Reynt að bjarga íslensku fjölmiðlalandslagi frá algjörri einsleitni

Drög að frum­varpi um hvernig íslenska ríkið ætlar að styðja við einka­rekna fjöl­miðla liggja fyrir og verða kynnt í rík­is­stjórn von bráðar.

Fyrir mán­aða­mót er von á frum­varpi sem ætlað er að stuðla að bættu rekstr­ar­um­hverfi rit­stýrðra íslenskra fjöl­miðla sem miðla fréttum, frétta­tengdu efni og mik­il­vægu sam­fé­lags­legu hlut­verki í sam­ráðs­gátt stjórn­valda. Ragnar Árnason, pró­fessor í hag­fræði, hefur und­an­farna mán­uði unnið að því að reikna út kostnað við mis­mun­andi sviðs­myndir þessu tengdu. Heim­ildir Kjarnans herma að þeir útreikn­ingar hafi meðal ann­ars snú­ist um hvort næði til­gangi frum­varps­ins betur, að greiða einka­reknum fjöl­miðlum styrki úr rík­is­sjóði eða gera þeim kleift að fá hluta rit­stjórn­ar­kostn­aðar end­ur­greiddan. Nið­ur­staðan er sú að dreif­ing þeirrar upp­hæðar sem til stendur að greiða til fjöl­miðla sem frum­vinna fréttir er mjög sam­bæri­leg í báðum leiðum. Því er lík­legt að end­ur­greiðslu­leiðin verði ofan á.

Það munu ekki allir fjöl­miðlar geta fengið end­ur­greiðslur vegna rit­stjórn­ar­kostn­aðar, verði frum­varpið að lögum óbreytt. Í því verða ströng skil­yrði um t.d. rekstr­ar­sögu til að koma í veg fyrir að nýir aðilar geti stofnað fjöl­miðil og farið sam­stundis fram á greiðslur úr rík­is­sjóði, um gegn­sæi eign­ar­halds og að öll opin­ber gjöld séu í skilum, svo fátt eitt sé nefnt.

Drög að frum­varp­inu liggja fyrir og næsta skref er að Lilja D. Alfreðs­dóttir, mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra, kynni það í rík­is­stjórn og fái þar stað­fest­ingu á boð­uðum stuðn­ingi við það. Í kjöl­farið verður frum­varpið að öllum lík­indum lagt fram til sam­ráðs.

Ferli sem staðið hefur yfir í eitt ár

Lilja kynnti þær til­lögur sem frum­varpið á að meg­in­uppi­stöðu að byggja á á frétta­manna­fundi í sept­em­ber 2018. Þær byggðu meðal ann­ars á skýrslu nefndar sem falið var að koma með til­lögur um bætt rekstr­ar­um­hverfi einka­rek­inna fjöl­miðla, sem gerð var opin­ber fyrir einu ári síðan. Frá þeim tíma hefur verið unnið að útfærslu sem nú stendur til að kynna á næstu vikum.

Í til­lögum Lilju kom fram að áætl­aðar end­ur­greiðslur til þeirra einka­reknu fjöl­miðla sem munu upp­fylla sett skil­yrði verði alls 350 millj­ónir króna á ári. Ráðgert er að fyrst end­ur­greiðslan komi til vegna rekstr­ar­árs­ins 2019, og yrði því til útgreiðslu í byrjun árs 2020.

Auk þessa sagði Lilja að til stæði að sam­ræma skatt­lagn­ingu á aug­lýs­ingum svo íslenskir fjöl­miðlar standi jafn­fætis erlendum net­miðlum og með því að auka gagn­sæi í opin­berum aug­lýs­inga­kaup­um. Mikið ójafn­ræði er í slíkum aug­lýs­inga­kaupum en á fyrstu tíu mán­uðum síð­asta árs borg­uðu ráðu­neyti, rík­is­stofn­anir og fyr­ir­tæki á vegum hins opin­vera alls tæp­lega 190 millj­ónir króna fyrir birt­ingu aug­lýs­inga. Tvö fjöl­miðla­fyr­ir­tæki, útgáfu­fé­lag Frétta­blaðs­ins og Árvakur útgef­andi Morg­un­blaðs­ins, fengju sam­tals tæp­lega þriðj­ung fjár­ins ­sem hið opin­bera eyddi í aug­lýs­inga­birt­ingar.

Brugðist við til að koma í veg fyrir einsleitni

Samkvæmt heim­ildum Kjarnans munu end­ur­greiðsl­urnar ein­ungis standa þeim fjöl­miðlum sem frum­vinna frétta­efni til boða. Þeir sem að uppi­stöðu taka upp fréttir ann­arra miðla og end­ur­segja þær munu ekki upp­fylla þau skil­yrði sem sett verða.

