki ennþá búið að ljósmynda; nú er þetta aðgengilegt í handritasafninu og hægt að ljósmynda það. Við förum að velta fyrir okkur: Það þýðir samt ekkert að skrifa þetta bara upp og setja á netið, af því að það er svo mikið sem fylgir þessu.

Það er hvernig á að spila. Titlarnir á lögunum, „vals“ og „hamborgar“, gefa til kynna hvernig hraðinn á að vera, hverjar áherslurnar eiga að vera, hvernig hendingamótunin á að vera og bara allur spilastíllinn. Þannig að við ákváðum að hafa samband við einn af kennurunum hennar Ingu, Vegar Vordal, sem var, held ég, kennari þarna í þessu meistaranámi. Hann er norskur fiðluleikari, þjóðlagafiðluleikari, og ofboðslega afkastamikill.

Hann er, ég veit ekki hvort hann er fræðimaður, en hann er performer og kennir í akademíunni og er voðalega einbeittur í þessa senu. Pabbi hans var virtur fræðimaður þegar hann var á lífi. Hann er bara til.

Við förum að hugsa og þá bendi ég honum á Ísmús. Við finnum þar upptökur af fjórum íslenskum fiðluleikurum sem eru fæddir um aldamótin 1900 og spila upp úr 1960–1970 inn í Þingeyjarsýslu og í Dalasýslu. Þar förum við að hlusta á hvernig spilatæknin er, stíllinn og boganotkunin.

Og hérna...

Við förum að velta fyrir okkur hvort það sé ekki hægt, þó svo að Jónas Helgason hafi að öllum líkindum spilað þetta allt öðruvísi, að það sé miklu skynsamlegra að tengja þetta íslenskri hefð að einhverju leyti frekar en að fara til Danmerkur eða Noregs í túlkun. Það er ekki hægt í dag að spila á fiðlur fyrir dansi, en það er hægt á harmonikku. Þar er náttúrulega boginn og það breytir svo mörgu. Vegar hlustar sem sé á allar þessar upptökur og greinir þær.

Þá þurfum við að hugsa: Já, en það er samt ekki nóg að birta bara, að gefa bara út öll fimmtíu lögin á upptöku, nótur og ljósmyndir af handritinu. Við verðum líka að útskýra: Hvað er þetta, frá hvaða tíma er þetta og hvað þýðir þetta? Þannig að þá fáum við hugmynd að skrifa. Ég skrifa sem sé kafla um Jónas Helgason, sem er mjög stuttur. Þetta er bara kynning.

Hann var fæddur 1839 og hann er sonur Helga Jónssonar, húsasmiðs eða trésmiðs. Hann er svolítið merkilegur fyrir það að hann er ekki með tónlistarlegt uppeldi, ekkert sérstaklega. Hann og bróðir hans, Helgi Helgason, stofna fyrsta söngfélagið á Íslandi. Eftir því sem ég best skil þá er þetta fyrsta svona hefðbundna fjórradda kórastarfið. Það hefur verið eitthvað kirkjustarf áður sem mætti…

…flokka sem kóra og svona, en þetta er, held ég, fyrsta svona í nútímaskilningi: söngfélagið Harpa. Þeir eru búsettir í Reykjavík, í Þingholtsstræti nýju, þar sem Árbæjarsafn stendur í dag, og húsið var Bríetarbrekka.

Þeir eru merkilegir, en Helgi ber víst ábyrgð á stærsta mislingafaraldri í Reykjavík og smitaði alla. Það voru einhver fjórtán börn grafin á dag í einhverja mánuði. Það var alveg rosalegt, sko.

En þeir spiluðu fyrir dansi á fiðlur og stofnuðu þetta söngfélag. Helgi var húsasmiður og Jónas var járnsmiður. Sögurnar af honum eru þannig að hann hljóp frá steðjunni niður í kirkjugarð að syngja yfir útförum og var allur í þessu, sko. Síðan fer hann bara, fullorðinn maður, til Danmerkur að læra tónlist, og ég held að hann hafi lært orgelleik og eitthvað söngtengt.

