Mynd: Anton Brink

Glundroðinn í íslenskum stjórnmálum

Íslensk stjórn­mál eru stödd á breyt­inga­skeiði. Sam­fé­lagið hefur breyst hratt á skömmum tíma og hrær­ingar í stjórn­mála­lands­lag­inu end­ur­spegla það ástand. Nær árleg hneyksl­is­mál hrista svo reglu­lega upp í öllu saman og breyta stöð­unni algjör­lega.

Þann 30. nóv­em­ber 2017 tók óvenju­leg rík­is­stjórn við stjórn­ar­taumunum á Íslandi. Rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur, sem varð önnur konan til að gegna emb­ætti for­sæt­is­ráð­herra í Íslands­sög­unni. Það var þó ekki kyn ráð­herr­ans sem var óvenju­leg­ast við stjórn­ina heldur hvaða flokkar skip­uðu hana. Þar sett­ust saman að völdum sá flokkur í hin póli­tíska lit­rófi Íslands sem skil­greinir sig lengst til vinstri, sá sem skil­greinir sig lengst til hægri og íhalds­samur rúm­lega 100 ára gam­all miðju­flokkur sem er vanur því að stjórna í þá átt sem vindar blása hverju sinni.

Þessi staða var afleið­ing af miklum póli­tískum glund­roða und­an­far­inna ára. Sá glund­roði hefur ýmsar birt­ing­ar­myndir, til dæmis þá að ein­ungis ein rík­is­stjórn hefur setið út heilt kjör­tíma­bil frá árinu 2007. Það var fyrsta tveggja flokka vinstri­st­jórn lýð­veld­is­sög­unnar undir for­sæti Jóhönnu Sig­urð­ar­dóttur, skipuð Sam­fylk­ingu og Vinstri grænum.

Sú stjórn náði þó rétt að haltra yfir marklín­una sem minni­hluta­stjórn og var síðan refsað grimmi­lega í kosn­ingum í apríl 2013 þegar fylgi rík­is­stjórn­ar­flokk­anna fór úr því að vera yfir 51 pró­sent í að vera 23,8 pró­sent. Sam­fylk­ingin tap­aði 16,9 pró­sentu­stigum milli kosn­inga, sem er það mesta sem nokkur flokkur hefur nokkru sinni tapað á einu kjör­tíma­bili.

Þarna var tónn sleg­inn sem hefur verið nokkuð stöð­ugur síðan. Tónn mik­illa sveiflna og ófyr­ir­sjá­an­leika. Frá því að Jóhanna hætti hafa fjórir for­sæt­is­ráð­herrar setið á fimm árum. Svo virð­ist sem stjórn­mála­leg festa Íslend­inga hafi að mestu horfið með banka­hrun­inu og eft­ir­málum þess.

Staða turnsins gjörbreytt

Frá því að Íslend­ingar fóru að ráða sér sjálfir hafa Sjálf­stæð­is­flokkur og Fram­sókn­ar­flokkur oft­ast nær stjórnað Íslandi, annað hvort saman eða í sitt­hvoru lagi. Nær ómögu­legt hefur verið að mynda stjórn án ann­ars þeirra.

Sér­stak­lega hefur Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn verið hryggjar­stykkið í íslenskum stjórn­málum. Hann hefur haldið um stjórn­ar­taumanna í þrjú af hverjum fjórum árum frá því að Ísland fékk sjálf­stæði.

Það á líka við um nýjasta skeiðið í Íslands­sög­unni, en ef undan er skilið kjör­tíma­bilið 2009-2013 þá hefur hann átt aðild að öllum rík­is­stjórnum sem setið hafa frá árinu 1991.

Þótt Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn sé enn stærsti flokkur lands­ins sam­kvæmt nið­ur­stöðum síð­ustu kosn­inga, og sá sem ráðið hefur mestu síð­ast­liðna ára­tugi, þá er staða hans gjör­breytt frá því sem áður var.

Síðasti for­maður hans sem mynd­aði rík­is­stjórn sem sat út heilt kjör­tíma­bil var Davíð Oddsson. Hrun­stjórn Geirs H. Haarde féll eftir rúm­lega eins og hálfs árs setu í byrjun árs 2009. Rík­is­stjórn Sig­mundar Davíð Gunn­laugs­sonar féll eftir þrjú ár vorið 2016 vegna Panama­skjal­anna og kosið var um haustið, hálfu ári áður en kosn­ingar voru fyr­ir­hug­aðar.