Þá á að draga úr umsvifum RÚV á aug­lýs­inga­mark­aði og skapa með því svig­rúm fyrir aðra til að auka sínar tekj­ur. Alls er búist við því að umsvif RÚV á sam­keppn­is­mark­aði muni drag­ast saman um 560 millj­ónir króna á ári með því að kostun dag­skrár­liða verði hætt og með lækkun hámarks­fjölda aug­lýs­ingamín­útna úr átta í sex á klukku­stund. Lilja hefur margoft látið hafa það eftir sér opin­ber­lega síðan að RÚV verði bætt upp þetta tekju­tap með öðrum hætti. Samhliða verði metið hvað RÚV þurfi að kosta til að geta sinnt því hlut­verki sem fyr­ir­tæk­inu er ætlað sam­kvæmt þjón­ustu­samn­ingi sem er í gildi milli rík­is­ins og RÚV, en sá samn­ingur er til end­ur­skoð­unar í ár.

Þegar sam­ráði um frum­varpið er lokið verður það lagt fram á Alþingi og síðan vísað til alls­herjar- og mennta­mála­nefndar til með­ferðar. Páll Magn­ús­son, þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks og fyrr­ver­andi útvarps­stjóri RÚV, er for­maður þeirrar nefndar. Hann sagði í sam­tali við Frétta­blaðið 4. jan­úar síð­ast­lið­inn að hann geri ráð fyrir því að frum­varpið verði tölu­vert átaka­mál, bæði á milli flokka og innan flokka. „Þótt flestir séu sam­mála um að það verði að huga að þessum málum ef menn ætla ekki að sitja bara uppi með einn rík­is­fjöl­miðil í land­inu, eins og þró­unin hefur verið, þá er ég jafn viss um að tek­ist verði á um aðferð­irnar við að ná því mark­miði.“

Bylting og aðgerðarleysi

Það sem Páll á við með því að án aðgerða gæti þjóðin setið uppi með ein­ungis einn fjöl­miðil, RÚV, er að rekstr­ar­að­stæður einka­rek­inna fjöl­miðla hafa versnað gríð­ar­lega hratt síð­ast­lið­inn ára­tug. Á sama tíma hefur rekstr­ar­staða RÚV hald­ist nokkuð svipuð, líkt og rakið er í hlið­ar­efni.

Að hluta til er það vegna þess að upp­lýs­inga- og tækni­bylt­ingin hefur gjör­breytt heim­inum og öllum neyt­enda­venjum. En að hluta til er það vegna þess að stjórn­mála­menn á Íslandi hafa ekki skil­greint fjöl­miðla sem nægi­lega nauð­syn­legan hluta, jafn­vel horn­stein, lýð­ræð­is­ins til að grípa inn í þró­un­ina og tryggja fjöl­breytni fjöl­miðla.

Raunar hafa þeir ekk­ert gert til að bæta stöðu einka­rek­inna fjöl­miðla þrátt fyrir aug­ljós við­vör­un­ar­ljós sem blikkað hafa stans­laust ár frá ári. Afleið­ingin er sú að flest allir einka­reknir fjöl­miðlar lands­ins hafa verið reknir með tapi á und­an­förnum ára­tug. Samhliða hefur átt sér stað atgervis­flótti úr stétt fjöl­miðla­manna vegna kjara og starfs­að­stæðna, hlutur fals­frétta, áróð­urs og rang­færslna í umræð­unni hefur stór­auk­ist og árásir stjórn­mála­manna og ann­ara áhrifa­manna á fjöl­miðla hafa orðið mun tíð­ari.

Eftirbátur Norðurlanda

Það rekstr­ar­um­hverfi sem íslenskum einka­reknum fjöl­miðlum er sniðið er í and­stöðu við það sem tíðkast víð­ast hvar í Evrópu. Þannig eru beinir rík­is­styrkir til einka­rek­inna fjöl­miðla á öllum Norð­ur­lönd­unum, í Frakk­landi, Lúx­em­borg, Lett­landi og Ítalíu. Á hinum Norð­ur­lönd­unum, sem eru þau sam­fé­lög sem Ísland ber sig mest saman við, má rekja rekstr­ar­stuðn­ing hins opin­bera til einka­rek­inna fjöl­miðla aftur til árs­ins 1990. Í Noregi og Svíþjóð hefur stuðn­ing­ur­inn verið auk­inn umtals­vert und­an­farin miss­eri. Dönsk stjórn­völd kynntu einnig aðgerðir til að bregð­ast við rekstr­ar­stöðu fjöl­miðla í fyrra, sem fólust meðal ann­ars í því að draga saman umfang DR, danska rík­is­sjón­varps­ins.