Hann kemur til Íslands ári síðar og fer að kenna söng í Barnaskólanum í Reykjavík, Kvennaskólanum og víðar. Ári eftir það er hann ráðinn sem dómkirkjuorganisti og fær árslaun frá Alþingi til þess að kenna organleikaraefnum á Íslandi. Þannig að hann menntar í rauninni líka þessa fyrstu kynslóð íslenskra menntaðra organleikara. Hann gaf út fjölda kennslurita í tónlist og er í rauninni mjög merkilegur fyrir allt annað heldur en þessi danslög, sko.

Upp úr 1864 — ártalið er ekki alveg öruggt, en þetta er svona í kringum það — þá er þetta handrit. Það var svolítið áhugavert að sjá að áður en hann fer út snúa g-lyklar í allar áttir og hann skrifar alltaf fótinn á nótunum vitlausum megin. Við veltum því fyrir okkur hvort hann væri lesblindur eða örvhentur, eða þú veist, þetta er svo illa gert hjá honum, sem er samt ekkert ótýpískt fyrir nótnaskrift á þessum tíma.

Það er fullt af villum og hann krassar yfir og skrifar lög aftur, eða bútar, eða búinn að skrifa að skroti við nótuna, og er með fullt af einhverjum styttingum sem eru óskiljanlegar. Þannig að við erum búin að leggja svolítið á okkur við að gera þetta spilanlegt.

Í bókinni eru ljósmyndir af handritinu í raun í stærð, þannig að þetta er bara eins og að vera með handritið. Við erum búin að skrifa líka: „Sko, þetta lag er á þessari blaðsíðu,“ þannig að fólk á alveg að geta borið saman og breytt eða mótmælt okkar ákvarðanatöku. Hann gleymir líka oft að skipta um tóntegund, gleymir að merkja að það hafi komið aukakross eða hvað.

Já, þannig að við gerðum þetta. Það er kafli sem Vegar og Mette Vordal, konan Vegars, dóttir í sagnfræði, skrifa saman um spilastíl íslensku fiðlaranna og hvernig er að spila á, tengt sambærilegri tækni á Norðurlöndunum.

Það er kafli um dansmenninguna í Reykjavík á nítjándu öld, sem var ansi blómleg, og það er líka kafli um danstegundirnar: Hvað er vals? Vals er í þremur fjórðu, áherslan er á einum.

Svona er dansinn í lifandi hefð, ekki? Það er svona smá tenging og útskýring fyrir fólk sem hefur áhuga á að fræðast um þetta, að lesa aðeins um hvað þetta þýðir allt saman. Síðan er Inga með stuttan kafla um uppskriftarferlið, eða umskriftarferlið, og loks er stutt samantekt á ensku eftir Krist Fóster um innihald bókarinnar.

Og Vegar er búinn að taka alla tónlistina upp og hún verður aðgengileg á Ísmús. Þegar líftími þessarar útgáfu er búinn langar mig að hlaða henni líka upp þar. Það er ekkert leiðinlegra en skemmtileg rit sem eru gefin út fyrir hundruðum árum í 50 eintökum og maður þarf að hafa fyrir því að leita þeirra í einkasöfnum og dánarbúum til þess að komast í efnið. Þannig að við vildum bara reyna að gera þetta aðgengilegt.

En bókaútgáfa vekur miklu meiri athygli, þannig að það er líka. Síðan þegar þetta var komið fórum við að hugsa: Það gerir ekkert gagn að gefa þetta brot. Þá ákváðum við að halda námskeið fyrir fiðlukennara á Íslandi, eða höfuðborgarsvæðinu svo sem. Við höfðum samband við alla tónlistarskóla og bókuðum Vegar til að koma til Íslands.

