Ein af þessum sögum

Góðan daginn, kæru hlustendur, og verið velkomin í Samtal við samfélagið, hlaðvarp um fjölbreytta búsetu og búsetuánægju og margt fleira. Ég hef fengið til mín hingað í myndver Háskólans á Akureyri doktor Grétu Bergrúnu Jóhannesdóttur, sérfræðing við Rannsóknasetur byggða- og sveitarstjórnarmála við Háskólann á Akureyri. Vertu velkomin í þáttinn, Gréta.

Jæja, Gréta, segðu mér: Hvernig lá leið þín inn í akademíuna?

Ég ætlaði aldrei inn í akademíuna. Það var þvílíkt langt frá því; ég ætlaði í listnám. Þangað lá leiðin bara frá því að ég var fimm ára. Þá ætlaði ég að verða málari og svo ætlaði ég að vera fatahönnuður og textílhönnuður. Það var ekkert plan B. Svo gerist það bara, eins og stundum gerist í lífinu, að ég fékk höfnun frá Listaháskólanum; hann vildi mig ekki í fyrstu tilraun, alla vega. Þá voru góð ráð dýr, sko. Það var ekkert plan B.

Ég á eina stelpu og þetta nám greip mig einhvern veginn strax. Þangað lá leiðin í þrjú ár í nám við fjölmiðlafræði hérna við Háskólann á Akureyri.

Var þetta ekki bara fljótlega eftir að fjölmiðlafræðin var byrjuð að kenna hana hérna við Háskólann á Akureyri? Jú, þetta er í rauninni annar árgangurinn inn í skólann. Þegar ég útskrifaðist með stúdentunum einu og hálfu ári fyrr hafði ég einhvern veginn ekki séð þetta fyrir mér. Ég var einmitt hvött til þess að halda erindi fyrir útskriftarnema og sagði: „Heyrðu, við þurfum að efla háskólana. Er ekkert nám hérna sem hentar?“

En svo var þetta lághættufar fyrir mig allan tímann. Fjölmiðlarnir heilluðu mig rosalega mikið, en ég tók einn áfanga í kynjafræði, held ég bara á öðru árinu eða fyrir þriðja ár.

Það greip mig líka. Ég er svolítið þannig: Ég er ekkert rosalega fljótfær, en ég finn mjög fljótt hvað hentar mér. Þetta var einhvern veginn alveg eins og þegar ég sá fjölmiðlafræðina og bara vissi: „Þetta er það sem mig langar að gera.“ Þetta greip mig bara strax og ég sótti sem sagt um master í kynjafræði við Háskólann í Lundi í Svíþjóð.

Já, og það var bæði af því að það hafði alltaf verið planið að fara út í listnám. Það hafði alltaf blundað í mér að fara til Norðurlandanna. Svo lá það ekki fyrir á þeim tíma að fara erlendis, út af alls konar aðstæðum. Þannig að þetta greip mig einhvern veginn; mér fannst spennandi að fara, af því að ég þurfti hvort sem er að flytjast. Mér fannst meira spennandi að upplifa ævintýri á Norðurlöndunum heldur en að fara til Reykjavíkur.

Á þessum tímapunkti var ég líka í fyrsta árganginum í Háskólanum í Lundi sem tók alþjóðlegt master-nám á ensku í kynjafræði. Þau voru í raun að byrja með prógramm. Þetta voru þrír þættir: gender studies, development studies og global studies. Mér fannst global studies líka mjög flott, en ég valdi kynjafræðina.

Þarna var verið að nýta sér það að kenna þetta á ensku til þess að láta mismunandi þjóðerni koma saman og læra hvert af öðru. Þetta var konseptið í prógramminu, að kenna þetta á ensku. Það var auðvitað líka vegna þess að ég talaði ekki sænsku og menntaskóladanskan var kannski ekki upp á sitt besta. En þetta reyndist eitt af því mest töff við námið.

Í fyrsta áfanganum vorum við fimmtán þjóðerni. Þá þurfti að tala um fjölskyldustefnur og alls konar jafnréttismál: Hvernig er þetta í Rúmeníu? Hvernig er þetta í Kína? Hvernig er þetta á Íslandi? Það var tilviljun að íslensk stelpa var þarna, og við kynntumst hvor annarri. Við vorum saman í meistaranáminu og þetta var svo lærdómsríkt.

Við höldum alltaf að Íslendingar séu svo rosalega frjálsir og að það sé engin stjórnun hjá okkur. En svo komumst við bara að því að við erum með hjón og tvö börn-stefnu og alls konar svona, sem við höfðum einhvern veginn ekki gert okkur grein fyrir.

Við förum að taka öllu sem sjálfsögðum hlut, skilurðu, þar sem við vöxum upp, hvort sem það er í Rúmeníu, Kína eða á Íslandi. Við hættum að setja spurningarmerki við það og hugsum að þetta sé eðlilega leiðin, skilurðu, með gæsalöppum, sérstaða. Þannig að þetta…

Það var rosalega hollt, sko, líka bara af því að hérna fær maður einhvern veginn svolítið allt aðra sýn á hlutina. Bæði hvað við höfum það gott og líka bara að, þú veist, það er alltaf einhver stjórnun í gangi. Þú veist hvernig það verður beint okkur inn í ákveðin form á hjónaböndum og inn í ákveðið form af lífinu, án þess að við áttum okkur alltaf á því. Það er bara sett á mann svona leynt og ljóst og talað ekki um.

Sko, hvernig fæðingarorlofi er háttað og allt þetta. Það eru svona hvatar byggðir inn í kerfið, sko, eitthvað svona sem lætur fólk líka. Þannig að þetta var rosalega hérna…

Og bara svo margt í þessu, skilurðu. Í fyrsta tíma nánast þá var þarna danskur maður með mér sem segir eitthvað á dönsku. Ég átti svo kynni af þessu og svona, átti maður kynni ekkert annað, sko. Og svolítið bara að ég féll bara á fyrsta prófi. Ég sagði eitthvað hérna að hann væri „giftur Dana“ og hann leit á mig og sagði: „Það er ekki það.“ Hann sagðist vera giftur dönskum karlmanni, veistu. Þannig að maður lærði ýmislegt. Bara mjög gaman.

