Mistökin sem ég gerði voru að vera ekki meira „kallinn“, að vera ekki meiri „stjóri stjóri“

Við náðum ótrú­legum árangri. Og við náðum honum vegna þess að minn mál­flutn­ingur og þau mál sem við erum að berj­ast fyrir eru stað­sett að öllu leyti í efna­hags­legum veru­leika verka- og lág­launa­fólks.

Starfs­fólk Eflingar skildi ekki hvað ég var að segja við þau á þessum fundi á föstu­dag­inn. Þau skildu aldrei þessa bar­áttu. Þau settu sig aldrei inn í hana af þeirri dýpt sem þarf til að skilja hana. Á end­anum held ég að það sé vegna þess að þau við­ur­kenna ekki og skilja ekki þær aðstæður sem verka- og lág­launa­fólk innan Eflingar býr við. Og þau við­ur­kenna ekki og skilja þann sam­fé­lags­lega raun­veru­leika sem við búum við. Þau við­ur­kenna ekki og skilja ekki það eign­ar­hald sem auð­stéttin hefur á þessu sam­fé­lagi og þar með við­ur­kenna þau og skilja ekki að til þess að ná árangri þá þarf að sýna þrek og þor og hug­rekki og kapp­semi.“

Þetta segir Sólveig Anna Jóns­dóttir, ný fyrr­ver­andi for­maður Eflingar, sem sagði af sér for­mennsku í stétt­ar­fé­lag­inu fyrir tæpri viku síðan. Viðar Þor­steins­son, fram­kvæmda­stjóri Eflingar og nán­asti sam­starfs­maður hennar, sagði í kjöl­farið upp störfum.

Héngum yfir hyldýpi

Sú atburða­rás sem leiddi til afsagnar Sól­veigar Önnu hófst fimmtu­dag­inn 28. októ­ber þegar RÚV birti við­tal við Guð­mund Bald­urs­son, stjórn­ar­mann í Efl­ingu, þar sem hann greindi frá því að hann hefði ítrekað reynt að álykt­un­ sem afhent hefði verið í júní síð­ast­liðnum og inni­hélt ásak­anir um að hún héldi úti sér­stökum „aftöku­lista“ og hefði framið grafal­var­leg kjara­samn­ings­brot. Álykt­unin var und­ir­rit­uð af trún­að­ar­mönnum og sögð sett fram fyrir hönd starfs­manna. Guð­mundur sagði í frétt­inni að hann hefði áhyggjur af fram­komu stjórn­enda Efl­ingar gagn­vart starfs­fólki. Tal­aði hann meðal ann­ars um að starfs­fólk sem hefði hætt hjá Efl­ingu hefði talið sér „að ein­hverju leyti ógnað innan gæsalappa, af ógn­ar­stjórn.“

Sólveig Anna er mjög skýr með það að með álykt­un­inni sem sett var fram í júní hafi vopnin sem hún telur nauð­syn­leg til að sinna því starfi sem hún var kosin til að sinna verið slegin úr hönd­unum á henni. „Á þessum árum síðan ég var kosin þá hef ég þurft að eyða miklum tíma og orku í að verj­ast allskyns ásök­unum. Þegar þessi ályktun kom þá héngum við Viðar yfir ein­hvers­konar hyl­dýpi og það væri hægt að sleppa okkur hvenær sem er með því að birta álykt­un­ina opin­ber­lega, enda er hún und­ir­rituð af trún­að­ar­mönnum og inni­heldur ósannar og grafal­var­legar ásak­anir. Þá gætum við ekki varið okkur.“

Þegar sím­tal hafi borist frá frétta­manni RÚV í aðdrag­anda birt­ingu frétt­ar­innar hafi Sólveig Anna áttað sig á því að atburða­rásin sem hún hafði að ein­hverju leyti verið að und­ir­búa sig undir að gæti orðið, væri að verða að veru­leika. „Ég hug­leiddi bara stöðu mína og þær aðstæður sem voru upp komnar og komst að þeirri nið­ur­stöðu að það væri ekk­ert annað að gera. Ég taldi mig vita með vissu að á þessum tíma væru mjög fáir úr starfs­manna­hópnum, alls fimm manns auk nokk­urra stjórn­enda, sem hefðu séð þessa ályktun. Ég taldi mig vita að það væru fáir sem hefðu komið að því að skrifa hana og að hún hefði ekki farið í neina dreif­ingu innan starfs­manna­hóps­ins. Af ein­hverjum ástæðum virð­ist Guð­mundur Bald­urs­son hafa fengið ein­hvers­konar aðgang eða veður af þessu og sömu­leiðis fyrr­ver­andi stjórn­andi sem reyndi að nota álykt­un­ina til að fjár­kúga mjög veg­legan starfs­loka­samn­ing út úr félag­inu.“

