Svokallað landsréttarmál heldur áfram að draga dilk á eftir sér, núna þremur og hálfu ári eftir að umfjöllun hófst um skipan dómara við nýtt millidómstig. Kjarninn óskaði eftir samtali við Sigríði Á. Andersen um málið og þá sérstaklega um aðdraganda afsagnar hennar í mars í fyrra.
Í svari Sigríðar til Kjarnans segir hún að nú hafi hún rætt þetta mál í þaula og skrifað um það fjölda greina sem hægt sé að nálgast á sigridur.is.
„Trúi ekki öðru en að blaðamennskan telji þetta mál orðið „old news“. Þetta er í öllu falli liðin tíð og ég dvel ekki frekar við hana,“ segir hún í skriflegur svari til Kjarnans.
Samstarfsfólk hennar í ríkisstjórn látið málið hlaupa með sig í gönur
Sigríður ræddi aftur á móti aðdraganda afsagnar sinnar í Víglínunni um síðastliðna helgi.
„Ég get sagt það heiðarlega að þeir fundir sem ég átti með tilteknu fólki, þeir komu mér á óvart að því leyti að mér fundust bara allir sem ég talaði við vera bara hálf hauslausir. Hafa misst einhvern veginn fótinn og koðnað einhvern veginn niður og menn voru einhvern veginn algjörlega óundirbúnir fyrir þetta,“ sagði Sigríður.
Það væri furðulegt.
Hún sagði jafnframt að samstarfsfólk hennar í ríkisstjórn sem hún ræddi við hefði látið málið hlaupa með sig í gönur. „Einstakir menn ætluðu sér síðan að láta þetta snúast um mína persónu og því ætlaði ég nú ekki að sitja undir, svo sannarlega ekki.“
Stofnun millidómstigs
Byrjum á byrjuninni. Lengi hafði verið rætt um nauðsyn þess að setja á fót millidómstig á Íslandi og að dómskerfið yrði þar með á þremur stigum í stað tveggja. Á vef Stjórnarráðsins kemur fram að árið 1972 hafi þáverandi dómsmálaráðherra skipað sérstaka réttarfarsnefnd og á grundvelli tillagna hennar hafi verið lagt fram á árunum 1975 til 1976 frumvarp um millidómstig sem síðan hefur gengið undir nafninu Lögréttufrumvarpið. Meginmarkmið frumvarpsins voru hraðari meðferð dómsmála og aukinn aðskilnaður dómsvalds og framkvæmdarvalds. Þetta frumvarp var lagt fram á Alþingi með ýmsum breytingum alls fimm sinnum á árunum þar á eftir en náði ekki fram að ganga. Hugmyndin um millidómstig lá eftir það í dvala og var ekki hluti af þeim breytingum á dómstólaskipan og réttarfarsumbótum sem innleiddar voru hér á landi á árinu 1992
Í desember árið 2006 ritaði dómstólaráð bréf til dómsmálaráðherra í tilefni þess að til meðferðar var frumvarp til nýrra laga um meðferð sakamála. Þar var lagt til að komið yrði á fót millidómstigi í sakamálum til að koma til móts við sjónarmið um réttláta málsmeðferð þannig að fullnægt yrði kröfum mannréttindasáttmála Evrópu um áfrýjun dóma í sakamálum. Síðar skipaði dómsmálaráðherra nefnd til að fjalla um hvernig best mætti tryggja milliliðalausa sönnunarfærslu í meðferð sakamála og skilaði hún skýrslu um málið 1. október 2008.
Taldi nefndin margt benda til þess að gildandi fyrirkomulag um sönnunarfærslu fyrir Hæstarétti Íslands bryti gegn meginreglunni um milliliðalausa sönnunarfærslu og gengi í berhögg við mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki hefði tíðkast í framkvæmd að rétturinn endurmæti niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi framburðar með því að taka skýrslur af ákærða eða vitnum þar fyrir dómi. Þess í stað hefði rétturinn oftast gripið til þess ráðs að ómerkja dóm og vísa málum aftur heim í hérað. Beiting úrræðisins ylli oft töfum á meðferð máls, auk þess sem ekki væri unnt að beita því nema einu sinni í hverju máli. Lagði nefndin til að stofnaður yrði dómstóll á millidómstigi.