Lilja D. Alfreðsdóttir er ráðherra fjölmiðlamála. Mynd: Hringbraut.
Lilja D. Alfreðs­dóttir er ráð­herra fjöl­miðla­mála. Mynd: Hring­braut.

Und­ir­liggj­andi er að tryggja að gagn­rýnin umræða, aðhald, fjöl­breyttar skoð­anir og sjón­ar­mið, menn­ing­ar­leg fjöl­breytni, rann­sókn­ar­blaða­mennska séu grund­völlur hvers lýð­ræð­is­ríkis. Til þess að ná því mark­miði þurfa fjöl­miðlar að vera fjöl­breyttir og í eigu ólíkra aðila.

Gagn­rýnendur þess að ríkið styrki einka­rekna fjöl­miðla halda því fram að slíkir styrkir geti grafið undan sjálf­stæði fjöl­miðl­anna. Að þeir muni ekki bíta hend­ina sem fóðrar þá og þar af leið­andi muni þeir ekki sinna aðhalds­hlut­verki sínu nægi­lega vel.

Íslenskt fjölmiðlaumhverfi veikt með algjöru afskiptaleysi

Fjöl­miðlaum­hverfi Íslands er mun óþroskaðra en á hinum Norð­ur­lönd­unum. Skipta má sögu einka­rek­inna fjöl­miðla sem sinna frétta­vinnslu gróf­lega upp í þrjú tíma­bil: það fyrsta þegar stjórn­mála­flokkar voru alls­ráð­andi í yfir­ráðum yfir fjöl­miðlum, annað þegar við­skipta­blokkir réðu öllum einka­reknum fjöl­miðlum á árunum 2002-2008 og svo hið þriðja, sem er ára­tug­ur­inn sem er lið­inn frá hruni.

Öll tíma­bilin eiga það sam­eig­in­legt að þorri þeirra fjöl­miðla sem starf­ræktir voru á þeim þurftu ekki að sýna rekstr­ar­lega sjálf­bærni. Til­gang­ur­inn með útgáfu þeirra var annar en að láta þá standa undir sér. Auðvitað voru und­an­tekn­ingar frá þess­ari stöðu, og var þá sér­stak­lega um að ræða smærri miðla sem lifðu í skemmri tíma eða síð­deg­is­blöð.

Síðustu tíu árin eru lík­lega sér­staka tíma­bilið. Sjaldan eða aldrei í Íslands­sög­unni hefur þörfin fyrir stönduga fjöl­miðla verið jafn mikið og á þeim árum til að upp­lýsa almenn­ing og setja atburði í sam­hengi fyrir hann. Ástæðuna fyrir því má finna í for­dæma­lausu efna­hags­hruni, alls­herjar­end­ur­skipu­lagn­ingu sam­fé­lags­ins, milli­ríkja­deilum, dóms­málum, ein­stæðum póli­tískum óstöð­ug­leika, hneyksl­is­málum sem hafa ítrekað vakið heims­at­hygli og ein­hverjum mestu sam­fé­lags­breyt­ingum sem þjóðin hefur upp­lifað, meðal ann­ars vegna fjölg­unar á erlendum rík­is­borg­urum og marg­föld­unar á fjölda ferða­manna sem heim­sækja landið.

Þessi þörf hefur þó ekki orðið til þess að rekstr­ar­um­hverfi frjálsu fjöl­miðl­anna hafi verið styrkt. Þvert á móti hefur það veikst mjög.

Sérhagsmunir greiða fyrir taprekstur

Birt­ing­ar­mynd þess er sú að stærstu fjöl­miðla­fyr­ir­tæki lands­ins á einka­mark­aði hafa verið í rekstri sem er ósjálf­bær á und­an­förnum árum. Þ.e. þau hafa verið í eigu aðila sem eru til­búnir að borga gríð­ar­legan tap­rekstur ár eftir ár og því liggur fyrir að ekki hefur verið að reka sam­steyp­urnar á við­skipta­legum for­sendum.

Árvakur, sem gefur út Morg­un­blaðið, heldur úti stærsta frétta­vef lands­ins, mbl.is, á Eddu útgáfu og útvarps­stöð­ina K100 hefur til að mynda tapað um 1,8 millj­arði króna frá árinu 2009, þegar nýir eig­endur, að mestu úr íslenskum sjáv­ar­út­vegi, keyptu fyr­ir­tæki. Samhliða hafa þessir eig­endur sett 1,4 millj­arða króna inn í rekst­ur­inn.

Mikill taprekstur hefur verið á Árvakri, sem gefur meðal annars út Morgunblaðið, á undanförnum árum.
Mikill tap­rekstur hefur verið á Árvakri, sem gefur meðal ann­ars út Morg­un­blaðið, á und­an­förnum árum.

