Mun einvígi delta og ómíkron skera úr um framtíðina?

Þegar kór­ónu­veiru­sýni sem tekin voru úr fjórum erlendum ferða­mönnum skömmu eftir kom­una til Botsvana voru rað­greind var vís­inda­mönnum á Botsvana-Harvard AIDS-stofn­un­inni brugðið. Við blasti eitt­hvað sem þeir höfðu aldrei séð áður í far­aldr­inum. „Fjöldi stökk­breyt­inga var hreint ótrú­legur,“ segir Sik­hulile Moyo, yfir­maður stofn­un­ar­innar. Ferða­menn­irnir höfðu greinst með veiruna 11. nóv­em­ber, fjórum sól­ar­hringum eftir að þeir komu til Botsvana. Sýnin voru hins vegar ekki rað­greind strax. En um leið og það var gert, þann 22. nóv­em­ber, var heil­brigð­is­yf­ir­völdum til­kynnt um upp­götv­un­ina.

Nær sam­tímis hafði sama mynd birst kol­legum við rað­grein­ingar í nágranna­rík­inu Suður-Afríku. Afbrigði SARS-CoV-2 kór­ónu­veirunnar sem hafði ekki áður sést og kveikti því við­vör­un­ar­bjöllur. Það voru suð­ur­a­frísku vís­inda­menn­irnir sem gerðu Alþjóða heil­brigð­is­mála­stofn­un­inni við­vart. Tveimur dögum síðar eða þann 26. nóv­em­ber lá frum­rýni WHO fyrir. Nýja afbrigðið var sett á lista yfir þau sem valda sér­stökum áhyggjum og fylgst er grannt með. Það fékk líka sam­stundis nafn: Ómíkron.

Enn einn staf­ur­inn í gríska staf­róf­inu var því á allra vörum enda bár­ust fréttir af upp­götvun afbrigð­is­ins eins og eldur í sinu um heims­byggð­ina.

Það gerði ómíkrón líka. Barst á ljós­hraða að því er virð­ist frá einu landi til ann­ars. Það hefur nú greinst í tugum landa og er þegar, þrátt fyrir að innan við mán­uður sé frá því að það greind­ist fyrst, að ná yfir­burða­stöðu gagn­vart fyrri afbrigðum veirunnar í sumum löndum. Og vís­inda­menn telja óværuna ómíkron, sem eng­inn veit enn með vissu hvaðan kom í upp­hafi, vera rétt að byrja.

Í þessu krist­all­ast meðal ann­ars mun­ur­inn á ómíkron og delta, afbrigð­inu sem upp­götv­að­ist fyrst á Indlandi fyrir rúmu ári. Delta fékk ekki nafn sitt hjá Alþjóða heil­brigð­is­mála­stofn­un­inni fyrr en maí síð­ast­liðnum er það var sett á hættu­list­ann þar sem fyrir voru alfa, beta og gamma. Delta er skætt afbrigði, smit­ast auð­veldar en þau sem á undan því komu, smitar börn í rík­ara mæli og veldur alvar­legri sýk­ingum. En það tók það margar vikur og mán­uði að ná víð­tækri útbreiðslu um jarð­ar­kringl­una. Þegar það hafði hins vegar náð yfir­hönd­inni virt­ust önnur afbrigði ekki hafa roð í það.

Þar til ómíkron kom fram á sjón­ar­sviðið.

Ómíkron-afbrigðið hefur breiðst mun hraðar út en þau afbrigði sem við höfum hingað til fengið að finna fyrir í far­aldr­inum.

Mynd: EPA

Ó, ómíkron, hví dreg­urðu mig inn í þessa skelfi­legu bylgju far­ald­urs­ins?

Þannig líður eflaust mörgum. Að við séum enn og aftur komin á bólakaf. Viðbrögð stjórn­valda í mörgum löndum heims bera þess ákveðið vitni. Útgöngu­bann. Sam­komu­tak­mark­anir. Grímu­skylda. Nálægð­ar­mörk.

En það er enn gríð­ar­lega margt á huldu varð­andi eig­in­leika þessa nýja afbrigðis. Hvort að bylgjan verður skelfi­leg sam­an­borið við þær sem við höfum hingað til kynnst á enn eftir að koma fylli­lega í ljós. Í raun vitum við ef til vill minna en meira í augna­blik­inu um hvernig það mun haga sér. Hvaða áhrif það hefur á manns­lík­amann, ónæm­is­kerfi okkar.