Einmitt, einmitt. Heyrðu, og þú klárar sem sagt meistaragráðuna úti í Lundi. Dempaðirðu þér strax í doktorsnám eða hvernig var? Nei, þangað ætlaði ég mér aldrei. Ég ætlaði mér aldrei í doktorsnám. Ég var alveg á þessum tímapunkti búin að fá nóg af skóla eftir fimm heil ár samfleytt. Ég tók reyndar áherslu á fjölmiðla í meistaraverkefnunum mínum.

Þannig að þetta hefur svona alltaf blundað í mér, sambland af þessu. Meistaraverkefnið snerist um ljósmyndir af íslenskum karlkyns og kvenkyns stjórnmálamönnum. Þannig að ég hef alltaf einhvern veginn líka pínulítið blandað listræna sköpunareðlinu inn í þetta. Ég er áhugaljósmyndari og hef áhuga á fjölmiðlum og kynjum og reyni einhvern veginn að blanda þessu öllu saman.

En þá var spurningin, sko, hvort ég ætlaði aftur á Akureyri, sem var þá orðið svolítið heim. En þá blundar líka í manni svona heimataugin. Ég er frá Þórshöfn á Langanesi, í Þistilfirði, og mér var bara hreinlega boðið starf þar eftir meistarann. Ég hafði unnið í sumarvinnu við rannsóknir og verið heima á Þórshöfn, þar sem ég var að gera sumarverkefni háskólanema. Það var svona þjónustukönnun í Þingeyjarsýslunum, og svo fyrir Þekkingarsetur Þingeyinga.

Svo var verið að stofna menntasetur heima á Þórshöfn og mér var bara boðið að koma heim og stýra þessu byrjunarstarfi þar. Ég er enn á Þórshöfn, það er bara þannig. Það eru núna að verða sextán ár. Þannig að við erum strax byrjuð að sjá rauðan þráð: þú ert svona ákveðinn frumkvöðull. Þú ert ein af fyrstu fjölmiðlafræðinemunum hérna á háskólasvæðinu og svo þarna í Lundi varstu meðal fyrstu nemendanna sem tóku námið.

Og þarna brautskráðist með doktorsgráðu, sko. Þannig að þú hefur verið að ákveða svona brautryðjandastarf sem þú hefur tekið að þér. Þetta skemmtilega orð sem ég notaði um mig var að ég væri brimbrjótur.

Það kom nú svona í einhverju samhengi að þú ert nú svolítill brimbrjótur, og þetta var eitthvað rosalega norðlenskt.

Jú, ég flutti þarna og fór að vinna bæði við rannsóknir og líka auðvitað við símenntun og endurmenntun og svona fyrir fullorðna. Þegar annar starfsmaður kemur inn í símenntunarhlutann fer ég alveg yfir í rannsóknirnar. Þannig að í rauninni má segja að ég hafi verið í byggðarannsóknum alveg frá 2009, þegar ég…

Klára masterinn, sko. Þannig að það einhvern veginn kom svo upp úr krafsinu að ég vann í sveitarfélagi í fjögur ár, bara 30 prósent af mínu starfi, í ferðaþjónustumálum og atvinnumálum, af því að ég einhvern veginn var alltaf með puttann í nýju sögu.

Þurfti bæði að aðstoða fólk við að koma staðarverkefnum sjálf í verkefnum og í Evrópuverkefnum og ferðaþjónustumálum, einhvern veginn. Þannig að þá einhvern veginn var það bara svona úr því að þú stýrist aðeins að ég væri einhvern veginn alltaf að vinna þessa vinnu, að þeir í rauninni þá bara færu að fara í það sem þeir hefðu verið með þessa manneskju á þessum stað og hérna að kaupa þarna hlut af mínu starfi í nokkur ár, þangað til ég sé og fer að fara inn í doktorsnám.

Þá þurfti ég að fara að hægja aðeins á ýmsum þáttum, sko. En þetta er dálítið áhugavert, sko, að það þýðir ekkert að fara inn í háskólanám alveg með einhvern svona laserfókus. Maður þarf að vera opinn og tilbúinn að læra eitthvað nýtt. Og þú þarna uppgötvar kynjafræðina, sem leiðir við til Svíþjóðar, sko.

En eins og þú sagðir, það var nú ekki stefnan tekin á doktorsnám alveg strax, sko. En hvenær kviknar þessi hugmynd að fara í doktorsnám? Vegna þess að ég hef veitt að doktorsverkefnið, það hefur ákveðinn byggðavinkil, og þú segir að þú hafir verið dálítið í svona byggðarannsóknum bara áttaðist á níu.

Ég held að þetta sé bara eins og með svo oft í lífinu, að það einhvern veginn eru bara svona hérna í staðra stund. Ég held það sé svolítið svo þarna, einhvern veginn svo taugast, og sveit hann sem á að skrifa undir hérna háskólanlega af hverju með doktorsnám. Þótt er ekki, já, mér minnir það. Og hérna, og þarna var ég svona kannski orðin svona svo oft pínu þreytt á starfinu og hérna svona aðeins farin að hugsa: Á ég að fara að vera í þessu alveg áfram?

Ekki það að yfirmaður minn var rosalega duglegur að finna bara góðar manneskjur í stjórninni og finna manni svona annan stað ef maður var ekki alveg sáttur eða ekki alveg að gera sitt besta, sko. Og ég sé þessa viljayfirlýsingu bara frétt.

Og þetta svona, það er eins og þetta er bara: „Já, heyrðu.“ Og þar reyndar í viljayfirlýsingunni þá kemur fram að Eyvar Dóttason um byggðafræði, það í rauninni í fyrstu frétt, fyrsta frétt sem þar er, hér er talað um að það verði doktorsnám í byggðafræði.

Stundum er búið að planta hugmyndinni og maður er einhvern veginn akkúrat á þessum tíma, og svo bara heppni til að detta nú með Bifröst. Þetta er nokkurn veginn. En ég sendi bara stutt ímæl á Þórodd Bjarna, bara: „Heyrðu, hvað hefði ég sá þetta á?“

„Að minnsta kosti áhugavert.“ Og hann bara: „Já, heyrðu, geggjað.“ Og hérna, við verðum í bandi með þetta. Og svo einhvern veginn ekkert með það nema að nokkrum mánuðum seinna þá sendir hann á mig: „Heyrðu, það er umsóknarfrestur í Jafnréttissjóð, og ég er hér með verkefni, mér snýst um þetta.“

„Og ertu ekki til í að taka byggðavinkilinn inn og svona kynjavinkilinn inn í þessu verkefni?“ Sem er svo þetta verkefni sem endar með að vera svolítið stefið hjá mér, sem hét „Búferlaflutningar á Íslandi“.