Ekki krafa, heldur bón

Sólveig Anna segir að hún hafi ekki verið að krefj­ast neins þegar hún ávarp­aði starfs­menn á föstu­dags­morg­un­inn og hafi tekið það skýrt fram. Hún hafi sömu­leiðis sagst skilja ef þau vildu ekki gera það sem hún var að biðja um. „En ég von­að­ist til þess að flestir starfs­menn, sem höfðu ekki séð álykt­un­ina, myndu hugsa með sér þegar það gerð­ist að það sem fram er haldið í henni stæð­ist enga skoðun. Á þeim grund­velli bað ég um lág­marks­trausts­yf­ir­lýs­ingu. Það hefði í raun verið hægt að setja hana fram í einni setn­ingu: Á skrif­stofu Eflingar ríkir ekki ógn­ar­stjórn.“

Aukin rót­tækni og vilji til aðgerða á borð við verk­falla fylgdi komu Sól­veigar Önnu inn í verka­lýðs­bar­átt­una. Hér sést hún við verk­falls­gæslu þegar starfs­menn hót­ela lögðu niður störf.

Mynd: Bára Huld Beck

Eftir að hafa ávarpað starfs­fólk hafi hún farið inn á skrif­stof­una sína nálægt fund­ar­rým­inu þar sem starfs­menn ræddu saman um beiðni hennar. „Svo þegar líður aðeins frá þá heyri ég að þau eru að fara í kaffi og að fá sér vöfflur. Ég heyri hlátra­sköll og þá rennur upp fyrir mér þetta ljós að þau myndu ekki vilja lið­sinna mér. Þá ákvað ég að fara heim vegna þess að ég gat ekki hugsað mér að sitja þarna lengur. Svo liðu tveir tímar í við­bót og þá kom þessi texti ann­ars vegar sem sendur var til RÚV þar sem ekk­ert var borið til baka og hins vegar sem var sendur til stjórn­enda þar sem ég var sögð ósann­gjörn að hafa beðið um þetta og því haldið fram að inni­hald álykt­un­ar­innar ætti rétt á sér. Þar er því líka haldið fram að ekk­ert hafi verið gert og ekki hafi verið brugð­ist við. Það er bara ósatt og ég á gögn um sam­skipti sem sýna fram á annað.“

Henni, og helsta sam­starfs­fólki hennar, hafi orðið ljóst að ef álykt­unin yrði gerð opin­ber myndi þau ekki getað starfað lengur. „Það myndi þessi her­ferð sem rekin hefur verið gegn okkur víða að loks­ins ná þessum raun­veru­lega árangri að við hefðum á end­anum engan trú­verð­ug­leika.“

Litu á COVID-álag sem kjarabætur

Að sögn Sól­veigar Önnu var starfs­manna­fund­ur­inn ekki settur á ein­ungis til að hún gæti ávarpað starfs­fólk.

Hann hafði lengi verið á dag­skrá. Á meðal þess sem átti að ræða var nið­ur­staða starfs­á­nægjukann­ana og hún segir að nið­ur­staða slíkra kann­ana sem gerðar hafi verið á hennar tíma í for­manns­stóli hjá Eflingu hafi sýnt að starfs­á­nægja væri almennt yfir með­al­lagi í sam­an­burði við önnur fyr­ir­tæki og stofn­anir sem geri sam­bæri­legar kann­anir. „Allar aðstæður á skrif­stof­unni eru mjög góðar. Þarna eru eig­in­lega allir starfs­menn með laun yfir 700 þús­und krónur á mán­uði, líka ósér­hæft skrif­stofu­fólk. Það er ókeypis heitur matur á hverjum degi. Það eru fullir ísskápar af mjólk­ur­vörum. Það eru allar skúffur fullar af kexi. Það eru allir með sér skrif­stofur og öllu vinnu­tól til algjörar fyr­ir­myndar. Það eru árs­há­tíð­ar­ferðir til útlanda. Það er mjög ríf­leg stytt­ing vinnu­vik­unnar við lýði og frjáls­leg umgengi um vinnu­tíma. Fólk getur komið og farið nokkuð frjáls­lega. Aldrei nokkru sinni frá því að ég kom þarna inn hef ég, eða Viðar sem var minn und­ir­maður, farið fram með ein­hverjum hót­unum um að við ætl­uðum að taka eitt­hvað af fólki. Þvert á móti.“

