Mengandi álver vilja rétta úr kútnum

Ísland er með mestu losun frá hag­kerfi á ein­stak­ling innan ESB og EFTA svæð­is­ins sam­kvæmt tölum Hag­stof­unnar frá 2016. Þar af er um þriðj­ungur af allri losun Íslands frá fram­leiðslu málma.

Í takt við aukna umhverf­is­vit­und og stefnu­mótun í umhverf­is­málum kolefn­is­jafna sífellt fleiri ein­stak­ling­ar, fyr­ir­tæki og stofn­anir sig. Engu að síður eru engin lög eða reglu­gerðir sem skil­greina kolefn­is­jöfnun. Álverin eru ekki und­an­skilin þró­un­inni og virð­ast hafa með háleit mark­mið að minnka losun. Til að mynda skrif­uðu fyrir stuttu full­­trúar frá rík­­is­­stjórn­­inni, stór­iðj­unni og Orku­veitu Reykja­víkur undir vilja­yf­­ir­lýs­ingu um Car­bFix.

Sam­­kvæmt yfir­­lýs­ing­unni verður kannað til hlítar hvort aðferðin geti orðið raun­hæfur kost­­ur, bæði tækn­i­­lega og fjár­­hags­­lega, til þess að draga úr los­un CO2 frá stór­iðju Ís­lands. Car­bFix aðferðin felst í því að CO2 er fangað úr jarð­hita­­gufu, gasið leyst upp í vatni undir þrýst­ingi og vatn­inu dælt niður á 500 til 800 metra dýpi í basaltjarð­lög, þar sem CO2 binst var­an­­lega í berggrunn­inum í formi steinda. Varð­andi hvort Car­bFix sé kolefn­is­jöfnun segir í svari Umhverf­is­stofn­unar að Car­bFix sé vissu­lega kolefn­is­bind­ing en flókn­ara væri að flokka Car­bFix sem kolefn­is­jöfn­un.

„Á meðan við notum ál að þá framleiðum við það“

Í við­tali við Kastljós sagð­ist Þórdís Kolbrún R. Gylfa­dóttir, ferða­mála-, iðn­aðar- og nýsköp­un­ar­ráð­herra, finna fyrir miklum vilja til breyt­inga. Í við­tal­inu kom fram að vís­inda­menn á vegum Orku­veitu Reykja­víkur hafi um ára­bil þróað CarbFix aðferð sem breytir koltví­sýr­ingi í grjót. Rio Tinto, Elkem, Fjarðaál, PCC á Bakka og Norðurál hafa tekið aðferð­ina upp á sína arma og ætla að kanna hvort aðferðin geti orðið raun­hæfur kostur fyrir þau.

„Þetta kostar auð­vitað. En þá auð­vitað skiptir máli að líta líka til þess að los­un­ar­heim­ild­irnar kosta líka mikið og verð fyrir þær hafa hækkað,“ sagði ráð­herra. Í við­tal­inu kemur fram að gagn­rýnendur bendi á að aðferðin sé dýr og krefj­ist mik­ils vatns. Það þurfi 25 tonn af vatni til að binda 1 tonn af koltví­sýr­ingi. „Mér finnst ein­falda sýnin í raun og veru vera sú að á meðan að við notum ál að þá fram­leiðum við það og auð­vitað snýst það um að við séum að við reynum að minnka okkar neyslu almennt og það er það sem við þurfum að gera hvort sem við erum hér í þessu sam­fé­lagi eða ann­ars staðar,“ sagði Þórdís Kolbrún.

„Þetta kostar auð­vitað. En þá auð­vitað skiptir máli að líta líka til þess að los­un­ar­heim­ild­irnar kosta líka mikið og verð fyrir þær hafa hækkað,“ sagði ráð­herra í við­tali við Kastljós. Mynd: Birgir Þór Þórð­ar­son

Mynd: Birgir Þór Harð­ar­son

„Það er þannig að ál fyr­ir­tækin hafa minnkað losun um 75 pró­sent frá árinu 1990. Það er auð­vitað mjög mik­ill árangur. Þetta gerðu fyr­ir­tækin án nokk­urra stjórn­valds­að­gerða, þannig að það að minnka losun er alltaf mark­miðið,“ bætti ráð­herra við.

„En við munum í fram­tíð­inni áfram fram­leiða ál. Til dæmis er það þannig að raf­bílar eru í meira mæli búnir til úr áli. Við erum öll að nota vörur sem eru búnar til úr áli og í þeirri fram­leiðslu að þá skiptir orku­vinnslan svo miklu máli og hér er hún hreinni heldur en mjög víða ann­ars staðar og það, ég trúi því að það verði okkar sam­keppn­is­for­skot þegar fram líða stundir,“ sagði Þórdís Kolbrún.

Koltvísýringslosun eykst

Samkvæmt tölum Hag­stof­unnar var Ísland með mestu losun koltví­sýr­ing frá hag­kerfi á ein­stak­ling innan ESB og EFTA svæð­is­ins árið 2016.