Þannig að ég í rauninni fer þá í þetta í byrjun árs 2018, að skrifa um sókn í Jafnréttissjóð um verkefni sem væri svona kynjavinkill á búferlaflutninga og byggðir.

Og slúður átti nú bara að vera einn þáttur en endaði með að verða aðalstefið hjá mér. Annað kunnuglegt stef, að þú verðir eitthvað eitt, sko, sem verður svona rauði þráðurinn.

Og svo var þetta bara svona biðsaldið: Maður á að vona að ég fái styrkinn eða ekki. Af því að það sem er líka bara svo frábært við doktorsnám við Háskólann á Akureyri er að þú ert ekkert að fara inn um að vera styrktur. Og ég held að það sé sko mjög skynsamlegt, svona eftir á að hyggja. Mér fannst þetta svolítið bara…

Þannig að ég varð að vera með fjármagn með mér og eitthvað svona, af því að maður sér það bara eftir á: Þetta er rosalega erfitt að fara inn í þetta. Þetta var alveg nógu erfitt og entist alveg mér í sex ár, þó ég væri með fjármagn, sko. Já, já.

Þetta er mikil vegferð. Já, þannig að þarna í rauninni byrjar það. Svo fæ ég sem sagt viljayfirlýsingu fyrir mína fyrstu styrki í verkefnið 2018 og tek við því 19. júní 2018.

Þá var bara ekkert aftur snúið með að fara að byrja á þessu, sko. Frábært. Og þá er sem sagt Þóroddur Bjarnason, sem var þá prófessor við Háskólann á Akureyri, en er prófessor við Háskóla Íslands. Hann var sem sagt leiðbeinandi þinn í þessu verkefni. Já.

Og þannig að ég sæki þarna um í Jafnréttissjóð og fæ það, og þá í rauninni fer í framhaldi fram umsóknargerð inn í doktorsnámið við Háskólann á Akureyri.

Og það sem ég sýni bara fram á er að ég er komin með styrk og þetta er verkefni sem mig langar að gera, og ég kem með leiðbeinanda og svona. Og ég er svo fyrsti nemandinn til að skrifa undir samning við Háskólann á Akureyri.

Janúar 2019. Mér er boðið í köku og allt, sko.

Þannig að, hérna, en við vorum vissulega tvær að byrja á sama tíma. Og enn, sem sagt, já, þannig að það var mjög gaman að vera að þessu. Þetta var svona viðburður að skrifa undir samning og það var tekið mynd og alls konar.

Algjörlega, þessi rauði þráður heldur áfram að vera svona. Hann heldur áfram, sko. Það stóð af nokkrum greinum, þannig að út komu allavega nokkrar rannsóknarspurningar. En hvað lýsirðu svona í grófum dráttum fyrir ykkur, sko?

Það sem við í raun erum byrjuð með að skoða er þetta inni í þessum verkefnum um búferlaflutninga. Það hefur alltaf verið talað um í byggðafræði að slúður sé eitt af þeim atriðum sem ýtir til dæmis ungu fólki, og þá sérstaklega ungum konum, út úr litlum byggðarlögum.

Við þessa stóru könnun sem fór um allt land, þetta var sem sagt mjög stórt verkefni, þar voru settar jafnréttisspurningar. Við vorum lengi að orða það, þú veist: „Hvernig er staða jafnréttis í þínu byggðarlagi?“ og allt þetta, og svo spurningar um slúður og þannig.

Í rauninni verður þetta þannig að einhverjum fannst þetta kannski pínu skrítið til að byrja með, okkur að setja þessa áherslu á slúðrið og svona. En það sem gerist svo í kjölfarið er að fyrstu niðurstöður sýna akkúrat þetta, eins og þú sagðir í upphafsstefinu.

Við náum í rauninni bara þarna að sýna fram á það með tölfræðilegri marktækni að þau sem upplifa mikið slúður um sig í sínu byggðarlagi eru tvöfalt líklegri til að flytja, bæði karlar og konur.

Jafnvel, já, það er auðvitað stórmerkilegt. Og er þetta sem sagt fyrsta rannsóknin sem sýnir fram á þetta?

Já, annað en bara viðtalsrannsóknir, í rauninni. Þetta er fyrsta megindlega rannsóknin sem við höfum fundið sem sýnir fram á með marktækum hætti að þetta er ekki bara eitthvað sem við tölum um, heldur er þetta bara í alvörunni þannig. Það er þarna beintenging á milli. Og þá prófum við fyrir aðhvarfsgreiningunni fjölskylduaðstæður og vini og alls konar þáttum, og alltaf stóð slúðrið þetta af sér.

Þannig að þá gátuð þið séð þetta. Þetta er auðvitað bara einn af þeim þáttum sem stjórna búferlaflutningum. Búferlaflutningar eru mjög flókið fyrirbæri.

Og ég hef alveg sagt það, af því að þetta er ekki fyrsta viðtalið sem ég fer í um slúðrið. Þetta hefur svona vakið mikla athygli. Það er aldrei þannig að það sé einhver einn þáttur sem verður til þess að fólk flytur. Auðvitað getur verið eitthvað atvik sem er gríðarlega mikið slúðrað um, og það er gríðarlega erfitt.

En yfirleitt er þetta þannig að þá ertu á einhvern hátt laus, alveg eins og þegar fólk segir: „Heyrðu, ef þessi sveitarstjórnarmál breytast ekki, þá er ég farin.“ En þá eru líka börnin að fara í framhaldsskóla.

Þú veist, þá eru einhverjir fleiri þættir sem raðast saman, þannig að þú varst kannski aðeins orðin laus. Alveg eins og ég í mínu starfi, ég var orðin pínulítið laus og sá eitthvað spennandi. Og þá verður þetta til þess að ég ætla, ég ætla að gera þetta.

Já, þannig að slúðrið getur verið bara svona síðasta hálmstráið. Er það jafnan einn af þessum þáttum sem getur riðið baggamuninn?