Í því sam­hengi nefnir hún að sér­stakt COVID-álag hafi verið greitt, alls 36 þús­und krónur á mán­uði, allan þann tíma sem þvinguð heima­vinna vegna far­ald­urs­ins stóð yfir. „Það var ég sem lagði það til og kom því á. Þegar það var tekið í burtu eftir að ástandið breytt­ist og fólk var ekki jafn mikið að vinna heima hjá sér þá varð fólk mjög ósátt og leit svo á að það væri að verða fyrir ein­hverri kjara­skerð­ingu.“

Hópi innan Eflingar sem sé uppsigað við hana og Viðar

Hún lýsir ástand­inu sem skap­að­ist eftir fram­lagn­ingu álykt­un­ar­innar í júní, sem enn hefur ekki birst opin­ber­lega, sem gísla­töku­á­standi. Það hafi komið henni í opna skjöldu hversu tryll­ings­legt orða­lagið var, hversu ofstæk­is­fullt það var, og hversu mann­orðs­rústandi það var að hennar mati. „Orðið „aftöku­listi“ brennd­ist bara inn í huga mér.“

Sólveig Anna seg­ist eiga erfitt með að átta sig á því í hvaða sam­hengi það hug­tak hafi verið sett fram. Það sem hafi þó teikn­ast upp fyrir henni með afskap­lega skýrum hætti sé að það sé hópur starfs­fólks innan Eflingar sem sé afskap­lega upp­sigað við hana og Viðar. „Svo held ég að það fari af stað ein­hvers­konar múgæs­ing. Það er auð­vitað erfitt fyrir mig að lýsa því sem að fólk er að segja inni á vinnu­staðnum hvert við annað. En ég ætla samt að segja að ég tel að þessi her­ferð, þessi vagn sem þarna er settur af stað, hann hafi verið dreg­inn af fremur fámennum hópi. Aðrir hafi svo fylgt í kjöl­farið og ekki viljað standa gegn þessu.

Ástæðan er sú að ég hef ekki notið fullrar sam­hygðar og rétt­inda sem mann­eskja inni á vinnu­staðnum. Ég er ekki innan úr þess­ari hreyf­ingu, ég kem að utan. Við Viðar erum mjög kapp­söm og mark­miða­sett. Erum vinnu­söm, með mikið starfs­þrek og mikla orku. Það kannski gerir það að verkum, ásamt rót­tækri orð­ræðu, að ég varð jað­ar­sett innan vinnu­stað­ar­ins.“

Sólveig Anna og Agnieszka Ewa Ziółkowska, sem tók við for­mennsku af henni og varð um leið fyrsti for­maður Eflingar sem er af erlendu bergi brot­inn.

Mynd: Efling

Hópurinn sem hún telur standa að baki þessu er bland­aður að mati Sól­veigar Önnu. Hann sam­anstendur af fólki sem var fyrir á skrif­stofu Eflingar þegar hún tók við og af fólki sem var ráðið inn af henni og Viðari. „Ég hef ekki komið að ráðn­ingum nema að litlu leyti og ég hef aldrei ætl­ast til þess að mér per­sónu­lega sé sýnd ein­hver yfir­gengi­leg holl­usta. Þvert á móti. Það sem ég hef ætl­ast til er að þessu verk­efni sem ég stend fyrir, að því sé sýnd holl­usta. Að það sé við­ur­kennt af fólki að verk­efnið skipti mestu máli.“

„Þetta fólk á bara að læra íslensku“

Það verk­efni hafi verið tví­þætt. Annars vegar að gera Eflingu að bar­áttu­sam­tökum fyrir þá sem greiða félags­gjöldin, verka- og lág­launa­fólks á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Og hins vegar að taka alla þjón­ust­una í gegn. „Þegar ég var í þess­ari kosn­inga­bar­áttu 2018 þá fór ég af stað með mjög rót­tæka orð­ræðu og rót­tækt plat­form sem var efna­hags­legt fyrst og fremst. En á öllum þeim fundum sem ég fór á og í sam­tölum við félags­fólk kom það í ljós með mjög skýrum hætti að krafa fólks var sú að þjón­usta félags­ins yrði mjög ræki­lega tekin í gegn.“