Hinn ris­inn á einka­reknum íslenskum fjöl­miðla­mark­aði var lengst af 365 miðlar, sem hefur verið í eigu Ingi­bjargar Pálma­dóttur og stýrt af eig­in­manni hennar Jóni Ásgeiri Jóhann­essyni. 365 miðlar gáfu út Frétta­blaðið, áttu Stöð 2 og Vísir.is og flestallar einka­reknar útvarps­stöðvar lands­ins. 365 miðlar töp­uðu 348 millj­ónum króna á árinu 2017 og hafa í heild tapað hátt í tveimur millj­örðum króna frá árinu 2014.

Í des­em­ber 2017 seldi fyr­ir­tækið Stöð 2 og tengdar sjón­­­varps­­­stöðv­­­­­ar, útvarps­­­­­rekstur fyr­ir­tæk­is­ins (t.d. Bylgj­an, X-ið og FM957) og Vísir.is til fjar­skipta­fyr­ir­tæk­is­ins Fjar­skipta. Frétta­­­stofa 365 fylgdi með í kaup­un­um, en hún er ein stærsta frétta­­­stofa lands­ins og sú eina sem heldur úti dag­­­legum sjón­­­varps­frétta­­­tíma utan frétta­­­stofu RÚV. Eftir inni í 365 miðlum var ein­ungis Frétta­blaðið og tíma­ritið Glamour.

Kaupin hafa ekki reynst happa­drjúg fyrir Fjar­skipti, sem hafa nú breytt nafni sínu í Sýn. Kostn­aður við sam­þætt­ing­una hefur reynst meiri en reiknað var með og Sýn hefur tví­vegis sent frá sér afkomu­við­var­anir þar sem áætl­aður rekstr­ar­hagn­aður vegna árs­ins lækk­aði um sam­tals 550 millj­ónir króna. Ástæða þessa var meðal ann­ars sú að dag­skrár­kostn­aður var hærri en gert hafði verið ráð fyrir en aug­lýs­inga­sala og sala sjón­varps­á­skrifta lægri. Samhliða hrap­aði mark­aðsvirði félags­ins, en ekk­ert félag í íslensku kaup­höll­inni lækk­aði meira í verði á árinu 2018 en Sýn. Alls dróst mark­aðsvirði félags­ins saman um 38,3 pró­sent. Í vik­unni voru tveir stjórn­endur Sýnar látnir fara. Annar þeirra var Björn Víglunds­son, sem leitt hefur miðla félags­ins.

Gjörbreyting á einu ári

Önnur birt­ing­ar­mynd er sú að fjöl­miðlar eru sífellt að týna töl­una, eða ganga í gegnum eig­enda­skipti í kjöl­far mik­illa rekstr­ar­erf­ið­leika. Þetta var sér­stak­lega sýni­legt árið 2017. Fyrir utan söl­una á flestum ljós­vaka­miðlum 365 miðla hóf Árvakur sam­starf við Símann, annað fjar­skipta­fyr­ir­tæki, um efn­is­fram­leiðslu. Frétta­tím­inn fór á haus­inn á því ári og Pressu­sam­stæða Björns Inga Hrafns­sonar, sem hafði farið mik­inn árum saman og safnað að sér allskyns fjöl­miðlum með fjár­magni sem ekki var gerð grein fyrir hvaðan kæmi, gerði það sömu­leiðis síðar á því ári og miðlar í kjöl­farið seldir til ann­ars félags, Frjálsrar fjöl­miðl­unar ehf. Í ljós kom að Pressu­miðl­arnir höfðu ekki skilað háum upp­hæðum í opin­ber gjöld og þar af leið­andi tekið ólög­leg rekstr­ar­lán hjá hinu opin­bera sem hlupu á tugum millj­óna króna hið minnsta. Rekstur miðl­anna er til rann­sóknar hjá hér­aðs­sak­sókn­ara vegna grun­semda um lög­brot. Auk þess eru á dag­skrá rift­un­ar­mál þar sem rök­studdur grunur er um að kröfu­höfum hafi verið mis­munað.

Minni fjöl­miðlar sem hafa ekki aðgengi að láns­fjár­magni eða djúpum vösum hafa upp­lifað miklar þreng­ingar á aug­lýs­inga­mark­aði, bæði vegna þess að hann hefur í heild skroppið saman en ekki síður vegna þess að sífellt stærri hlutur hans ratar í aug­lýs­ingar hjá erlendum stór­fyr­ir­tækjum á borð við Facebook, Google og Youtube. Þeir miðlar hafa tekið út rekstr­arað­lögun í gegnum rekstr­ar­reikn­ing­inn.

Kjósa
0
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Veistu meira?

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið undanfarið ár