Mynd: Guðbjörg Ríkey Th Hauks­dóttir

Losunin kemur að stærstum hluta frá flugi og fram­leiðslu málma. Þá kemur fram á vef­svæði Hag­stof­unnar að losun frá málm­fram­leiðslu kemur ekki til vegna bruna á elds­neyti, heldur notk­unar kola í raf­skautum.

Mynd: Guðbjörg Ríkey Th Hauks­dóttir

Einnig kemur fram að koltví­sýr­ingslosun frá hag­kerf­inu á ein­stak­ling hafi farið vax­andi frá árinu 2016.

Umhverfisstefnur álveranna

Öll álver á Íslandi hafa sett sér umhverf­is­stefnu ef miðað er við upp­lýs­ingar á heima­svæðum þeirra. Á vef­síðu Alcoa Fjarða­áls er fyr­ir­tækið sagt starfa í sátt við umhverfið. Álverið sé eitt það tækni­lega full­komn­asta og noti „aðeins besta tækni­búnað sem völ er á til að lág­marka umhverf­is­á­hrif vegna starf­sem­innar.“ Samkvæmt vef­síð­unni er styrkur los­unar undir við­mið­un­ar­mörkum. Fjarðaál end­ur­vinnur einnig skaut­leifar, álgjall og auka­af­urðir og stefna á engan úrgang, til að mynda er flúor sem hreins­aður er við útblástur álvers­ins end­ur­nýttur í álkerin.

Á vef­svæði Rio Tinto segir að í víðu sam­hengi sé ál umhverf­is­vænn málmur, sér­stak­lega þar sem end­ur­nýt­an­legir orku­gjafar séu nýttir til fram­leiðsl­unnar. Rio Tinto heldur grænt bók­hald og segir álverið sig vera frum­kvöðla á sviði umhverf­is­stjórn­unar og í birt­ingu umhverf­is­upp­lýs­inga úr rekstr­inum.

Norðurál er eitt þeirra íslensku fyr­ir­tækja og stofn­ana sem skrif­uðu undir yfir­lýs­ingu um lofts­lags­mál í tengslum við lofts­lags­ráð­stefn­una í París, að því er kemur fram á heima­síðu álvers­ins. Jafn­framt segir að þar með hafi fyr­ir­tækið skuld­bundið sig til að draga úr losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda. Norðurál end­ur­vinnur 75 pró­sent alls úrgangs og ætlar sér að draga úr hlut­falli óflokk­aðs úrgangs.

Álverið ábyrgur þegn í samfélaginu

Á vef­síðu Umhverf­is­stofn­unar má sjá graf um losun Íslands. Þar sést að hlutur iðn­að­ar­ferla hefur hækkað mjög frá árinu 2004 á meðan hlut­fall land­bún­aðar stendur því næst í stað.

Mynd: Guðbjörg Ríkey Th Hauks­dóttir

Í sam­tali Kjarnans við Stein­unni Dögg Steinsen, fram­kvæmda­stjóri öryggis- og umhverf­is­sviðs Norð­ur­áls, segir hún umhverf­is­stefnu Norð­ur­áls skipt­ast í þrjú yfir­mark­mið, losun til lofts, förg­unar á föstum efnum og svo þátt­töku starfs­fólks. „Umhverf­is­stefnan gengur út á að við erum ábyrgur þegn í þessu sam­fé­lagi,“ segir hún og segir Norðurál setja sér mæl­an­leg mark­mið.

Aðspurð hvort hægt sé að tala um umhverf­is­vænt ál gefið að fram­leiðsla málma sé 30 pró­sent af útblæstri Íslands svarar Steinunn því ját­andi. „Já, ef þú berð saman ál og ál. Þetta er spurn­ing um við hvað þú ert að bera þig saman við,“ segir hún. „Ef við tökum til dæmis sjampó. Eitt sjampó hérna og annað við hlið­ina og ekk­ert sjampó er kannski umhverf­is­vænt en þú ert að velja þér umhverf­is­vænna sjampóið.“

Umhverfisvænt ál miðað við önnur ál

„Ef maður skoðar sög­una frá 1967, þegar við komumst að því að við höfum aðgengi að þess­ari orku, þá er raf­grein­ing orku­frekasta fram­leiðslu­ferlið. Ef við tökum okkur út fyrir Íslands þá er los­unin að búa til orku aðal­málið hvað svo sem þú notar ork­una í,“ bætti hún við.

„Þegar maður talar um umhverf­is­vænt ál þá er það miðað við önnur ál,“ sagði Steinunn. Aðspurð hvort Norðurál ætli að draga úr losun á næstu árum svar­aði Steinunn því ját­andi, ann­að­hvort að draga úr losun eða binda, það væru þær tvær leiðir sem væri verið að skoða. „Annað væri að finna leið, sem væri væn­legri kostur að vera með skaut sem losa ekki CO2. Verk­efnið sem við erum að vinna með orku­veit­unni, Elkem og Rio Tinto gengur út á að dæla CO2 ofan í jörð­ina“ og að verk­efnið gangi út á að kanna hvort það sé fýsi­legt til nið­ur­dæl­ingu. Steinunn bætir við að styrk­ur­inn af koltví­sýr­ing á hvert rúm­mál sé afar lágur hjá álverum.

