Þann 30. nóvember 2017 tók óvenjuleg ríkisstjórn við stjórnartaumunum á Íslandi. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, sem varð önnur konan til að gegna embætti forsætisráðherra í Íslandssögunni. Það var þó ekki kyn ráðherrans sem var óvenjulegast við stjórnina heldur hvaða flokkar skipuðu hana. Þar settust saman að völdum sá flokkur í hin pólitíska litrófi Íslands sem skilgreinir sig lengst til vinstri, sá sem skilgreinir sig lengst til hægri og íhaldssamur rúmlega 100 ára gamall miðjuflokkur sem er vanur því að stjórna í þá átt sem vindar blása hverju sinni.
Þessi staða var afleiðing af miklum pólitískum glundroða undanfarinna ára. Sá glundroði hefur ýmsar birtingarmyndir, til dæmis þá að einungis ein ríkisstjórn hefur setið út heilt kjörtímabil frá árinu 2007. Það var fyrsta tveggja flokka vinstristjórn lýðveldissögunnar undir forsæti Jóhönnu Sigurðardóttur, skipuð Samfylkingu og Vinstri grænum.
Sú stjórn náði þó rétt að haltra yfir marklínuna sem minnihlutastjórn og var síðan refsað grimmilega í kosningum í apríl 2013 þegar fylgi ríkisstjórnarflokkanna fór úr því að vera yfir 51 prósent í að vera 23,8 prósent. Samfylkingin tapaði 16,9 prósentustigum milli kosninga, sem er það mesta sem nokkur flokkur hefur nokkru sinni tapað á einu kjörtímabili.
Þarna var tónn sleginn sem hefur verið nokkuð stöðugur síðan. Tónn mikilla sveiflna og ófyrirsjáanleika. Frá því að Jóhanna hætti hafa fjórir forsætisráðherrar setið á fimm árum. Svo virðist sem stjórnmálaleg festa Íslendinga hafi að mestu horfið með bankahruninu og eftirmálum þess.
Staða turnsins gjörbreytt
Frá því að Íslendingar fóru að ráða sér sjálfir hafa Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur oftast nær stjórnað Íslandi, annað hvort saman eða í sitthvoru lagi. Nær ómögulegt hefur verið að mynda stjórn án annars þeirra.
Sérstaklega hefur Sjálfstæðisflokkurinn verið hryggjarstykkið í íslenskum stjórnmálum. Hann hefur haldið um stjórnartaumanna í þrjú af hverjum fjórum árum frá því að Ísland fékk sjálfstæði.
Það á líka við um nýjasta skeiðið í Íslandssögunni, en ef undan er skilið kjörtímabilið 2009-2013 þá hefur hann átt aðild að öllum ríkisstjórnum sem setið hafa frá árinu 1991.
Þótt Sjálfstæðisflokkurinn sé enn stærsti flokkur landsins samkvæmt niðurstöðum síðustu kosninga, og sá sem ráðið hefur mestu síðastliðna áratugi, þá er staða hans gjörbreytt frá því sem áður var.
Síðasti formaður hans sem myndaði ríkisstjórn sem sat út heilt kjörtímabil var Davíð Oddsson. Hrunstjórn Geirs H. Haarde féll eftir rúmlega eins og hálfs árs setu í byrjun árs 2009. Ríkisstjórn Sigmundar Davíð Gunnlaugssonar féll eftir þrjú ár vorið 2016 vegna Panamaskjalanna og kosið var um haustið, hálfu ári áður en kosningar voru fyrirhugaðar.
Og ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar, sem tók við völdum í janúar 2017 eftir nokkurra mánaða stjórnarkreppu, sat í einungis 247 daga þar til að hún sprakk vegna uppreist æru-málsins um miðjan september í fyrra.
Sjálfstæðisflokkurinn, sem lengi var reglulega með 35-40 prósent fylgi, hefur nú fjórar kosningar í röð fengið undir 30 prósent atkvæða. Í fyrra fékk flokkurinn 25,3 prósent sem er næst versta útkoma hans frá upphafi. Í nýlegum könnunum hefur fylgi hans mælst um og undir 20 prósent. Staða Sjálfstæðisflokksins sem turnsins í íslenskum stjórnmálum virðist því á hröðu undanhaldi.
Fjórflokkurinn sem heild ekki svipur af sjón
Sögulega hafa fjórir flokkar verið undirstaðan í íslenskum stjórnmálum. Þeir hafa stundum skipt um nafn en á hinu pólitíska litrófi hafa þeir raða sér nokkuð skýrt frá vinstri til hægri í áratugi. Samanlagt hafa þessir fjórir flokkar, sem í dag heita Vinstrihreyfingin grænt framboð, Samfylkingin, Framsóknarflokkurinn og áðurnefndur Sjálfstæðisflokkur, oftast nær verið með um 90 prósent allra atkvæða. Kerfið sem var við lýði hérlendis frá lýðveldisstofnun og fram á eftirhrunsárin er oft kallað 4+1 kerfið. Það samanstóð af ofangreindum fjórflokki og oft einum tímabundnum til viðbótar, sem endurspeglaði með einhverjum hætti stemmningu hvers tíma. Dæmi um það var til dæmis Bandalag jafnaðarmanna, Kvennalistinn, Borgaraflokkurinn, Þjóðvaki og Frjálslyndi flokkurinn.
