Hrunið: Kröfuhafar komu til að berjast gegn „operation fuck the foreigners“

Höfundur hitti tvo þeirra fimmtu­dag­inn 13. nóv­em­ber 2008 á skrif­stofu almanna­teng­ils í mið­borg Reykja­víkur. Menn­irnir tveir voru fyrstu full­trúar kröfu­hafa sem hann hitti hér­lendis eftir banka­hrunið. Þeir áttu eftir að verða mun fleiri þegar fram liðu stundir.

Annar mann­anna, snyrti­legur Svíi, hét Oscar Lund og starf­aði hjá Fortis bank­anum. Hinn var Barry G. Russell, sem stýrir fjár­mála- og skulda­end­ur­skipu­lagn­inga­starf­semi alþjóð­legu lög­fræði­stof­unnar Bingham McCutchen, sem síðar varð Akin Gump. Hann og sam­starfs­menn unnu svo mikið fyrir kröfu­haf­ana að innan stjórn­sýsl­unnar og þrota­bú­anna gekk stofan hans lengi undir nafn­inu „Bill-ham“ (bill þýðir reikn­ingur á ensku).

Russell er gríð­ar­lega reynslu­mik­ill í því að takast á við aðstæður á borð við þær sem sköp­uð­ust á Íslandi á þessum tíma og hafði verið ráð­inn fyrir hönd skulda­bréfa­eig­enda bank­anna, sem var auð­vitað síbreyti­legur hópur en að stærstum hluta vog­un­ar­sjóðir, til að gæta hags­muna þeirra. Hann er einn þeirra full­trúa erlendra kröfu­hafa sem fór mest fyrir alla tíð síðan. Í við­tali við Við­skipta­blaðið árið 2015, þegar búið var að semja við kröfu­hafa föllnu bank­anna um stöð­ug­leika­samn­ing­anna, sagði Bene­dikt Gísla­son, einn lyk­il­mann­anna í íslenska hafta­hópnum, að Russell hefði unnið nauð­syn­legt starf í sam­skiptum fram­kvæmda­hóps og kröfu­hafa. „Þeir voru allir með sama lög­fræði­lega ráð­gjafann. Ég held að sá ráð­gjafi hafi staðið sig vel í að reyna að koma sínum umbjóð­endum í skiln­ing um það að mark­miðin væru ekki til umræðu, en ólíkar leiðir að sama mark­miði gætu gengið [...] Þetta sam­tal var upp­byggi­legt og að mínu mati átti Barry Russell þátt í því að gera það þannig.“

Reyndu að selja ákveðna hugmynd

Á fund­inum í nóv­em­ber 2008 tal­aði Lund að mestu leyti fyrir hönd þeirra félaga. Alltaf þegar Russell skaut ein­hverju inn var það með miklum þunga en Lund lét gamm­inn geisa. Það var aug­ljóst frá fyrstu mín­útu að hann ætl­aði að selja ákveðna hug­mynd um hvað kröfu­haf­arnir vildu gera á Íslandi.

Sigurður Hann­es­son og Benedikt Gíslason voru lyk­il­menn í hópnum sem samdi fyrir hönd íslenska rík­is­ins við kröfu­hafa föllnu bank­anna. Mynd: Birgir Þór Harð­ar­son

Mynd: Birgir Þór Harð­ar­son

Hug­mynd­irnar sem Lund tal­aði fyrir voru á þann veg að erlendu kröfu­haf­arnir vildu stofna eign­ar­halds­fé­lag utan um eignir gömlu bank­anna. Kröfum yrði síðan breytt í hlutafé og með því myndu þeir koma að banka­rekstri á Íslandi sem eig­endur í íslensku bönk­unum. Í þessum hópi yrðu margir stórir alþjóð­legir bankar og þannig yrði að veru­leika draumur margra á Íslandi um aðkomu erlendra banka að íslenskum banka­rekstri.

„Hverjir eiga íslensku bank­ana?“ spurði Lund. „Eru það þeir sem veita þeim starfs­leyfi eða þeir sem fjár­magna starf­semi þeirra?“ Augljóst var að hann og Russell voru ekki í vafa með svarið við þess­ari spurn­ingu: Þegar bankar fara í þrot þá eiga kröfu­haf­arnir þá. Á þessum tíma, svona skömmu eftir neyð­ar­laga­setn­ing­una, var afstaða þeirra einnig skýr á þann veg að með neyð­ar­lög­unum og breyttu kröfu­hafaröð­inni sem þau höfðu í för með sér hefði ríkið tekið eignir þeirra ófrjálsri hendi og sett inn í nýju bank­ana. Leik­regl­unum hefði verið breytt eftir á og ríkið þjóð­nýtt eignir. Sú aðgerð hefði mis­munað útlend­ingum en hyglað Íslend­ingum. Það rímar raunar ágæt­lega við þá upp­lifun sem íslenskir ráða­menn sem komu að mál­inu höfðu. Einn stjórn­ar­þing­manna sagði að neyð­ar­laga­setn­ingin og stofnun nýju bank­anna utan um eignir sem teknar hefðu verið út úr þrota­búum þeirra hefði gengið undir nafn­inu „operation fuck the for­eigners“. Þá setn­ingu þarf varla að þýða.