Og rík­is­stjórn Bjarna Bene­dikts­sonar, sem tók við völdum í jan­úar 2017 eftir nokk­urra mán­aða stjórn­ar­kreppu, sat í ein­ungis 247 daga þar til að hún sprakk vegna upp­reist æru-máls­ins um miðjan sept­em­ber í fyrra.

Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn, sem lengi var reglu­lega með 35-40 pró­sent fylgi, hefur nú fjórar kosn­ingar í röð fengið undir 30 pró­sent atkvæða. Í fyrra fékk flokk­ur­inn 25,3 pró­sent sem er næst versta útkoma hans frá upp­hafi. Í nýlegum könn­unum hefur fylgi hans mælst um og undir 20 pró­sent. Staða Sjálf­stæð­is­flokks­ins sem turns­ins í íslenskum stjórn­málum virð­ist því á hröðu und­an­haldi.

Fjórflokkurinn sem heild ekki svipur af sjón

Sögu­lega hafa fjórir flokkar verið und­ir­staðan í íslenskum stjórn­mál­um. Þeir hafa stundum skipt um nafn en á hinu póli­tíska lit­rófi hafa þeir raða sér nokkuð skýrt frá vinstri til hægri í ára­tugi. Sam­an­lagt hafa þessir fjórir flokk­ar, sem í dag heita Vinstri­hreyf­ingin grænt fram­boð, Sam­fylk­ing­in, Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn og áður­nefndur Sjálf­stæð­is­flokk­ur­, oft­ast nær verið með um 90 pró­sent allra atkvæða. Kerfið sem var við lýði hér­lendis frá lýð­veld­is­stofnun og fram á eft­ir­hrunsárin er oft kallað 4+1 kerfið. Það sam­an­stóð af ofan­greindum fjór­flokki og oft einum tíma­bundnum til við­bótar, sem end­ur­spegl­aði með ein­hverjum hætti stemmn­ingu hvers tíma. Dæmi um það var til dæmis Banda­lag jafn­að­ar­manna, Kvenna­list­inn, Borg­ara­flokkur­inn, Þjóð­vaki og Frjáls­lyndi flokk­ur­inn. 

Þetta eðli breytt­ist þó mjög í kosn­ing­unum 2013 þegar sam­an­lagt fylgi hefð­bundnu flokk­anna fjög­urra datt niður í 74,9 pró­sent. Í kosn­ing­unum 2016 féll það svo niður í 62 pró­sent eftir að hafa mælst rétt yfir 50 pró­sentum í nokkrum skoð­ana­könn­unum. Í þeim kosn­ingum fengu flokkar stofn­aðir eftir 2012 38 pró­sent atkvæða.

Þeir náðu aðeins að klóra sig til baka í síð­ustu kosn­ingum en sam­eig­in­legt fylgi þeirra var samt ein­ungis 65 pró­sent. Og þá fjölg­aði flokk­unum sem eiga full­trúa á Alþingi um einn. Þeir eru nú átta og hafa aldrei verið fleiri. Færa má rök fyrir því að klofn­ingur hafi átt sér stað úr þeim öllum.

Nú hefur Sós­í­alista­flokkur Íslands, sem náði inn kjörnum full­trúa í fyrsta sinn í síð­ustu sveit­ar­stjórn­ar­kosn­ingum, stillt sér upp til vinstri við Vinstri græn. Frjáls­lynt og alþjóða­sinnað fólk klauf sig úr Sjálf­stæð­is­flokknum og stofn­aði Viðreisn. Sig­mundur Davíð Gunn­laugs­son yfir­gaf Fram­sókn­ar­flokk­inn og stofn­aði Mið­flokk­inn í kringum sjálfan sig. Og tölu­verð sam­legð virð­ist vera í áherslu­málum þeirra sem bjóða sig fram fyrir ann­ars vegar Pírata og hins vegar Sam­fylk­ing­una.

Til við­bótar hefur Flokkur fólks­ins, popúl­ískur flokkur sem leggur aðal­á­herslu á að skil­greina sig sem tals­mann fátækra lands­manna, nú náð inn full­trúum í tveimur kosn­ingum í röð, þ.e. þing­kosn­ing­unum 2017 og í sveita­stjórn­ar­kosn­ing­unum í vor.

Fylgi­spekt Íslend­inga við stjórn­mála­flokka virð­ist ein­fald­lega vera á hröðu und­an­haldi. Og blæ­brigða­munur milli manna virð­ist vera nóg til að annar stofni nýjan stjórn­mála­flokk.