Vís­bend­ingar eru um að það valdi mild­ari sjúk­dóms­ein­kennum en delta. Þær eru hins vegar fyrst og fremst frá Suður-Afríku sem er ung þjóð og fyrri afbrigði lík­lega sýkt fleiri en gögn sýna. Þannig gæti stærri hluti Suður-Afr­íku­manna þegar hafa myndað mótefni og þar með ekki veikst alvar­lega við end­ur­sýk­ingu af ómíkron. Því það sýna gögnin nokkuð glögg­lega: Ómíkron lætur sig það litlu varða hvort frænd­garð­ur­inn, hvort sem hann er kenndur við alfa, beta eða delta, hefur áður gert sig heima­kom­inn í must­eri sála okkar.

Jólin koma, hvernig sem allt fer en margir jarð­ar­búar þurfa að búa við tak­mark­anir yfir hátíð­irnar rétt eins og fyrir ári.

Mynd: EPA

Og einmitt meðal ann­ars af því að ómíkron hefur dreifst á leift­ur­hraða um ver­öld víða, um nokkuð tak­marka­laus sam­fé­lög manna ólíkt því sem gerð­ist í delta-bylgj­unni, höfum við ekki enn fengið stað­fest­ingu á því hversu skað­legt það er. Það sem vís­inda­menn hafa þó sagt er að jafn­vel þótt ómíkron valdi almennt mild­ari sjúk­dóms­ein­kennum en delta gæti sú bylgja sem nú rís sligað heil­brigð­is­kerfi af þeirri ein­földu ástæðu að þegar gríð­ar­lega margir smit­ast sam­tímis mun fjölga í hópi þeirra sem þurfa sjúkra­húsinn­lögn – hvort sem veiran kall­ast ómíkron eða delta.

Mynd: Kristinn Ingv­ars­son/Háskóli Íslands

„Sann­leik­ur­inn er vand­fund­inn í ver­öld óvissunnar,“ segir Arnar Pálsson erfða­fræð­ingur. Blaða­maður Kjarnans leit­aði til hans, í nokkru upp­námi sann­ast sagna, eftir að hafa lesið sér til klukku­stundum saman um ómíkron en ekki séð skóg­inn fyrir trjánum. „Ómíkron var bæði ófyr­ir­séð og fyr­ir­sjá­an­legt,“ heldur Arnar áfram. Hversu mikið veiran breytt­ist kom á óvart. Hún hefur fimm­tíu stökk­breyt­ingar, margar áður óséðar. „En að nýtt afbrigði yrði til í Afríku, Suður-Ameríku eða Asíu kom ekki á óvart.“ Þar eru bólu­setn­ingar víða skammt á veg komnar. Örv­un­ar­skammtar, sem taldir eru gefa ágæta vörn gegn alvar­legum veik­indum af völdum ómíkron, álíka sjald­séðir og dýr í útrým­ing­ar­hættu. Í þessum heims­hluta er minna ski­mað fyrir veirunni en á Vest­ur­löndum og smitrakn­ing sum­staðar nær óþekkt fyr­ir­bæri. Sem sagt: Kjör­lendi fyrir veiru sem nýtir lík­ama okkar til að þríf­ast og dafna.

Til að grisja upp­lýs­inga(óreiðu)skóg­inn ákvað Kjarninn að leggja tvær spurn­ingar fyrir erfða­fræð­ing­inn Arnar.

Sú fyrri er: Þegar talað er um að ómíkron muni taka yfir far­ald­ur­inn, þýðir það að delta hverfur?

Fjölg­un­ar­geta ómíkron er meiri en delta, ann­arra afbrigða og upp­runa­legu gerðar veirunnar, byrjar Arnar á að útskýra. „Það þýðir að með tíð og tíma verður ómíkron alls­ráð­andi í öllum stofnum, það er að segja á öllum svæðum þar sem veiran geisar.“

Það sem flækir hins vegar mynd­ina eru munur á milli fram­vindu far­ald­urs og sam­setn­ingar veiru­af­brigða milli svæða og yfir tíma­bil. Einnig skiptir máli hversu vel veir­urnar dreifast milli land­svæða. Því minni flutn­ingur, því upp­skipt­ari verður far­ald­ur­inn.

„Því var spáð að delta yrði alls­ráð­andi í öllum stofnum vegna þess að það varð ríkj­andi afbrigði á Vest­ur­löndum,“ segir Arnar. Þar sem ferða­lög eru til­tölu­lega tíð milli Vest­ur­landa hafi veiran alltaf breiðst hratt og jafnt yfir Evrópu og Banda­ríkin. Þetta sást með upp­runa­legu gerð­ina, beta-afbrigðið og delta. Við gerum okkur grein fyrir fram­vind­unni vegna þess að skimanir og rað­grein­ingar eru víð­tæk­ari og mark­viss­ari í þessum löndum.