Frumvörp um stofnun millidómstigs samþykkt 2016
Þann 8. október 2010 héldu Ákærendafélag Íslands, Dómarafélag Íslands, Lögfræðingafélag Íslands og Lögmannafélag Íslands málþing um stofnun millidómstigs hér á landi. Þar kom fram mikill einhugur um stofnun millidómstigs í einkamálum og sakamálum. Þessi félög sendu í kjölfarið erindi til dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins þar sem skorað var á dómsmálaráðherra að beita sér fyrir stofnun millidómstigs í einkamálum og sakamálum. Ráðuneytið ákvað þann 13. desember 2010 að skipa vinnuhóp til að fylgja þessu erindi eftir. Fékk vinnuhópurinn þau fyrirmæli „að taka til skoðunar þörfina á að setja á fót hér á landi millidómstig sem taki bæði til sakamála og einkamála, kosti þess og galla og hvernig slíku millidómstigi væri best fyrir komið auk þess að leggja mat á þann kostnað sem slíku væri samfara.“ Þá skyldi hópurinn hafa samráð við fulltrúa framangreindra félaga við vinnu sína. Vinnuhópurinn skilaði innanríkisráðuneytinu skýrslu í júní 2011 þar sem fjallað var ítarlega um stofnun millidómstigs og kostir og gallar hinna ýmsu leiða raktir.
Árið 2013 skipaði innanríkisráðherra nefnd til að vinna frumvarp til að setja á fót millidómstig. Skilaði nefndin frumvarpi sínu í mars 2015. Í framhaldi af því var að tilstuðlan þáverandi innanríkisráðherra, Ólafar Nordal, unnið að frekari útfærslu frumvarpsins auk þess sem tilhögun stjórnsýslu dómstóla var tekin til nánari athugunar. Í kjölfarið, eða í mars 2016, lagði innanríkisráðherra fram tvö lagafrumvörp á Alþingi um stofnun millidómstigs hér á landi, annars vegar frumvarp til nýrra laga um dómstóla og hins vegar frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Bæði frumvörpin voru samþykkt á Alþingi þann 26. maí 2016.
Listi dómsmálaráðherra ólíkur þeim lista sem dómnefnd lagði fram
Sigríður Á. Andersen þingmaður Sjálfstæðisflokksins tók við sem dómsmálaráðherra í kjölfar þess að ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar var kynnt til leiks í janúar 2017.
Hún birti þann 30. maí 2017 tillögu sína yfir þá 15 umsækjendur sem hún vildi skipa í Landsrétt – þetta nýja millidómsstig sem átti að taka til starfa í byrjun janúar árið eftir. Þá myndu öll sakamál sem áfrýjað hefði verið til Hæstaréttar fyrir þann tíma færast til Landsréttar sem myndi ljúka meðferð þeirra.
Listi Sigríðar var aftur á móti frábrugðinn þeim lista sem dómnefnd um hæfi umsækjenda hafði lagt fram tæpum tveimur vikum áður. Fjórir af þeim 15 sem dómnefndin hafði mælt með voru ekki lengur tilnefndir og fjórir aðrir komnir í þeirra stað. Kynjahlutföll höfðu verið löguð umtalsvert. Í stað tíu karla og fimm kvenna vildi ráðherrann skipa átta karla og sjö konur. Kynjasjónarmið réðu þó ekki för við breytinguna að sögn ráðherra. Þau eru ekki hluti af rökstuðningi hennar fyrir breyttri röðun, heldur einungis dómarareynsla, sem Sigríður taldi að gera ætti hærra undir höfði við val á dómurum.
Málið tók hins vegar aðra stefnu þegar Kjarninn birti lista dómnefndar um hæfi 33 umsækjenda um embætti dómara í Landsrétt í sömu viku í lok maí. Þar var umsækjendum raðað í röð eftir hæfi, að mati dómnefndar. Í ljós kom að þeir sem dómnefnd hafði sett í sjöunda, ellefta, tólfta og fjórtánda sæti yfir hæfustu umsækjendur voru ekki á lista dómsmálaráðherra. Í þeirra stað voru komnir umsækjendur sem dómnefnd hafði sett í sæti 17, 18, 23 og 30.
Í skýrslu dómnefndar um hæfi umsækjenda komu fram upplýsingar þar sem reynsla af dómsstörfum umsækjenda var borin saman. Þar var Eiríkur Jónsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, settur í 18. sæti. Fyrir neðan hann, og þar af leiðandi með minni dómarareynslu, voru nokkrir umsækjendur sem dómsmálaráðherra vildi skipa í Landsrétt. Þeirra á meðal voru Oddný Mjöll Arnardóttir, Jóhannes Sigurðsson og Kristbjörg Stephensen, sem hafði enga dómarareynslu. Öll þrjú lentu einnig neðar í heildarmati dómnefndar á umsækjendum. Þar var Eiríkur í sjöunda sæti, Kristbjörg í því áttunda, Jóhannes í því níunda og Oddný Mjöll í þrettánda sæti. Samt ákvað ráðherra að skipa þau öll þrjú eftir að dómsmálaráðherra ákvað að gefa dómarareynslu aukið vægi við skipan dómara, og víkja þar með frá niðurstöðu dómnefndar.