Já, já, það getur verið það, en það getur líka verið mjög mikilvægur þáttur. Það getur verið aðalþátturinn í því að þú segir bara: „Heyrðu, ég get ekki búið hérna.“ En þetta var sem sagt fyrsta greinin sem við skrifum og kemur hérna út í Rural Sociology. Hún hét skemmtilegra nafni.

Og þar erum við í rauninni að sýna fram á þessar megindlegu niðurstöður, að fólk sé tvöfalt líklegra til að ætla að flytja. Og þá, svona einhvern veginn, þegar þetta var komið, þá var það einhvern veginn orðið bara strax ljóst þarna. Og auðvitað líka, ef maður ætlar í svo stórt verkefni, þú ætlar að gera rosalega marga hluti og svo þarftu bara… Ég þarf að setja mér: Ég get ekki gleypt allan fílinn í einum bita.

Alveg bara frá upphafi. Og þetta var auðvitað bara lærdómur, og þá var það einhvern veginn þannig að hérna, það var bara allt í lagi að segja bara: „Heyrðu, þetta er bókstaflega núna, ég er bara…“ Og þannig lærði ég að taka viðtöl.

Ég tók tuttugu og fjögur viðtöl við konur um slúður og útskúfun og skömmun og líka bara auðvitað lífið í þeirra byggðarlögum. Ég var í sjávarþorpum, já.

Já, ég fór í tvær viðtalsferðir á Vestfirði og fór á Austfirði og aðeins hérna á Norðurlandi. Sjálfsögðu gat ég ekki tekið viðtöl á Þórshöfn eða við einhverja svona alveg í mínu byggðarlagi, en sem sagt bæði auglýsti ég eftir viðmælendum og var þá með ákveðin þorp í huga. Þetta voru átján þorp í þýðinu, sem eru á milli hundrað og eitthvað og svo…

Á Vestfjörðum langar mann ekki heim, sko. En það var rosalega gaman að fá þetta líka, svona að finna taktinn, af því að nú erum við sjálf úr litlu þorpi að ferðast og segja: „Ókei, það er rosa margt eins og heima, en líka svo margt sérstakt við hvern einasta stað.“

En hvernig var það? Nú auðvitað byrjaðirðu á að gera þessa megindlegu rannsókn og þar stendur þetta upp úr, um sem sagt áhrif þess að upplifa sig sem þig sé slúðrað um. Og hvað kemur svo fram í viðtölunum? Nú auðvitað eru viðtölin skemmtileg. Hvernig ertu þarna að blanda saman megindlegri og eigindlegri aðferðafræði til þess að rannsaka sama hlutinn, sko?

En þetta, sko, í eyrunum er að spyrja þarna, er að spyrja þarna.

Það er eiginlega hægt að segja að allir viðmælendurnir hafi byrjað svolítið í vörn, af því að slúður er næmur félagslegur þáttur. Þetta er svolítið… Og ég hef oft sagt að það hefði verið rosalega erfitt fyrir mig. Ég byrjaði alltaf á að segja að ég væri sjálf úr litlu þorpi, ég er frá Þórshöfn. Bæði landsbyggðin er bara lítil og fámenn, þannig að ef þau vissu hvaðan ég væri að koma, þá var það svona að gefa pínu viðvörun um það í rauninni og til að tengja betur viðmælendurna.

Þó svo að það sé þannig, þú veist, þetta hefði verið mjög erfitt ef ég væri einhver sérfræðingur á Suðurlandi og væri komin í lítið þorp á Seyðisfirði og væri að rannsaka slúður. Þá hefði ég fengið svolítið svona: „Vertu nú ekki að tala illa um okkar þorp.“ En ég fékk það í rauninni ekki, og samt svona smá vörn. Þannig að þetta var oft í haginn, já. Þú veist, þetta er æðislegt samfélag, og byrja alltaf svona pínu… Og svo, eins og oft er í viðtölum, þá fær maður að komast í kjarnann.

Það var bara, sko, þú veist, sum viðtölin voru erfið af því að þessar konur sem ég var að taka viðtöl við höfðu sumar lent í mjög erfiðum málum tengdum slúðri, mjög oft þá í kringum…

Það er nú bara pínu þannig að einhleypa konan, eða kona sem heldur við gifta manninn, hún er hjónadjöfullinn. Það er ekki hann sem er hjónadjöfull úr eigin hjónabandi, eða ábyrgðin er svolítið sett á konuna. Og þar fann ég líka að það blandast inn í tvistið hvort þú ert heimamaður eða ekki heimamaður. Það skiptir líka máli. Það eru alls konar víddir, sko.

Og til dæmis, sko, þriðja greinin sem ég skrifaði var með meiri fókus á innfluttar konur.

Og þar tek ég pínu þetta valdaþema. Í gegnum alla ritgerðina mína og allt verkefnið hef ég alltaf haft svo mikinn áhuga á valdi, þessu félagslega valdi. Og auðvitað er ég að skrifa um félagslegt taumhald. Þar skrifa ég svolítið líka um þetta: Hvað er valdið í því að vera heimamaður? Af því að það skiptir máli.

Að karlar eru síður dæmdir fyrir framhjáhald en konur, nema aðkomumennirnir, sko. Þá snýst það pínu við, það kemur pínu með öðruvísi tvisti inn í það, sko. Þannig að margir…

Maður kannast við þetta tvöfalda siðgæði þegar kemur að því hversu frjálslynt fólk er í ástamálum. Ertu að segja að þegar það blandast inn í þetta hvort viðkomandi sé heimamaður eða aðkomumaður, þá minnki kannski þetta tvöfalda siðgæði?

Eða verður það pínu tvist af því að það skiptir máli. Ég muni eftir einu viðtalinu, þá var kona sem sagði: „Heyrðu, vinkona hennar …“ Hún var oft á … eða eitthvað svona. Hún segir: „Yrði maðurinn að halda framhjá henni?“ Fólk hérna er bara: „Hann má bara fara.“

Svo er stelpa sem var að halda við hann og hún var útlensk, þannig að hann er aðkomumaður en konan er heimamanneskja sem heldur framhjá.

Þá fær hún meiri stuðning heldur en ef hún hefði verið aðkomukona.

Já, þannig að hann er bæði aðkomumaður og að svíkja konu sína, sem er heimamanneskja, og svo er sú kona, hjónadjöfullinn, hún er útlensk. Þannig að ég hef líka verið að skoða jaðarsetninguna.