Fram­kvæmda­stjóri Alþjóða heil­brigð­is­mála­stofn­un­ar­innar hefur hvatt fólk til að hætta við jóla­boðin. Hann segir betra að aflýsa boði en að hætta lífi sínu og ann­arra. Ferðalög milli landa eru sjaldan meiri en einmitt yfir jól og ára­mót.

Mynd: EPA

Delta var orðið algeng­asta afbrigðið í flestum löndum þar sem skimanir eru mark­vissar, en það hafði þó ekki orðið alls­ráð­andi alls staðar. „Einhvers staðar möll­uðu eldri gerðir veirunnar og stökk­breytt­ust í það sem WHO skil­greindi í nóv­em­ber sem ómíkron,“ segir Arnar.

Það afbrigði er sér­stakt, segir hann, því það er með mjög margar stökk­breyt­ingar í gen­inu fyrir bindi­pró­tínið (sem segir til um hversu auð­veld­lega veiran binst frumum) en ekki síður vegna þess að það spratt af djúpri grein á þró­un­ar­tré veirunnar. Sem aftur þýðir að það greind­ist snemma í far­aldr­inum frá þró­un­ar­grein­unum sem gátu af sér alfa, beta, delta og mu (og öll hin afbrigðin). Það er lík­leg­ast að ómíkron hafi orðið til þar sem lítið er um skimanir og aðeins fá sýni eru rað­greind. Upp­skipt­ing fólks, t.d. eftir löndum, svæðum, þjóð­fé­lags­hópum og fleiru, býr til afmark­anir sem sumir telji að fóstri breyti­leika innan veirunnar og til­urð nýrra afbrigða, sér­stak­lega ef fáir eru bólu­settir og sam­komu­tak­mark­anir litlar. „Miðað við mun­inn á smit­hæfni er nú lík­leg­ast að ómíkron verði alls­ráð­andi,“ segir Arnar. „Þá myndu hin afbrigðin deyja út, þar á meðal alfa og delta.“

Ómíkron upp­götv­að­ist við rað­grein­ingar sýna í Suður-Afríku og Botsvana. Innan við mán­uði síðar er afbrigðið búið að dreifa sér heims­horna á milli.

Mynd: EPA

En er eitt­hvað hægt að spá fyrir um hvað ger­ist næst - á eftir ómíkron? Eru ekki nákvæm­lega sömu aðstæður uppi sem sköp­uðu það afbrigði?

„Það fer eftir því hvort ómíkron útrýmir öðrum gerðum eða ekki hvernig fram­vindan verður,“ svarar Arnar. „Ef ómíkron verður alls­ráð­andi í öllum stofnum þá mun það verða „veiru-Eva“ fyrir allar aðrar SARS-CoV-2 sem á eftir koma.“ Það er af því að veiran fjölgar sér kyn­laust og allar eiga þær sama for­föður/móður, bætir hann við til frek­ari útskýr­ingar. Ómíkron mun stökk­breyt­ast en óvissan felst í því hvort að það verði ill­víg­ara á þeirri þró­un­ar­braut.

„Á hin bóg­inn, ef ómíkron verður ríkj­andi en ekki alls­ráð­andi, þá verður alltaf mögu­legt að hin afbrigðin geti af sér afkom­endur með aukna smit­hæfni eða ámóta,“ segir Arnar. Þannig yrði ef til vill til nýtt afbrigði af delta (t.d. delta-plús) sem væri með aukna smit­hæfni eða aðra eig­in­leika sem gera það frá­brugðið for­föður sínum.

„Ef satt reyn­ist að ómíkron valdi mild­ari ein­kennum, þá væri lík­lega heppi­leg­ast að sú gerð útrýmdi öllum hinum. Þá yrði ef til vill ólík­legra að það stökk­breytt­ist og þró­að­ist í afbrigði sem ylli alvar­legri ein­kennum.“

Arnar bendir að lokum á að mögu­lega sé ómíkron í raun jafn skað­legt og delta, en virð­ist mild­ari af því það veldur ekki alvar­legum ein­kennum í þeim sem eru bólu­settir eða end­ursmit­ast. „Fyr­ir­sjá­an­legt er að veiran mun halda áfram að þró­ast, sama hvort ómíkron verði ríkj­andi eða alls­ráð­andi. Af þessu leiðir, eins og ljóst hefur verið frá upp­hafi, að það er mik­il­vægt að halda til­fellum í skefjum. Hvert ein­asta smit er nýtt tæki­færi fyrir veiruna. Bólu­setn­ingar, smit­varnir og sam­komu­tak­mark­anir ættu ennþá að vera nýtt til að tempra far­ald­ur­inn, því heppi­leg­ast væri ef sem flest afbrigði veirunnar myndu deyja út, til að tak­marka mögu­leika hennar til að stökk­breyt­ast í eitt­hvað verra eða svæ­snara i fram­tíð­inni.“