Við héldum námskeið fyrir fiðlukennara þar sem farið var yfir fjögur hugurlög í handritinu og þau voru útsett heldur í átta röddum fyrir öll getustig, frá fólki sem er að taka upp fiðlu í fyrsta skipti upp í háskólanemendur. Allar raddirnar virka saman og það er hægt að skipta þeim út og sleppa sumum og svona. Þetta er ansi umfangsmikil útgáfa.

Og þið söfnuðuð að hluta til fyrir henni á Karolina Fund og það gekk nú bara ljómandi vel.

Já, heldur betur. Við fengum ekki mikið um styrki á Íslandi, ekki í svona beinum peningum.

Og voru ansi margir til í að sleppa því samt að rukka reikning, en það var mjög erfitt að fá styrk í gegnum svona hefðbundin styrkjaform. Við fengum styrk í Noregi og svona. Minn grunur er sko annaðhvort að við séum rosa léleg að skrifa styrktarumsóknir eða þá að þetta sé frekar óhefðbundið verkefni fyrir íslenska styrkjakerfið. Það er svolítið umfangsmikið og svolítið út um allt, eins og ég hérna.

Þannig að við fengum eiginlega meiri peninga erlendis frá heldur en hérlendis, en ofboðslega þykir stuðningur og jákvætt viðmót frá fólki. Við vorum komin með fyrir stórum hluta af vinnunni, bókastúdíó og græddum það allt saman, en við áttum eftir að sækja peninginn til að prenta þetta og svona alls konar.

Þannig að við fórum á Karolina Fund og kynntum verkefnið þar og buðum fólki í raun að forpanta bækur og kannski fá ódýrari miða á tónleikana eða eitthvað svoleiðis. Við söfnuðum þar fyrir prentkostnaðinum, en við erum ekkert að gefa þetta út í einhverjum 5.000 eintökum, sko.

En við fengum bara ansi góðar viðtökur og mikinn stuðning frá fólki og virkilega gaman að sjá. Við til dæmis vorum viðbúin því að það yrði rosamikið fyrstu tvo dagana og rosamikið síðustu tvo og síðan kannski ekkert á milli, en okkar upplifun var þvert á móti bara stöðug.

En þetta er svolítið óhefðbundið að mörgu leyti, en maður hefur séð að það er mikill áhugi á þessu verkefni líka. Og útgáfan er ofboðslega falleg, bókin er mjög flott. Þetta er mjög skemmtilegt verkefni og líka svona fjölþætt, eins og þú segir, með þessu námskeiði og svona. Kannski ýmsir sem geta nýtt sér það, nemendur, kennarar og önnur sem hafa áhuga.

En hvað finnst þér nú? Ætli nú ertu búin að fara með okkur, Dagrúnu, bara í stutt samtal alveg í gegnum svona, hvað má segja, bara mikla sögu dansmenningar á Íslandi í raun. Áhugavert er svo, segir að eitthvað sem við köllum gömlu dansana mætti segja að séu kannski bara þjóðdansar? Ættum við að hætta að vera að hengja okkur yfir höfuð í einhver svona merki?

Já, mín tilfinning er að forskeytið „þjóð-“ sé alveg baneitrað. Þetta er brátt menningararfur, en já, þetta er svolítið flókið, og sérstaklega vegna þess að þetta er náttúrlega eitthvað sem þjóðfræðin dílar við, og þú hefur alltaf gert. Það er svolítið vandmeðfarið að nota þetta hugtak: þjóðdansar, þjóðtónlist, þjóðfræði.

En á sama tíma er alveg klárlega þörf fyrir svona hugtak, og það er ekkert annað: menningararfsdansar eða dansar gengur ekki upp. En það er líka svolítið áhugavert að þetta snýst kannski líka svolítið um viðhorf og skilgreiningu einstaklingsins á sjálfum sér, og það gerir þetta svo flókið. Það gerir það líka bara rosalega flókið að vinna með svona tónlistina, kannski síður en við sjáum með þjóðbúningana. Fólk er með ofboðslega sterkar skoðanir.