Ákvað að skipa ekki 4 af þeim 15 sem dómnefnd hafði talið hæfasta
Með ákvörðun sinni ákvað Sigríður að skipa ekki fjóra af þeim 15 sem dómnefnd hafði talið hæfasta til að sitja í Landsrétti. Einn þeirra var Eiríkur, sem lenti líkt og áður segir, í sjöunda sæti á lista dómnefndar yfir þá sem hún taldi hæfasta til að sitja í réttinum. Jón Höskuldsson, sem hefur áralanga reynslu sem dómari, lenti í 11. sæti á lista dómnefndar, en hlaut heldur ekki náð fyrir augum Sigríðar. Það gerðu heldur ekki Jóhannes Rúnar Jóhannsson, sem var í 12. sæti, eða Ástráður Haraldsson, sem var í 14. sæti.
Þess í stað bætti Sigríður fjórum inn á listann. Þar ber fyrst að nefna Ásmund Helgason, sem var númer 17 á lista dómnefndar um hæfi umsækjenda og í 13. sæti þegar samanburður var gerður á umsækjendum á grundvelli reynslu af dómsstörfum. Arnfríður Einarsdóttir var í 18. sæti á lista dómnefndar um hæfi umsækjenda en Sigríður gerði samt sem áður tillögu um hana í eitt af embættunum 15. Arnfríður er eiginkona Brynjars Níelssonar, samflokksmanns Sigríðar og formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á þeim tíma.
Ragnheiður Bragadóttir var líka valin af Sigríði þrátt fyrir að hafa lent í 23. sæti á hæfislista dómnefndar. Bæði Ragnheiður og Arnfríður voru reynslumiklir dómarar.
Sá síðasti sem hlaut ekki náð fyrir augum dómnefndar en Sigríður ákvað að gera tillögu um í Landsrétt var Jón Finnbjörnsson. Hann lenti í 30. sæti af 33 á hæfislista dómnefndar. Hann hafði enga reynslu af lögmannsstörfum né stjórnsýslustörfum en hafði gegnt dómarastörfum um árabil.
Alþingi samþykkti tillöguna
Alþingi samþykkti síðan tillögu dómsmálaráðherra um 15 dómara við Landsrétt þann 1. júní 2017. Stjórnarþingmenn úr Sjálfstæðisflokknum, Viðreisn og Bjartri framtíð greiddu atkvæði með tillögunni og stjórnarandstaðan, að Framsóknarflokknum undanskildum, greiddi atkvæði á móti. Þingmenn Framsóknarflokksins sátu hjá við atkvæðagreiðsluna. Tillagan var samþykkt með 31 atkvæði gegn 22. Átta greiddu ekki atkvæði.
Ástráður Haraldsson stefndi íslenska ríkinu vegna skipunarinnar og það gerði Jóhannes Rúnar Jóhannsson einnig. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu 15. september 2017, sama dag og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar sprakk, að dómsmálaráðherra hefði brotið lög við skipun Landréttardómara. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að Sigríður hefði átt að óska eftir nýju áliti dómnefndar um hæfi umsækjenda um dómarastöðu, ef hún teldi annmarka á áliti dómnefndarinnar. Í niðurstöðukafla dómsins var tekið fram að stjórnsýslumeðferð ráðherra hefði „ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 50/2016 sem og skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins um rannsókn máls, mat á hæfni umsækjenda og innbyrðis samanburð þeirra“.
Ríkið var sýknað af bótakröfum Ástráðs og Jóhannesar Rúnars. Þeim þætti málsins var áfrýjað til Hæstaréttar.
Dómsmálaráðherra braut stjórnsýslulög
Í desember sama ár komst Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að Sigríður hefði brotið gegn stjórnsýslulögum þegar hún vék frá hæfnismati dómnefndar um skipun 15 dómara í Landsrétt.
Í dómi hans sagði að Sigríður hefði að lágmarki átt að gera samanburð á hæfni annars vegar fjögurra umsækjenda sem dómnefndin hafði metið á meðal 15 hæfustu en Sigríður ákvað að gera ekki tillögu um að yrðu skipaðir, og þeirra fjögurra sem hún ákvað frekar að skipa. Það hefði hún ekki gert og gögn málsins bentu ekki til þess að nein slík rannsókn hefði farið fram af hálfu Sigríðar.