Vildu vinda ofan af neyðarlagasetningunni

Inntakið í boð­skap Lunds og Russells var þetta: Kröfu­hafar hafa efni á því að afskrifa afgang­inn af kröfum sínum gagn­vart Íslandi og hverfa frá land­inu fyrir fullt og allt. Ísland hefur hins vegar ekki efni á því að þeir fari frá land­inu með þeim hætti. Þess vegna vilji þeir vinna með Íslend­ingum að upp­bygg­ingu. Á land­inu væru inn­viðir sterkir og mikil tæki­færi: „Ísland er ríkt land þangað til það ákveður að það sé það ekki,“ sagði Lund.

Í grófum dráttum vildu þeir að undið yrði ofan af þeirri leið sem farin var þegar búnir voru til nýir og gamlir bankar. Þeir vildu ein­fald­lega að gömlu bönk­unum yrði áfram haldið í starf­semi, að kröfu­hafar myndu koma að þeim sem eig­endur og að skulda­bréf yrðu aftur jafn rétthá inn­lánum í kröfu­hafaröð. Þannig yrði komið í veg fyrir að eignir myndu rýrna að verð­gildi og kröfu­haf­arnir gætu þar með hámarkað virði eigna sinna. Þeir höfðu miklar áhyggjur af því að skila­nefnd­irnar sem skip­aðar voru yfir þrotabú föllnu bank­anna myndu selja út eignir langt undir raun­virði. Í því sam­bandi bentu þeir rétti­lega á að skulda­bréf á íslensku bank­ana, sem þá þegar gengu kaupum og sölum, væru að selj­ast langt undir heild­ar­virði þeirra.

„Ef ég á að setja þetta upp í lík­ingu þá erum við stödd í þorpi og allt þorpið brennur. Við erum ein­ungis með nægi­legt vatn til að bjarga tveimur bygg­ingum og það þarf að ákveða hvaða bygg­ingar það eiga að vera. Ef þú ert ekki með neina sér­staka hug­mynd um hvernig þorpið ætti að líta út eftir að björg­un­ar­að­gerðum er lokið þá er mjög erfitt að mynda sér skoðun á hvaða bygg­ingum á að bjarga. Viltu bjarga kirkj­unni eða versl­un­ar­mið­stöð­inni? Viltu að skól­inn eða ráð­húsið verði mið­punktur alls? Það er alltaf hætta á að þú bjargir rangri bygg­ingu, ekki þeirri sem fellur best að heild­ar­mynd­inni,“ sagði Lund.

Skemmst er frá því að segja að hug­myndir þeirra félaga fengu engan hljóm­grunn hjá íslenskum stjórn­völdum. Stjórn­völd voru, rétti­lega, í rústa­björg­un­ar­leið­angri þar sem heilt þjóð­fé­lag var undir og höfðu engar áhyggjur af því hvort kröfu­hafar fengju eitt­hvað til baka eða ekki.

Full­trúar kröfu­haf­anna líktu sér við slökkvi­liðslið sem þyrfti að ákveða hvaða bygg­ingum ætti að bjarga.

Mynd: Birgir Þór Harð­ar­son

Það reynd­ist á end­anum happa­drjúg afstaða. Stjórn­völd héldu sínu striki þrátt fyrir að þrjár afar ólíkar rík­is­stjórnir hafi setið frá hruni og þar til stöð­ug­leika­samn­ing­arnir voru gerðir árið 2015.

Þegar íslenska ríkið samdi við kröfu­hafa föllnu bank­anna um þær eignir sem þeir þurftu að skilja eftir til að mega fara með aðrar eignir sínar út úr íslensku hag­kerfi, var áætlað virði þeirra eigna sem ríkið fékk í sinn hlut, svo­kall­aðar stöð­ug­leika­eign­ir, áætlað 384,3 millj­arðar króna.

Virði þess­ara eigna hefur hækkað umtals­vert síðan að þær voru afhent­ar, í byrjun árs 2016 og áætlað er að í lok þessa árs verði það 457,8 millj­arðar króna. Það þýðir að eign­irnar hafa hækkað um 73,6 millj­arða króna í virði frá því að ríkið fékk þær í hend­ur.

Frétta­skýr­ingin byggir að hluta til á efni sem birt­ist áður í bók­inni Ísland ehf - Auðmenn og áhrif eftir hrun eftir Magnús Hall­dórs­son og Þórð Snæ Júl­í­us­son.