Það er stundum þannig fyrir einhleypa einstaklinga að þú ert pínu jaðarsettur í samfélaginu. Það sem kom kannski á óvart, og það er líka það sem er svo skemmtilegt og fallegt við svona verkefni, er að ég er auðvitað sjálf, sem persóna, á einhverjum stað.

Þegar ég byrjaði þá var ég einhvern veginn bara: „Þú veist, búseta.“ Þótt rannsóknin segi reyndar „búsettar“ ennþá, þá er ég bara gift sjónvarpsfrú og hafði einhvern veginn ekkert spáð mikið í líf einhleypra kvenna. Þetta kom mér á óvart þegar ég byrjaði að taka viðtölin, að þær upplifðu svolítið félagslega einangrun.

Og sko, ekki kannski einangrun eins og útilokun. Ég var eitthvað svona: „Já, ókei.“ Ég fór að hugsa betur um matarklúbbinn minn. Nei, hann var engum einhleypum boðið með í, sko.

Maður fer svolítið að horfa á sitt eigið. Sumar þeirra sögðu: „Heyrðu, ég er 42 ára, fráskilin. Ég nenni ekki að vera að djamma með ungu liði,“ en þeim er kannski ekkert boðið með í matarboð matarklúbbanna, þar sem eru bara pör einhvern veginn.

En að sama skapi kom svolítið sterkt fram að giftir menn eru mikið að reyna við þær. Þar kemur alltaf þetta vald sterkt fram. Pínuleiðin til þess að stjórna, þegar við viljum náttúrlega ekki að allt fari í vitleysu, framhjáhaldsvitleysu, er einhvern veginn að halda þeim í burtu, því að það er ekki hægt að stjórna karlpeningnum sem ræður ekki alveg við hendurnar á sér.

Þannig að það er einn angi af þessu félagslega taumhaldi, mætti segja. Þar eru ýmsar leiðir. Hvernig skilgreinirðu félagslegt taumhald í þessari ritgerð?

Ég er í rauninni svolítið að skoða félagslega forðun og hegðun tengda ástalífi, af því að ég er að tala um slúður og ástalífið sérstaklega.

Og skemmtanalífið tengist oft svolítið saman. Þar fann ég að sumar þeirra, bæði þær sem voru sjónvarpskonur …

Sjónvarpskonur.

Ein sem ég talaði við sagði að ef hún færi út að skemmta sér hefði hún verið búin að senda manninum skilaboð á Snapchat, skilurðu? Þá hvíla augu þorpsins svolítið fast á sjónvarpskonunum. Það er svolítið þétt eftirlit með þeim, af því að þorpið þarf að taka þetta að sér fyrir hann, sem er ekki heima.

Þær upplifa þetta svolítið. Það er svo skemmtilegt að önnur, sem býr á allt öðrum stað á landinu og er að tala um sjónvarpskonur, orðar þetta nánast nákvæmlega á sama hátt.

Það er eins og konurnar megi ekki fara út úr húsi, eins og hin sagði: „Ég má ekki fara út úr húsi.“ Þetta er mjög áhugavert. Við tölum um félagslegt taumhald sem aðferð til þess að tryggja að fólk sýni fylgispekt við ákveðin viðmið.

Viðmiðið er að konan á ekki mögulega að vera að setja aðstæður þannig að framhjáhald gæti átt sér stað.

Það er auðvitað, hvað má ég segja, bara heita kartaflan í slúðrinu. Það er eitt af aðalfrávikunum, að grafa undan stofnuninni sem hjónabandið og fjölskyldan eru.

Það er mjög áhugavert að þetta snýst líka um að grafa undan þessari stofnun, hjónabandinu eða sambandinu.

Og þar er þá bara ábyrgðin svolítið sett á einhlaup konunnar frekar en gallana. Og það sem kemur líka auðvitað er það að skoða drusluskömmunina. Auðvitað gerir það að verkum að það er bara erfiðara fyrir konur, meira dæmdar fyrir frjálslegt kynlíf heldur en karlmenn.

Drusluskömmunin auðvitað gerir það að verkum að það er bara erfiðara fyrir konur þá að stunda tilhugalíf í runni. Og það sem hún gerir auðvitað líka er til dæmis að kynferðisbrotamál í þessum litlu byggðarlögum verða ofboðslega erfið að eiga við, af því að meðan við leyfum svona þessari, hvað geturðu sagt, saklausari drusluskömmun að viðgangast, þá verður þetta bara miklu erfiðara að eiga við slík mál.

Og auðvitað bara í þjóðfélaginu öllu, sko, ekkert bara í litlu samfélögunum. Sko, ertu þá að kannski segja að svona mál magnist kannski upp í fámenninu? Þetta er kannski svona allir þekki alla og svo getur verið að þarna viðhorfin séu kannski íhaldssamari.

Já, sko, þetta er auðvitað bara rosalega erfitt mál að eiga við í þessum litlu samfélögum, af því að þekkja allir alla. Og ég hef rosalega mikið af því að ég hef aðeins verið að fara með fyrirlestra núna inn í, sem við erum betur inn í það, að þá hef ég svolítið verið að segja að þetta er líka þannig að slúður er ákveðin almannavörn.

Einn maður sem ég spjallaði við, af því að ég var alltaf svona að spjalla líka bara við fólkið í þorpinu, hann segir: „Sko, það fyrsta sem ég heyri þegar ég kem inn í þorpið, það er: Í þessu húsi býr barnaníðingur.“ Þetta er það fyrsta sem hann heyrir eiginlega. Og, já, já, hann segir: „En í því tilfelli er það dæmdur maður, hann er með dóm fyrir þetta, þannig að þetta er ekki slúður, þetta er staðreynd.“

Og þar auðvitað dregur maður línu. Hann hefur hlotið dóm og þetta er staðreynd og þar af leiðandi má banna honum að koma í sundlaugina í bænum og það má banna honum ákveðna hluti, að mæta á barnaskemmtun og eitthvað svona. En það má ekki banna viðkomandi að mæta á bæjarhátíðina. Og þá ertu að nota slúður sem almannavörn.