Leiðir Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar skildu árið 2016. Sigmundur Davíð náði þó ótrúlegri endurkomu haustið 2017, sem nú er í uppnámi vegna Klausturmálsins.
Leiðir Sig­mundar Davíðs Gunn­laugs­sonar og Bjarna Bene­dikts­sonar skildu árið 2016. Sig­mundur Davíð náði þó ótrú­legri end­ur­komu haustið 2017, sem nú er í upp­námi vegna Klaust­ur­máls­ins.

Vegna þessa hefur mikið verið rætt um að auka traust og festu í íslenskum stjórn­málum. Bjarni Bene­dikts­son, for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins, sagði til að mynda að „brestir í smá­flokka­kerf­inu“ hefðu orsakað það að slitnað hefði upp úr síð­ustu rík­is­stjórn. „Ég vil sjá að nýju stjórn­ar­sam­starf sem byggir á tveimur sterkum flokkum. Ég held að það kosti minnstar mála­miðl­anir milli flokka og ef slík stjórn verður í boði eftir kosn­ingar þá verði það lang sterkasti kost­ur­inn,“ sagði Bjarni við fjöl­miðla.

Rúmum mán­uði síðar var kosið á ný og flokk­unum á þingi fjölg­aði úr sjö í átta. Mikið vant­aði upp á til þess að hægt yrði að mynda tveggja flokka stjórn.

Breið ríkisstjórn gegn kerfisbreytingum

Hin óvenju­lega rík­is­stjórn Vinstri grænna, Fram­sókn­ar­flokks og Sjálf­stæð­is­flokks var mynduð við þessar aðstæður. Hug­mynda­fræði­lega skil­greina flokk­arnir sig sem mjög ólíka en þeir eiga þó umtals­verða íhalds­semi sam­eig­in­lega. Á þeim grunni byggir rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur. Hún situr á tíma þar sem efna­hags­legar aðstæður eru þær bestu sem nokkru sinni hafa verið uppi hér­lendis og stjórnin getur þar af leið­andi aukið fjár­fram­lög til helstu mála­flokka umtals­vert án þess að ráð­ast í neinar grund­vall­ar­breyt­ingar á þeim kerfum sem Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn hafa að mestu byggt upp innan íslenskrar stjórn­sýslu.

Þetta stjórn­ar­sam­starf yrði Vinstri grænum alltaf erfitt, enda Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn skil­greindur höf­uð­and­stæð­ingur margra flokks­manna. Almennt virt­ist stjórn­ar­sam­starfið þó mæl­ast ansi vel fyrir í byrjun. Í könnun MMR í des­em­ber 2017 sögð­ust 66,7 lands­manna styðja nýju rík­is­stjórn­ina. Það var umtals­vert meiri stuðn­ingur en nokkur rík­is­stjórn hefur mælst með eftir hrun.

Það fjar­aði þó hratt undan þessum stuðn­ingi. Hraðar en áður hafði hefur mælst og í nóv­em­ber, þegar tæpt ár var liðið frá því að rík­is­stjórnin sett­ist að völdum, var stuðn­ing­ur­inn kom­inn undir 40 pró­sent.

Á einu ári höfðu Vinstri græn tapað um 40 pró­sent af fylgi sínu sam­kvæmt könn­unum, Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn var að mæl­ast með sínu verstu stöðu nokkru sinni í könn­unum og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn hafði líka tapað fylgi frá kosn­ing­unum 2017, sem þó voru þær verstu í rúm­lega 100 ára sögu flokks­ins. Rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir hefðu verið óra­fjarri því að ná að mynda rík­is­stjórn ef kosið hefði verið um miðjan nóv­em­ber.

Stjórnarandstöðublokkir styrktust

Stjórn­ar­and­stöðu­flokk­arnir fimm nutu þessa ástands mjög. Þeir skiptu sér upp í tvær blokkir. Önnur skil­greinir sig sem frjáls­lynda og alþjóða­sinn­aða með áherslu á rót­tækar kerf­is­breyt­ingar. Flokk­arnir sem henni til­heyra eru Sam­fylk­ing, Viðreisn og Píratar. Sam­hljómur þess­ara þriggja flokka, og myndun rík­is­stjórnar Katrínar Jak­obs­dóttur, sýnir að íslensk stjórn­mál eru farin að hverf­ast í meiri mæli um íhalds­semi- og frjál­synd­isás­inn frekar en hinn hefð­bundna vinstri-hægri ás.

Þessir þrír flokkar fengu sam­tals 28 pró­sent atkvæða í kosn­ing­unum 2018. Í nýj­ustu könnun MMR mæld­ust þeir sam­eig­in­lega með 39 pró­sent fylgi. Sam­an­lagt fylgi flokk­anna þriggja hefur því auk­ist um 39 pró­sent á rúmu ári. Miðað við það fylgi myndi blokkin geta orðið val­mögu­leiki fyrir annað hvort Vinstri græn eða Fram­sókn­ar­flokk­inn að loknum kosn­ingum.