Í dómnum sagði: „Samkvæmt því hefði málsmeðferð hans verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga og af því leiddi að það sama ætti við um meðferð Alþingis á tillögu ráðherra þar sem ekki hefði verið bætt úr þeim annmörkum sem málsmeðferð ráðherra var haldin.“
Í dómnum var fallist á miskabótakröfur Ástráðs og Jóhannesar Rúnars. Hæstiréttur sýknaði hins vegar ríkið af skaðabótakröfu og hafði áður vísað frá ógildingarkröfur Ástráðs og Jóhannesar Rúnars, sem laut að ógildingu þeirrar ákvörðunar dómsmálaráðherra að leggja ekki til við Alþingi að þeir yrðu skipaðir í embætti dómara við Landsrétt.
Hæstiréttur tók hins vegar afdráttarlausa efnislega afstöðu til málsins. Ef dómsmálaráðherra ætlaði að víkja frá áliti dómnefndar um veitingu dómaraembættis yrði slík ákvörðun að vera reist á frekari rannsókn ráðherra, líkt og kveðið er á um í stjórnsýslulögum.
Íslenska ríkið dæmt til að greiða skaða- og miskabætur
Jón Höskuldsson og Eiríkur Jónsson leituðu í kjölfarið réttar síns og var íslenska ríkið dæmt til að greiða þeim skaða- og miskabætur þar sem þeir hlutu ekki skipun, þvert á mat nefndarinnar. Í október 2018 komst Héraðsdómur Reykjavíkur að því að Jóni skyldu greiddar fjórar milljónir í skaðabætur og 1,1 milljón í miskabætur vegna landsréttarmálsins. Þá var skaðabótaskylda Eiríks viðurkennd en hann átti eftir að sækja bætur sínar.
Í mars á þessu lækkaði Landsréttur bætur sem Jóni voru dæmdar og komst jafnframt að þeirri niðurstöðu að Eiríkur Jónsson, sem þá var orðinn dómari við Landsrétt, ætti ekki rétt á neinum bótum. Sami dómari skilaði sératkvæði í báðum málunum.
Eiríkur var skipaður dómari við Landsrétt í ágúst á síðasta ári þegar Vilhjálmur Vilhjálmsson hætti vegna aldurs.
Hæstiréttur féllst í maí á þessu ári á málskotsbeiðni Eiríks og Jóns og mun hann því taka mál þeirra fyrir. Í ákvörðunum Hæstaréttar um að veita áfrýjunarleyfi kom fram að líta yrði svo á að úrslit þessara mála gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem þeir Eiríkur og Jón vísa til í málskotsbeiðnum sínum. Því var fallist á að veita leyfið – en enn liggur ekki fyrir niðurstaða hjá Hæstarétti.
Vantrauststillaga felld
Samfylkingin og Píratar lögðu fram vantrauststillögu á dómsmálaráðherra í byrjun mars 2018 vegna framgöngu hennar í landsréttarmálinu en tillagan var felld. 33 þingmenn stjórnarflokkanna greiddu atkvæði gegn vantrauststillögunni en 27 þingmenn stjórnarandstöðunnar og tveir þingmenn Vinstri grænna greiddu atkvæði með tillögunni. Einn þingmaður Miðflokksins greiddi ekki atkvæði.
Atkvæði féllu að mestu eftir flokkslínum. Allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins greiddu atkvæði gegn vantrausti á dómsmálaráðherra. Það gerðu líka níu af ellefu þingmönnum Vinstri grænna.
Ísland tapaði
Málinu var þó alls ekki lokið en í mars í fyrra – eða ári eftir vantrauststillöguna – var síðan greint frá því að Ísland hefði brotið gegn 6. grein mannréttindasáttmála Evrópu sem fjallar um rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi í máli gegn manni sem dæmdur var í 17 mánaða fangelsi í Landsrétti. Ástæðan var sú að maðurinn fékk ekki réttláta málsmeðferð fyrir Landsrétti vegna þess að Arnfríður Einarsdóttir, sem er dómari við réttinn, hefði ekki verið skipuð í hann með lögmætum hætti.
Vilhjálmur H. Vilhjálmsson, verjandi mannsins, lagði fram kröfu í Landsrétti þann 2. febrúar árið 2018 um að Arnfríður, sem átti að dæma í málinu, væri vanhæf í ljósi þess að hún hefði ekki verið skipuð með réttum hætti í embætti. Landsréttur hafnaði kröfu Vilhjálms og sagði að skipun Arnfríðar yrði ekki haggað.