Þegar þú vilt, viltu sko vernda þann hóp sem börnin okkar eru. Þannig að þú getur eiginlega hugsað: Hvað ef hann hefði ekki verið með dóm? Hvað ef þetta er sögusögn? Þú vilt samt heyra þetta, af því að við viljum vernda börnin. Við viljum ekki að þau banki með rækjur og klósettpappír í þetta hús. Þannig að þetta er líka einhvers konar félagslegt taumhald og rosalega hart slúður, en sumt er bara þannig að við höfum ekki rétt til að hunsa það.

Og það er nú málið bara í öllum samfélögum og í öllum hópum, að þá er einhvers konar félagslegt taumhald vegna þess að, eins og Durkheim sagði, samfélagið er í grunninn svona siðferðislegt fyrirbæri. Samfélagið er ekki bara með einhver landfræðileg mörk heldur líka siðferðismörk. Og til þess að standa vörð um einhver siðferðismörk er ekki bara með einhver landfræðileg mörk, þá er félagslegu taumhaldi beitt.

Ef fólk fer yfir siðferðismörkin sín þá lætur samfélagið oftar en ekki vita á einhvern hátt. Og það þarf ekki að vera dómur, það getur verið slúður. En það er líka svo áhugavert, akkúrat við félagslega taumhaldið, að þegar það virkar þannig að konur verða fyrir meiri dómi fyrir til dæmis kynlífsathafnir en karlar, og félagslega taumhaldið er sterkara þar, þá breytir það auðvitað valdahlutföllunum.

Og taumhaldið kannski liggur í því, til dæmis, að konurnar sem ég talaði við, og ég þekki það alveg frá mínum vinkonum og svona, að giftir menn eru að senda skilaboð. Það er bara þannig. Og þeir eru rosalega frakkir, virðist vera. Og það sem þeir treysta á, og það sem við látum viðgangast, það er þögn kvennanna, af því að það er drusluskömmin í gangi. Þá þegja þær yfir því.

Það er miklu meira í húfi fyrir konurnar og þannig höldum við þessu bara einhvern veginn áfram, af því að þær þora ekki að segja frá þessu, af því að þetta er lítið þorp. Þær vita þá: „Hann var pínulítill, hann hefði nú ekkert verið að senda skilaboð nema hún væri búin að gefa honum eftir fótinn.“ Og kemur einhver svona drusluumræða, sko, tvöfalt siðgæði akkúrat. Og þar af leiðandi viðgengst eitthvað svona. Það er alveg gríðarlega...

Mikil stjórnun í því að konurnar í þorpinu eru búnar að halda á sig einhverri drusluskömmun eða einhverri stimplun eða standa í einhverju veseni. Þú vilt heldur ekki fá útilokunina ef konurnar í þorpinu eru búnar að heyra eitthvað svona, að hún sé að halda við giftum mönnum, passaðu þig, skilurðu? Veistu, þetta er rosalega mikil stjórnun í þessu, sko.

En þessi vinkill, þessi áhrif sem slúður hefur á meðal annars svona búferlafyrirætlanir og líka bara búsetuánægju, þetta hefur heldur betur snert taug hjá fólki hérna á Íslandi. Fólk hefur sýnt niðurstöðunum þínum mikinn áhuga og þú hefur verið að halda fyrirlestra þvers og kruss um landið. Það er nú ekki alltaf þannig að einhver verji doktorsritgerð og eftirspurnin eftir niðurstöðunum sé svona mikil. Þannig að þetta hefur sýnt hagnýtt gildi.

Já, og þetta er sko hérna ... Þórólfur, leiðbeinandi minn, hann Atli, hann hefur haft mjög gaman af því í gegnum tíðina að við höfum verið að fara saman á ráðstefnur og ég sé með fyrirlesturkynningar og svona. Og hann segir: „Þú ert alltaf partýljónið, sko, af því að eftir fyrirlesturinn kemur alltaf til mín fólk.“

Ég fæ alltaf spurningar úr sal, ég fæ alltaf margar spurningar og miklar umræður. Svo er kokteilboð á eftir og þá kemur einhver að mér og segir: „Ég bjó á Stykkishólmi og ég get sagt þér ...“ Og svo byrjar, sko. Og ég hef farið í mjög mörg viðtöl í útvarpi, sjónvarpi, blöðum og eitthvað svona.

Það sem er líka áhugavert er það að ég hef mjög oft fengið viðbrögð við þeim viðtölum í því formi að konur hafa sent mér skilaboð, margar hverjar, og ég auðvitað bara kann meira traust í því formi að konur eru að segja erfiðar sögur. Ég auðvitað bara þakka pent fyrir það að þær hafi tekið viðtalssöguna og allt það, sko. Þetta fær alveg þannig athygli að ég hef verið að fá einkaskilaboð, sko.

Það bendir kannski til þess, bæði viðbrögðin þegar þú ert að halda fyrirlestur, þessi áhugi, að fyrsta lagi ertu að stinga á einhverju félagslegu vandamáli sem er dálítið útbreitt. Margir þekkja það af eigin skinni eða vita um það. Það er nú bara þannig af því að við slúðrum öll.

Þetta er bara auðvitað þannig að þetta er efni sem allir tengja við. Ég byrja alltaf fyrirlestra mína á því að segja, nú komumst við inn á það, að ég hef verið að halda fyrirlestra í áverða ... ár. Ég hef farið í sveitarfélög og fyrirtæki og talað um slúður og vinnustaðamenningu, vinnustaði, einelti, slúður og svona.

Ég byrja auðvitað alltaf fyrirlestrana líka á því að segja: „Þetta er ég úr mínu þorpi,“ og sýni mynd frá Þórshöfn. Það gerir kannski líka að verkum að ég hef ekki fengið neina almennilega gagnrýni á mína vinnu, til dæmis, af því að ég er ekki sérfræðingurinn að sunnan eða hvítur miðaldra karlmaður sem er að koma með þekkingu inn í annað samfélag. Ég er ein af þessum sögum sjálf.

Og svo byrja ég alltaf líka á að segja: „Við slúðrum öll og þetta er bara í mannlegu eðli. Við erum forvitin um aðra, okkur er annt um aðra.“ Það eru auðvitað mismunandi ástæður, en við erum öll forvitin og við dettum öll á einhverjum tímapunkti í það. Þótt Íslendingar séu alltof mikil söguþjóð, þá þýðir ekkert fyrir okkur að segja: „Heyrðu, ég slúðra aldrei. Ég er aldrei að fara að trúa þér,“ sko.