Þetta eðli breyttist þó mjög í kosningunum 2013 þegar samanlagt fylgi hefðbundnu flokkanna fjögurra datt niður í 74,9 prósent. Í kosningunum 2016 féll það svo niður í 62 prósent eftir að hafa mælst rétt yfir 50 prósentum í nokkrum skoðanakönnunum. Í þeim kosningum fengu flokkar stofnaðir eftir 2012 38 prósent atkvæða.
Þeir náðu aðeins að klóra sig til baka í síðustu kosningum en sameiginlegt fylgi þeirra var samt einungis 65 prósent. Og þá fjölgaði flokkunum sem eiga fulltrúa á Alþingi um einn. Þeir eru nú átta og hafa aldrei verið fleiri. Færa má rök fyrir því að klofningur hafi átt sér stað úr þeim öllum.
Nú hefur Sósíalistaflokkur Íslands, sem náði inn kjörnum fulltrúa í fyrsta sinn í síðustu sveitarstjórnarkosningum, stillt sér upp til vinstri við Vinstri græn. Frjálslynt og alþjóðasinnað fólk klauf sig úr Sjálfstæðisflokknum og stofnaði Viðreisn. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson yfirgaf Framsóknarflokkinn og stofnaði Miðflokkinn í kringum sjálfan sig. Og töluverð samlegð virðist vera í áherslumálum þeirra sem bjóða sig fram fyrir annars vegar Pírata og hins vegar Samfylkinguna.
Til viðbótar hefur Flokkur fólksins, popúlískur flokkur sem leggur aðaláherslu á að skilgreina sig sem talsmann fátækra landsmanna, nú náð inn fulltrúum í tveimur kosningum í röð, þ.e. þingkosningunum 2017 og í sveitastjórnarkosningunum í vor.
Fylgispekt Íslendinga við stjórnmálaflokka virðist einfaldlega vera á hröðu undanhaldi. Og blæbrigðamunur milli manna virðist vera nóg til að annar stofni nýjan stjórnmálaflokk.

Vegna þessa hefur mikið verið rætt um að auka traust og festu í íslenskum stjórnmálum. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði til að mynda að „brestir í smáflokkakerfinu“ hefðu orsakað það að slitnað hefði upp úr síðustu ríkisstjórn. „Ég vil sjá að nýju stjórnarsamstarf sem byggir á tveimur sterkum flokkum. Ég held að það kosti minnstar málamiðlanir milli flokka og ef slík stjórn verður í boði eftir kosningar þá verði það lang sterkasti kosturinn,“ sagði Bjarni við fjölmiðla.
Rúmum mánuði síðar var kosið á ný og flokkunum á þingi fjölgaði úr sjö í átta. Mikið vantaði upp á til þess að hægt yrði að mynda tveggja flokka stjórn.
Breið ríkisstjórn gegn kerfisbreytingum
Hin óvenjulega ríkisstjórn Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks var mynduð við þessar aðstæður. Hugmyndafræðilega skilgreina flokkarnir sig sem mjög ólíka en þeir eiga þó umtalsverða íhaldssemi sameiginlega. Á þeim grunni byggir ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Hún situr á tíma þar sem efnahagslegar aðstæður eru þær bestu sem nokkru sinni hafa verið uppi hérlendis og stjórnin getur þar af leiðandi aukið fjárframlög til helstu málaflokka umtalsvert án þess að ráðast í neinar grundvallarbreytingar á þeim kerfum sem Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn hafa að mestu byggt upp innan íslenskrar stjórnsýslu.
Þetta stjórnarsamstarf yrði Vinstri grænum alltaf erfitt, enda Sjálfstæðisflokkurinn skilgreindur höfuðandstæðingur margra flokksmanna. Almennt virtist stjórnarsamstarfið þó mælast ansi vel fyrir í byrjun. Í könnun MMR í desember 2017 sögðust 66,7 landsmanna styðja nýju ríkisstjórnina. Það var umtalsvert meiri stuðningur en nokkur ríkisstjórn hefur mælst með eftir hrun.
Það fjaraði þó hratt undan þessum stuðningi. Hraðar en áður hafði hefur mælst og í nóvember, þegar tæpt ár var liðið frá því að ríkisstjórnin settist að völdum, var stuðningurinn kominn undir 40 prósent.