Hin blokkin var skipuð Mið­flokknum og Flokki fólks­ins, tveimur popúl­ískum flokkum sem hverf­ast um leið­toga sína sem náðu manni inn á þing í fyrsta sinn haustið 2017. Þessir tveir flokkar höfðu átt mikla sam­leið í mörgum málum. Og þeim gekk vel.

Það átti sér­stak­lega við um Mið­flokk­inn, sem stofn­aður var skömmu fyrir kosn­ing­arnar 2017 utan um Sigmund Davíð Gunn­laugs­son. Sá flokkur náði besta árangri sem nýr flokkur hefur nokkru sinni náð í kosn­ingum í fyrra­haust, þegar hann fékk 10,9 pró­sent atkvæða. Það sem af er ári hafði flokknum líka tek­ist vel upp í að reka sína fleyga-póli­tík, þar sem tekið er hörð og ein­föld afstaða í oft flóknum málum og búinn til ómögu­legur and­stæð­ingur úr öllum sem eru á önd­verðu máli. Besta dæmið um þetta var í tengslum við þriðja orku­pakka Evr­ópu­sam­bands­ins sem virt­ist ætla að verða stórpóli­tískt vand­ræða­mál fyrir rík­is­stjórn­ina nán­ast alveg upp úr þurru.

Bára Halldórsdóttir setti íslensk stjórnmál enn og aftur í uppnám með símanum sínum. Vert er að taka fram að síminn á myndinni er ekki sá sem hún notaði við upptökuna á Klaustri. Henni hefur síðan áskotnast nýr.
Bára Hall­dórs­dóttir setti íslensk stjórn­mál enn og aftur í upp­nám með sím­anum sínum. Vert er að taka fram að sím­inn á mynd­inni er ekki sá sem hún not­aði við upp­tök­una á Klaustri. Henni hefur síðan áskotn­ast nýr.

Eftir því sem fleiri fleygar voru reknir niður því meira varð fylgi Mið­flokks­ins. Í nóv­em­ber mæld­ist það 13,1 pró­sent og hafði aldrei mælst hærra. Sam­an­lagt fylgi Mið­flokks­ins og Flokks fólks­ins mæld­ist 20,7 pró­sent. Þetta voru alvöru leik­endur.

En svo fóru sex þing­menn þess­ara tveggja flokka saman á Klaust­ur­bar­inn að kvöldi 20. nóv­em­ber 2018 og hinn árlegi skandall, sem skók allt stjórn­mála­lands­lagið, varð.

Leitin að festu í glundroðanum

Langtíma afleið­ingar Klaust­urs­máls­ins eiga eftir að koma í ljós. En skamm­tíma­af­leið­ing­arnar eru aug­ljósar. Sam­eig­in­legt fylgi Mið­flokks­ins og Flokks fólks­ins helm­ing­ast. Sá fyrr­nefndi myndi rétt skríða inn á þing ef kosið yrði í dag en hinn myndi falla út.

Rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir upp­lifa mestu fylg­is­aukn­ingu sem þeir hafa fengið á kjör­tíma­bil­inu og það er athygl­is­vert að hún er vegna afleiks ann­arra flokka, ekki vegna verka rík­is­stjórn­ar­innar. Sam­eig­in­legt fylgi flokk­anna þriggja mæld­ist 8,6 pró­sentu­stigum meira þann 15. des­em­ber en það gerði þremur vikum áður. Lang­mesta aukn­ingin var hjá Fram­sókn­ar­flokknum sem náði til baka þorra þess fylgis sem tálg­ast hafði af honum vegna til­vistar Mið­flokks­ins.

Ef núver­andi fylgi flokka myndi hald­ast að næstu kosn­ingum væri upp ansi áhuga­verð staða. Popúlista­flokk­unum myndi fækka um að minnsta kosti einn og ef Mið­flokk­ur­inn næði inn yrði fjöldi þing­manna hans í besta falli fjórir.

Rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir, þrátt fyrir Klaust­ur­máls­með­vind­inn, næðu ekki meiri­hluta og það myndi miðju­blokk Sam­fylk­ingar, Við­reisnar og Pírata ekki heldur gera.

Leitin að festu í glund­roð­anum myndi því halda áfram.

Kjósa
0
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Veistu meira?

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.
Tengdar greinar

árið2018

Mest lesið undanfarið ár