En það sem við getum auðvitað breytt er hvernig við gerum þetta og af hverju. Hvað segjum við? Þannig að hérna, ein spurning: Getur verið að fólk leggi mismunandi skilning í hugtakið slúður? Einhver myndi segja: „Ég slúðra aldrei,“ en þú getur bara bent á að slúður sé blablabla. Jú, við slúðrum öll. Það er bara spurning hversu mikið og í hvaða tilgangi. Þú kannski segir okkur hvaða breiðu skilgreiningu á slúðri þú notar.

Ég nota í rauninni þá skilgreiningu að þetta séu óstaðfestar upplýsingar um einstakling sem er í þínu félagslega umhverfi, sem er ekki viðstaddur samræðurnar. Það er svona svolítið fræðilega skilgreiningin.

Bara út frá þessari kynningu, bara þessari breiðu skilgreiningu, þá er ómögulegt fyrir nokkurn mann að segja að hann hafi aldrei slúðrað.

Og ég varð eiginlega að heyra það, sko, að hennar aðilar, konur, og ég bara aðeinubita, en niðurstöðurnar mínar sýna að karlmenn telja sig til dæmis verða fyrir jafn miklum áhrifum og konur af slúðri. Svo fór ég að ferðast um þorpin og þá...

...kom í ljós að það eru staðir sem karlmenn hittast á daginn. Það er vigtarskúrinn, það er fiskimarkaðurinn, það er vöruskemman, það er olíusjoppan. Það er, það er, þar má áfram telja, þar sem þeir ræða málin, sko.

Og þetta er svona, og sérstaklega er gaman ef ég er að tala við kynjablandaða hópa að koma svolítið inn á þetta. Ég kem svona svolítið inn á þetta í fyrirlestrinum: „Strákar, þið eruð að hafa þvælst í slúðri, ekki þið eruð að tala saman?“

Og þetta svona er bara svolítið þannig af því að við höfum líka leyft því að vera með, sko, gróaleiti. Það er kona sem hlóð í Guðrúnu frá Lundi. Þetta eru allt saman konur.

Sko, þetta eru kjaftakellingar. Þannig að það er bara í alvörunni þannig að karlmönnum finnst þeir til dæmis ekki hafa sama erindi inn á fyrirlestrana; sé þetta svona eitthvað fyrir konur, sko.

Þetta kemur þeim ekkert við, þetta slúður, eitthvað svona sem kellingarnar gera. Það er líka svolítið þannig að við höfum einhvern veginn...

Já, eins og þú segir, mismunandi skilgreiningu eða skilning á slúðri, og mjög margir standa bara algjörlega í þeirri trú að þeir séu ekki að slúðra.

Já, einmitt, einmitt. Áhugavert. En doktorsverkefnið, voru þetta þrjár greinar eða fjórar greinar?

Þetta voru fjórar greinar, já. Og við erum búin að tala um þrjár. Hvað með þessa fjórðu? Hvað varstu að gera í henni?

Í rauninni er fyrsta greinin, þar erum við að taka þessar megindlegu niðurstöður.

Svo eru númer tvö og þrjú félagslegt taumhald og viðtölin og einhleypu konurnar. Í þriðju greininni förum við aftur í megindlegt. Fjórða greinin, já, fjórða, já, og hún er nú bara...

...að klárast í ritrýni og fer nú vonandi að fara að detta inn í birtingu. Þetta tekur tíma. Þar förum við aftur í búferlagögnin og skoðum ókeyptu, hvaða...

...áhrif slúðrið hefur á. Þetta voru svo umfangsmikil gögn að þá tökum við gögn sem snúa að fólki sem hafði flutt áður fyrr til höfuðborgarinnar úr landsbyggðunum.

Þær voru marktækari en þær voru marktækari heldur en aðrar konur sem nefndu...

...slúður. Þær sem nefndu slúður voru ekki marktækt ólíklegri heldur en sá hópur. Þá fer maður svona líka að velta fyrir sér: Situr það lengur í?

Ég var á Balató, þetta dregur öðruvísi dilk á eftir sér, sko. Hjá konum var þetta verra, persónulegra, af því að eins og þessi drusluskömmun, sko, í viðtölum til dæmis...

Þá spurði ég um druslunöfn.

Ég fékk bara eitt nafn fyrir karlmenn og ég ætla nú ekki að fara að segja það hérna. En það er samt sem áður, það nafn er reðurdýrkun; það er ekki drusluskömmun á íslensku. En rosalega mörg nöfn sem enn...

Þá er ég nú alltaf bara að tala við og tala um konur á mínum aldri, og það segir sjálft. Eva, þú hefur verið kölluð Almannagjá, sem fannst á fleiri en einum og fleiri stöðum.

Eða Gúnna graða, eða alls konar sannnefni. Móttökunefndin, sem er nú bara frekar nýlegt, sko. Ef þetta er eitthvað sem er hvíslað á bak við þig og þú veist það, þá ertu að geta farið aftur.

Heim út í landsbyggðirnar og í litla þorpið, og það er öll upplifun pínu þessi að ... Það er það sem að [óljóst] velti svolítið fyrir sér þegar við fundum þessar niðurstöður í [óljóst]: það hafði meiri áhrif á konur heldur en karla. Hvort þetta hefði verið einmitt öðruvísi umtal, af því að einmitt var bara mjög áhugavert hvernig þetta fléttast allt inn í valdið, eins og þú varst mjög áhugasöm um, einmitt að þú hafir skoðað þetta með viðurnefni.

Þannig að það var einmitt sýnt fram á það, ekki bara á Íslandi heldur alls staðar þar sem ég hef séð eitthvað um þetta: margfalt fleiri nöfn fyrir konur, þar sem þær verða ásakaðar fyrir lauslæti, meðan að vera lauslátur kall er bara ... Mér er alls ekki sama.

Ef Jón stutti veit bara að hann er kallaður Jón stutti og segir það sjálfur, og þú getur sagt þetta í andlitið á honum, þá er þetta bara fínt, frábært; honum finnst það bara æðislegt. Ef þú getur ekki sagt þetta við manneskjuna, þá er þetta ekki eitthvað sem þú mátt nota. Þetta er bara ágætis regla, sko, og ég hef alveg reynt. Þú sérð í mínu samfélagi, þótt það séu alveg svona einhver uppnefni, skilurðu?