Það átti sér­stak­lega við gagn­vart aðfluttu fólki, sem í dag er um helm­ingur félags­manna í Eflingu. „Ég horfð­ist í augu við það og átt­aði mig á því að ekki aðeins var aðflutt fólk á hrika­lega slæmum stað hvað varðar laun og hús­næð­is­að­stæður heldur gat það raun­veru­lega ekki haft neinn aðgang að félag­inu. Það var engin virð­ing eða við­ur­kenn­ing á því inni í þessu skrif­stofu­virki að þessi stóri hópur, helm­ingur félags­fólks, ætti alla heimt­ingu á því að geta bara ávallt fengið alla þá þjón­ustu sem það ætti rétt á og líka fulla heimt­ingu á því að geta tekið þátt í starfi félags­ins.“

Sólveig Anna rifjar upp eitt dæmi um þetta verk­efni sem mætti þeim strax og hún og Viðar komu til starfa hjá Eflingu. Þá hafi verið haldin starf­manna­fundur þar sem þau lýstu því að þessar breyt­ingar stæðu til. „Þá var bara hálaun­aður starfs­maður skrif­stof­unnar sem rétti upp hönd og segir „ég er ekki sam­mála þessu. Þetta fólk á bara að læra íslensku“ og svo fram­vegis. Þetta við­mót hefur verið mjög raun­veru­legt innan verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar í heild. Þessi full­yrð­ing mín er mjög auð­sann­an­leg vegna þess að það er ekki fyrr en við komum þarna inn að hreyf­ingin í heild fór að taka til í þessu mjög mark­visst. Að hún fór að við­ur­kenna og elta okkar for­dæmi. Að við­ur­kenna að þetta aðflutta fólk eru ekki bara ein­hverjir far­and­verka­menn og eitt­hvað fólk sem kemur og fer, heldur sest hérna að og eru þátt­tak­endur í sam­fé­lag­inu. Að hreyf­ingin eigi að vera fyrir það og eigi að þjón­usta það á allan hátt.“

Krafa um að aðflutt fólk aðlagaði sig að hreyfingunni, ekki öfugt

Var þá útlend­inga­andúð í hreyf­ing­unni?

„Í mis­miklu mæli. En já, ég myndi segja það og byggi mál­flutn­ing minn á þeim efn­is­lega raun­veru­leika sem við búum við. Ef það hefði verið við­ur­kennt að þessi hópur ætti að njóta alls þess sem hann á inni hjá þess­ari hreyf­ingu, þá hefði ekki þurft að bíða eftir að ný for­ysta kæmi. Krafan hafi verið sú að aðflutta fólkið aðlag­aði sig að hreyf­ing­unni í stað þess að hreyf­ingin aðlag­aði sig að þeirra stöðu.“

Aðspurð um hvað þau hafi nákvæm­lega gert til að aðlaga þjón­ustu Eflingar að þörfum aðflutts fólks segir Sólveig Anna að þau hafi strax gert kröfu um menn­ing­ar­læsi í við­móti á skrif­stof­unni. „Þarna unnum við mikið frum­kvöð­uls­starf. Við fórum strax í það að tryggja að allir fundir sem við höldum yrðu texta­túlk­aðir. Við förum strax í það að láta þýða fullt af efni. Svo förum við í að útbúa heima­síð­una og „mínar síður“ innan hennar þannig að fólk geti nálg­ast efni á íslensku, ensku og pólsku. Þetta hefur verið, ásamt okkar mark­vissu og rót­tæku kjara­bar­áttu, þá hefur þetta verið það verk­efni sem ég hef verið mjög upp­tekin af að sé sinnt af fullum heil­indum gagn­vart félags­fólki Eflingar.“

Hún segir að strax í upp­hafi COVID-far­ald­urs­ins hafi farið að heyr­ast raddir víða í sam­fé­lag­inu um að það þyrfti að stöðva samn­ings­bundnar launa­hækk­anir og taka kjara­samn­ing­anna úr sam­bandi. „Ekki bara frá stjórn­völdum og Samtaka atvinnu­lífs­ins, heldur líka ann­ars staðar. Ég sagði ein­fald­lega: ég mun aldrei gera þetta. Ég skrif­aði undir lífs­kjara­samn­ing­inn með blóði, svita og tárum, bæði mínum eigin og minna félags­manna. Ef þetta yrði tekið úr sam­bandi myndi ég fara með það í atkvæða­greiðslu innan Eflingar. Ég full­yrði, og mun full­yrða það hvar sem er, að þessi afdrátt­ar­lausa afstaða mín, með stuðn­ingi stjórnar Eflingar, að það myndi aldrei verða tekin króna af, hún varð til þess að ná þeirri nið­ur­stöðu að þetta yrði ekki gert og að tryggja að samn­ing­arnir myndu halda.“

Skrifað var undir lífs­kjara­samn­ing­anna í apríl 2019. Þeir tryggðu krónu­tölu­hækk­anir og þeir sem voru með lægstu launin, fengu mest.