Á einu ári höfðu Vinstri græn tapað um 40 prósent af fylgi sínu samkvæmt könnunum, Sjálfstæðisflokkurinn var að mælast með sínu verstu stöðu nokkru sinni í könnunum og Framsóknarflokkurinn hafði líka tapað fylgi frá kosningunum 2017, sem þó voru þær verstu í rúmlega 100 ára sögu flokksins. Ríkisstjórnarflokkarnir hefðu verið órafjarri því að ná að mynda ríkisstjórn ef kosið hefði verið um miðjan nóvember.
Stjórnarandstöðublokkir styrktust
Stjórnarandstöðuflokkarnir fimm nutu þessa ástands mjög. Þeir skiptu sér upp í tvær blokkir. Önnur skilgreinir sig sem frjálslynda og alþjóðasinnaða með áherslu á róttækar kerfisbreytingar. Flokkarnir sem henni tilheyra eru Samfylking, Viðreisn og Píratar. Samhljómur þessara þriggja flokka, og myndun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, sýnir að íslensk stjórnmál eru farin að hverfast í meiri mæli um íhaldssemi- og frjálsyndisásinn frekar en hinn hefðbundna vinstri-hægri ás.
Þessir þrír flokkar fengu samtals 28 prósent atkvæða í kosningunum 2018. Í nýjustu könnun MMR mældust þeir sameiginlega með 39 prósent fylgi. Samanlagt fylgi flokkanna þriggja hefur því aukist um 39 prósent á rúmu ári. Miðað við það fylgi myndi blokkin geta orðið valmöguleiki fyrir annað hvort Vinstri græn eða Framsóknarflokkinn að loknum kosningum.
Hin blokkin var skipuð Miðflokknum og Flokki fólksins, tveimur popúlískum flokkum sem hverfast um leiðtoga sína sem náðu manni inn á þing í fyrsta sinn haustið 2017. Þessir tveir flokkar höfðu átt mikla samleið í mörgum málum. Og þeim gekk vel.
Það átti sérstaklega við um Miðflokkinn, sem stofnaður var skömmu fyrir kosningarnar 2017 utan um Sigmund Davíð Gunnlaugsson. Sá flokkur náði besta árangri sem nýr flokkur hefur nokkru sinni náð í kosningum í fyrrahaust, þegar hann fékk 10,9 prósent atkvæða. Það sem af er ári hafði flokknum líka tekist vel upp í að reka sína fleyga-pólitík, þar sem tekið er hörð og einföld afstaða í oft flóknum málum og búinn til ómögulegur andstæðingur úr öllum sem eru á öndverðu máli. Besta dæmið um þetta var í tengslum við þriðja orkupakka Evrópusambandsins sem virtist ætla að verða stórpólitískt vandræðamál fyrir ríkisstjórnina nánast alveg upp úr þurru.

Eftir því sem fleiri fleygar voru reknir niður því meira varð fylgi Miðflokksins. Í nóvember mældist það 13,1 prósent og hafði aldrei mælst hærra. Samanlagt fylgi Miðflokksins og Flokks fólksins mældist 20,7 prósent. Þetta voru alvöru leikendur.
En svo fóru sex þingmenn þessara tveggja flokka saman á Klausturbarinn að kvöldi 20. nóvember 2018 og hinn árlegi skandall, sem skók allt stjórnmálalandslagið, varð.
Leitin að festu í glundroðanum
Langtíma afleiðingar Klaustursmálsins eiga eftir að koma í ljós. En skammtímaafleiðingarnar eru augljósar. Sameiginlegt fylgi Miðflokksins og Flokks fólksins helmingast. Sá fyrrnefndi myndi rétt skríða inn á þing ef kosið yrði í dag en hinn myndi falla út.
Ríkisstjórnarflokkarnir upplifa mestu fylgisaukningu sem þeir hafa fengið á kjörtímabilinu og það er athyglisvert að hún er vegna afleiks annarra flokka, ekki vegna verka ríkisstjórnarinnar. Sameiginlegt fylgi flokkanna þriggja mældist 8,6 prósentustigum meira þann 15. desember en það gerði þremur vikum áður. Langmesta aukningin var hjá Framsóknarflokknum sem náði til baka þorra þess fylgis sem tálgast hafði af honum vegna tilvistar Miðflokksins.
Ef núverandi fylgi flokka myndi haldast að næstu kosningum væri upp ansi áhugaverð staða. Popúlistaflokkunum myndi fækka um að minnsta kosti einn og ef Miðflokkurinn næði inn yrði fjöldi þingmanna hans í besta falli fjórir.
Ríkisstjórnarflokkarnir, þrátt fyrir Klausturmálsmeðvindinn, næðu ekki meirihluta og það myndi miðjublokk Samfylkingar, Viðreisnar og Pírata ekki heldur gera.
Leitin að festu í glundroðanum myndi því halda áfram.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.





























Athugasemdir