Og núna er náttúrlega rosa uppsveifla í áhuga á þjóðbúningum á Íslandi. Margt af smart er að skrifa greinina á eftir annarri um að þetta sé aðal skvísan hérna. Hvað skrifar hann hérna? „Allar skvísur eiga þjóðbúning.“

Og á sama tíma eru háværar raddir sem tala um hvað þetta er óaðgengilegt og dýrt og alls ekkert endurspeglandi fyrir almenning. Svona verkefni eins og danslögin voru hlutlaus, þegar flestum er alveg sama.

Þetta verður aðalskrifstjóðlustaða, en ég hef alveg verið að sýna hérna dansa og verið króaður af eldri borgurum með göngugrindur og skammaður fyrir að dansa ekki alvöru þjóðdansa og alls konar svona. Þannig að ég held að að mörgu leyti þá erum við ennþá að glíma við þessar hugmyndir um þetta eftirlendusamtal: Var Ísland nýlendi eða hjáland? Og þú veist, erum við með einhvern bagga eða ekki? Þú veist, skiptir þetta einhverju máli?

Og ég held að það sé kannski líka svolítið ósvarað, vegna þess að síðan er maður alltaf að lenda í einhverju svona sem er kannski bara, þú veist, að þetta geti ekki verið þjóðdansar, því þetta er frá Danmörku eða þetta er innflutt eða...

Þú veist, þetta er svona þannig. Ég er ekki með svarið, ég veit ekki. Ég veit það eiginlega ekki. Spurning ef ég var í Danmörku daginn að skoða hérna íslensk föt í geymslunum á Þjóðminjasafninu.

Og þau töluðu um: „Sko, þetta eru mjög greinilega þjóðdansaföt, einhver eitthvað vesti frá 1910 eða eitthvað, en þetta er frá 1912, mjög greinilega.“ Þá er eitthvað viðhorf þar sem ég bara hef ekkert inn í, sko. Og ég held að þessi þjóðdansaumræða byggi rosalega mikið á bagga þeirrar kynslóðar sem maður ákveður að takast á við það.

Og að mörgu leyti þá velti ég því fyrir mér hvort það sé mikið gagn að tengja við þjóðerni á annað borð, frekar en menningararf eða staðbundið. Og eins og við deilum gömlu dönsunum með Norðurlöndunum, gamaldans heitir það þar á flestum stöðum. Ég veit ekki hvað það heitir á finnsku, en þar er það einmitt eitt staðbundið afbrigði.

Ef það eru einhverjir aðrir dansar, þá eru það oftar bara miklu, miklu eldri dansar, sko, sem verið er að skoða út frá þjóðerni. Og síðan er líka spurning, sko, út frá hverju mótum við hugmyndina um þjóðerni? Er það þetta tímabil fyrir iðnbyltingu, að við urðum tengd, eða er það eins og við séum að skoða út frá einhverjum hugmyndum um einhverja gullöld?

Hvenær þetta tímabil fyrir iðnbyltingu, hún var hér. Nú ætla ég ekki að fara að segja einhverja öld sem ég er að fara að glúðra hérna, ekki mikið í þessu. Nei, svo er kannski einmitt alltaf málið að þetta er alltaf aðeins flóknara en lítur út fyrir að vera einhvern veginn hvað á að falla hvar og hvers vegna.

Þetta er feikilega skemmtilegt og til hamingju með bókina, bara þið öll sem stóðuð að þessu. Þetta er frábært sem komið er út, algjörlega, og bara mjög skemmtilegt og mikilvægt verkefni líka. Einhver heimavinna, Dagrún?

Já, hlusta á danslög Jónasar þegar þau komu út. Já, og einmitt, kaupa bókina. Hún verður eflaust komin út þegar þá. Hvet fólk til að fara og fjárfesta í henni. Ég bara hlakka til að dansa lög Jónasar á böllum og næstum því.

Takk kærlega fyrir að koma og segja okkur frá. Já, takk fyrir mig.