Mynd: ASÍ

Þegar hún er spurð hvort þetta hafi verið raddir innan úr verka­lýðs­hreyf­ing­unni sagði hún þetta hafa verið vanga­veltur þaðan um að þessar leiðir væru mögu­lega það rétta í stöð­unni. „Við þurftum að taka þennan slag aftur og aftur og aftur til að kveða þetta niður. Við ætl­uðum ekki að vega að efna­hags­legum rétt­indum verka- og lág­launa­fólks.“

Stærstu mistökin að vera ekki meira „kallinn“

Þegar hún er spurð hvort hún hafi ekki gert ein­hver mis­tök í þessu ferli gengst Sólveig Anna við því að hafa gert slík. „Mistökin sem ég gerði voru að vera ekki meira „kall­inn“, að vera ekki meiri „stjóri stjóri“. En ég gat það samt ekki. Ég á mjög erfitt með að leika eitt­hvað hlut­verk. Get ekki þóst vera ein­hver „kall“. En það voru á end­anum stóru mis­tökin.

Þá hefði ég kannski ekki þurft að takast á við þetta eins og ég hef gert. Það var bara svo rík löngum hjá mér að láta hlut­ina ganga og búa ekki til eitrað ástand. En það er mjög mikið umburð­ar­lyndi innan verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar fyrir lágum stand­ard. Og mjög mikið umburð­ar­lyndi fyrir lágum stand­ard almennt í íslensku sam­fé­lagi. Ég vinn ekki þannig gagn­vart sjálfri mér né öðrum. Ég vil að hlut­irnir séu gerðir vel og gerðir rétt. Ég vildi óska þess að ég hefði beitt mér öðru­vísi og ekki af svona mik­illi með­virkni gagn­vart mis­tökum og rugli sem ég ákvað að takast ekki á við vegna þess að ég var hrædd við þær afleið­ingar sem það myndi hafa.“

Ekki búin að ákveða næstu skref

Í stöðu­upp­færsl­unni þar sem Sólveig Anna til­kynnti afsögn sína sagði hún líka að hún ætl­aði aldrei að hætta í bar­áttu fyrir rétt­læti fyrir þá sem til­heyrum stétt verka- og lág­launa­fólks og þekkja lífið undir oki auð­valds­kerf­is­ins og lág­launa­stefn­unnar. Aðspurð um hvað þetta þýði, og hvort hún sé að boða end­ur­komu inn í stétt­ar­fé­lags­bar­áttu innan tíðar, segir Sólveig Anna ekki vera komin þangað. „Ég er að vinna mig í gegnum þetta áfall að vera hrakin burt úr emb­ætti for­manns Eflingar sem ég tel mig hafa notið nær afdrátt­ar­lauss stuðn­ings félags­manna til að gegna. Og ég ætla bara að fá að vera þar. Eina ákvörð­unin sem ég hef tekið er að klára loks­ins ævi­sögu Rosu Lux­emburg, sem er mik­ill doðrantur.“

Sólveig Anna ásamt Viðari Þor­steins­syni, nán­asta sam­starfs­manni hennar, skömmu eftir að þau komu til starfa hjá Eflingu. Mynd: Efling

Mynd: Facebook-síða Viðars

Þegar spurn­ingin er ítrekuð og spurt hvort það komi til greina að hún bjóði sig aftur fram seg­ist Sólveig Anna ekki vera búin að ákveða neitt. Hún skilji þó að það séu bolla­legg­ingar um hvort hún muni fara aftur fram í kom­andi for­manns­kosn­ingum í Eflingu, sem þurfa að fara fram fyrir lok mars á næsta ári. „Ég hef fengið gríð­ar­legt magn af skila­boðum frá alls­konar fólki sem lýsir yfir upp­námi yfir því að þetta sé að ger­ast og inn­takið í þessum skila­boðum frá félags­fólki Eflingar er ein­beitt ósk um að þetta megi ekki vera að ger­ast. Það er ekki vegna þess að þeim finnst ég svo skemmti­leg mann­eskja, heldur út af þeim árangri sem hefur náðst. Og vegna þess að það fólk sem ég hef unnið með, til dæmis í samn­inga­nefndum, veit að ég gefst ekki upp. Ég segi alltaf satt og rétt frá og leita alltaf eftir lýð­ræð­is­legu umboði fyrir því sem ég geri og hef reynt að vera alltaf til staðar fyrir félags­fólk. En ég lít svo á núna að ég geti ekki hugsað lengra fram í tím­ann en einn dag í einu núna. Ég er bara þar.“