Vilhjálmur kærði þá niðurstöðu til Hæstaréttar sem komst að sömu niðurstöðu og Landsréttur. Þann 24. maí 2018 staðfesti Hæstiréttur svo dóm Landsréttar í málinu og skjólstæðingur Vilhjálms var dæmdur í 17 mánaða fangelsi.
Vilhjálmur kærði í kjölfarið þá niðurstöðu að seta Arnfríðar í Landsrétti væri í samræmi við lög til Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE). Hann ákvað að taka málið fyrir í lok júní 2018 og veita því flýtimeðferð sem endaði með þessari niðurstöðu.
Þótti ekki ástæða til að stíga til hliðar
Sigríður taldi á þessum tíma dóm Mannréttindadómstóls Evrópu ekki vera tilefni til þess að segja af sér. Hún sagðist áfram njóta trausts hjá ríkisstjórninni allri og hafði því ekki í hyggju að segja af sér. Hún sagði dóminn bæði vera óvæntan og fordæmalausan og þá kæmi líka á óvart að dómurinn hefði klofnað í afstöðu sinni til málsins.
Sigríður sagði það ekki koma sér á óvart að fólk væri að krefjast afsagnar hennar en hún taldi að þessi dómur gæfi ekki tilefni til þess. „Menn hafa haldið því á lofti eins og þeir mögulega geta. En nei, ég tel nú ekki að þessi dómur gefi tilefni til þess og ég minni á og bendi á og árétta að afstaða íslenskra dómstóla til lögmætis skipunar dómaranna í Landsrétti liggur alveg skýr fyrir. Það voru nú allar þrjár greinar ríkisvaldsins sem einmitt komu að þeirri skipun og endaði núna síðast með Hæstarétti sem dæmdi þessa skipun lögmæta,“ sagði hún.
Degi síðar, eða þann 13. mars 2019, tilkynnti Sigríður á blaðamannafundi í dómsmálaráðuneytinu að hún myndi stíga til hliðar sem dómsmálaráðherra. Á þeim fundi lýsti Sigríður afstöðu sinni til landsréttarmálsins í löngu máli, sagði að niðurstaðan hefði komið henni „verulega á óvart“ og að hún ætlaði að stíga til hliðar sem ráðherra á meðan að verið væri að fjalla meira um málið og vinna úr þeirri stöðu sem upp var komin. Hún hefði skynjað að hennar persóna kynni að hafa truflandi áhrif á frekari meðferð málsins.
Það er hins vegar ekki hægt að stíga til hliðar tímabundið sem ráðherra. Stjórnskipun landsins gerir einfaldlega ekki ráð fyrir því. Sigríður var að segja af sér embætti. Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir tók tímabundið við sem dómsmálaráðherra en sinnti áfram fyrri ráðherrastörfum líka. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir tók við embætti dómsmálaráðherra í september sama ár.
Yfirdeild MDE staðfesti niðurstöðuna
Þann 9. apríl 2019 ákvað íslenska ríkið að óska eftir endurskoðun yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu á dómnum sem féll 12. mars. Yfirdeildin staðfesti síðan þann 1. desember síðastliðinn dóm réttarins í landsréttarmálinu.
Niðurstaðan var sú að Guðmundur Andri Ástráðsson, maður sem dæmdur var fyrir umferðarlagabrot í Landsrétti skömmu eftir að millidómsstigið tók til starfa, hefði ekki notið þess að fá úrlausn máls síns fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstól.
Yfirdeild dómstólsins, sem skipuð var 17 dómurum, var einróma um að brotið hefði verið gegn rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar, þar sem Arnfríður Einarsdóttir hefði ekki verið skipuð með lögmætum hætti. Íslenska ríkinu var gert að greiða Guðmundi Andra 20 þúsund evrur í málskostnað.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Ýttu á + við höfund, fréttamál eða greinaröð til að fylgja því og fá tölvupóst þegar eitthvað nýtt kemur, einn á dag í mesta lagi. Því sem þú fylgir stjórnarðu á Minni síðu.
landsréttarmálið
Enn ekki upplýst um kostnað ríkislögmanns vegna ólöglegrar skipunar dómara í Landsrétt
Dómsmálaráðherra gerir tillögu um að skipa Símon Sigvaldason í Landsrétt
Ólögleg skipan dómara í Landsrétt kostaði skattgreiðendur að minnsta kosti 141 milljón
Dómnefnd metur Símon Sigvaldason hæfastan til að setjast í Landsrétt
Íslenska ríkið skaðabótaskylt gagnvart Jóni og Eiríki vegna Landsréttarmálsins
Athugasemdir