Steinunn segir Norðurál ekki kolefn­is­jafna sig þar sem það væru engar aðferðir að gera það í dag en þau ætli sér að vera búin að því fyrir 2040. „Það sem við stefnum að er þessi nið­ur­dæl­ing. Þá tek­urðu CO2 og setur það til baka. Þetta er eins og soda str­eam tæki, þú dælir því eins og sóda­vatni niður í jörð­ina aftur. Orku­veitan hefur gert þetta á Hell­is­heiði.“

Steinunn segir að CarbFix sé þó ekki að minnka losun heldur að binda losun. „Hitt verkið gengur út á að minnka losun varðar skautin að gera þau hlut­laus. Norðurál er ekki hluti af því heldur er það unnið í Kanada.“

Engar reglugerðir eða lög um skilgreiningu á kolefnisjöfnun

Engar reglu­gerðir eða lög eru til um skil­grein­ingu á kolefn­is­jöfn­un. Því eru engin lög eða reglu­gerðir um hvað flokk­ist sem kolefn­is­jöfn­un, að því er kemur fram í svari Umhverf­is­stofn­unar við fyr­ir­spurn Kjarn­ans.

Tvö fyr­ir­tæki og sjóðir bjóða upp á kolefn­is­jöfnun á Íslandi, það eru Vot­lend­is­sjóður og Kol­við­ur. Í svari frá Umhverf­is­stofnun við fyr­ir­spurn Kjarn­ans er ekki vitað um fleiri fyr­ir­tæki eða sjóði sem bjóði upp á kolefn­is­jöfnun önnur en hin fyrr­greindu. 300 ein­stak­lingar hafa kolefn­is­jafnað sig það sem af er ári hjá Kol­viði og 96 ein­stak­lingar hjá Vot­lend­is­sjóði.

Samkvæmt ábend­ingu frá Söndru Ósk Snæ­björns­dóttur hjá Orku­veitu Reykja­víkur er CarbFix þó ekki kolefn­is­jöfnun heldur kolefn­is­bind­ing. Jafn­framt er CarbFix aðferðin við­ur­kennd sem bind­ing­ar­að­ferð af Milli­ríkja­nefnd um lofts­lags­mál (IPCC).

Hvati ef CarbFix kostar minna en losunarheimildir

Árni Finnson frá Nátt­úru­vernd­ar­sam­tökum Íslands segir í svari við fyr­ir­spurn Kjarnans að sam­tökin hafi ekki gefið út neina form­lega yfir­lýs­ingu varð­andi CarbFix en „hvað Orku­veit­una varðar lítur þetta vel út. Koltví­sýr­ing­ur­inn fer aldrei út úr fram­leiðslu­ferl­inu heldur er bund­inn í bergi. Þá verður engin losun og ekki þarf að fanga kolefnið úr and­rúms­loft­inu líkt og sums staðar er gert eða reynt að gera til að koma CO2 fyrir í t.d. gömlum olíu­bor­holum í Norð­ur­sjónum,“ segir Árni og bætir við að norsk stjórn­völd hafi lagt mikla fjár­muni í rann­sóknir á þeim mögu­leika.

Árni leggur áherslu á að for­sendur þess að CarbFix verk­efnið gangi upp sé að verð fyrir hvert losað tonn sé um 25 Evrur eða meira. Í dag sé verðið 27 Evrur á hvert tonn á mark­aði. Í dag sé verðið 27 evrur á tonnið hjá Los­un­ar­mark­aði Evrópu, eða ETS (EU Emissions Trading System) sem stór­iðjan heyrir undir. „Hvati stór­iðju­fyr­ir­tækj­anna væri þá að CarbFix kost­aði minna en að kaupa los­un­ar­heim­ildir innan ETS. Hvort unnt er að yfir­stíga tækni­legar hindr­anir er önnur saga,“ segir hann.

„Miðað við að kostn­aður vegna los­unar gróð­ur­húsa­loft­teg­unda fari vax­andi innan ESB gæti verið mik­ill sparn­aður fyrir Alcoa að nýta aðferð CarbFix,“ segir Árni. „Lang­sam­lega best þó væri ef áliðn­að­ur­inn gæti fram­leitt ál án þess að valda losun á gróð­ur­húsa­loft­teg­undum“ og telur Árni það vel hægt.

„Þrátt fyrir að áliðn­að­ur­inn hafi reynt að draga úr losun eins og kostur er með núver­andi tækni er vanda­málið enn að not­ast er við kol­araf­skaut við bræðslu á áli. Við það losnar mikið mikið af CO2 og öðrum gróð­ur­húsa­loft­teg­undum. Vita­skuld er hægt að nota öðru vísi raf­skaut en sú fram­leiðslu­að­ferð er enn of dýr, segja álfyr­ir­tækin,“ bætir hann við að lokum.