Hvort maður segist hafa uppnefni eða viðurnefni, það er pínu svona ... En ég er alltaf að reyna að vanda mig. Svo stundum, ef maður er að reyna að segja: „Ég er að tala um hann, Jón Þórarinsson,“ og fólk eitthvað: „Ha, þú veist hvað?“

„Bíddu, ertu að meina Tóta stutta?“ Þá bý ég svona til skýringar, maður reynir, sko, en þú veist að það veit ekkert um hvern maður er að tala. Já, þetta verður oft mjög rótt grúf, og fólk er hreinlega farið að gleyma hvað viðkomandi heitir fullu nafni út af viðurnefninu eða uppnefninu.

Þetta sagði ... Og hérna, ég svona heyrði: „Haldið þið að við ættum að vera að nota þetta? Þú veist, hún er kölluð þetta út af drusluhætti.“ Nú betur, ég held þetta væri tengt einhverju allt öðru. Þú veist, þá er þetta eitthvað atvik sem er til þess talandi um óstaðfestar upplýsingar. Þú veist, þannig að þetta er auðvitað bara ... Ég veit ekki, það er auðvitað bara það sem ég hef svolítið verið að gera með þessum fyrirlestrum, þar sem mér finnst það fyrir akademíuna.

Það er í rauninni, við getum kannski pínu sagt að við séum að koma þessu á mannamál. Já, við þurfum fleiri sem eru að koma rannsóknarniðurstöðum niður á mannamál.

Þannig að það er mjög lofsvert að þú hafir farið þessa leið, og það væri óskandi að fleiri myndu gera það. En ég veit ekki betur en þetta gangi ljómandi og mikil eftirspurn sé.

Já, ég alla vega er búin að ... Ég hef svolítið verið að fara inn í kennarahópa, svolítið hjá sveitarfélögum. Ég er búin að vera á nokkrum samstarfsdögum, þú veist. Ég var á Egilsstöðum í nóvember og það var 300 manna salur sem ég reyndi að misskilja aðeins og hélt að yrði minni, en allt er lægt með það.

Ég var svona nokkuð vön að koma fram, og þetta er heldur líka að setja þetta fram þannig að þetta er líka gaman, þú veist. Ég er svona leikamur pínu með þetta, svona úr skemmtilegu til ... úr druslunöfnunum, þar sem ég er svona að skapa stundum hlátur í salnum. Það er gaman yfirleitt, var dæmt í eitthvað sem alvarlegt, sko, þannig að ég leik mér pínu með þessa list einhvern veginn, sem ég held að fyrirlesarar þurfi auðvitað líka að hafa. Það er ekki eftirspurn eftir þér ef þú hefur ekki ánægju af fyrirlestrinum, þó að málefnið sé stundum erfitt.

Já, já, algjörlega. Ég ætlaði mér að segja þér að mér finnst líka hafa mjög góð áhrif að þú sért aðeins að stinga á ákveðnu kýli, sem kannski auðveldar fólki í viðkomandi bæjarfélagi að konfrontera þetta vandamál, vegna þess sem þú ert að rannsaka. Þetta er auðvitað ekki í lagi. Þetta getur sem sagt haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir ...

Hlutaðeigandi, já, já. Þess vegna er hér til dæmis hægt að segja þarna inni á vinnustöðunum, og við þá sérstaklega ef það eru sveitarstjórnarmenn eða bara yfirmenn í fyrirtækjum eða yfirmenn í skólastofnunum, eitthvað svona, af því ég er alltaf að tala um vald og það sem…

Ég er líka að segja, sko, að með því til dæmis að setja þessi tilmæli inn á kaffistofuna, bara á vinnustöðunum, og segja bara að við tölum ekki persónulega um skjólstæðinga þegar þeir eru ekki hérna, sem við erum að vinna með, út frá fjölskylduskjólstæðingum. Og ef þú setur svona tilmæli, að við tölum heldur ekki persónulega um hvort annað þegar við erum ekki viðstödd, þetta gerir að verkum að sá sem er svona pínulítill í sér og hefur kannski ekki röddina eða þorir ekki að segja þetta, viðkomandi kannski þorir að gera það ef þetta eru bara reglur og þú getur bara bent á þetta: „Heyrðu, þetta eru tilmæli, þetta er regla á vinnustaðnum.“

Þannig að við skulum bara vissulega tala um eitthvað þannig. Eru þá sveitarfélög og skólar og aðrir vinnustaðir kannski að setja sér einhvers konar samskiptasáttmála jafnvel?

Þannig hef ég svona verið að hvetja til þess að við vöndum orðin okkar. Skömmin er það sem gerist með slúðrinu; við notum skömmina til að segja: „Hve virðuleg er betri en aðrir með því að tala um þá?“ Þá er virðuleg betri með því að tala um það.

Það er svolítið að lyfta sér upp, og það er auðvitað slúðrið sem flytur skömmina innan um staðinn, um vinnustaðinn eða þorpið, samfélagið. Og það sem ég hef svolítið verið að setja upp er svona þessi þríhyrningur, sko, þar sem þú ert annaðhvort sögumaður, áheyrandi eða skotmark. Það er þetta þrennt til þess að mynda fullkomna skömmun á einhvern.

Í þínu persónulega valdi liggur það að ákveða: Nú er ég áheyrandi, ég ætla ekki að fara til baka og vera sögumaður, af því ég ætla að rjúfa hringinn hérna. En það er svolítið það sem ég hefði… Og af því að þú ert að taka út úr fyrirlestrunum að læra eitthvað, að það batni eitthvað, það lægi eitthvað, þá er svolítið það sem ég hef að segja: Mun þetta þegar þið eruð að heyra eitthvað, hugsið betur: Nú er hún sögumaður eða hann, og ég er áheyrandinn og ég ætla ekki að fara til baka að verða sögumaðurinn.

Og þetta þarf bara beint inn í þessari félagsfræðilegu skilgreiningu á hvað er frávik, að það er áhorfendahópurinn sem skilgreinir og er með stimplana.

Þá var ég einmitt að stíga varlega til jarðar. En segðu mér, eftir að þú varðir doktorsritgerðina og varst orðin doktor, Gréta, hvað tók við eftir það?

Svo er ég að vinna núna. Ég byrjaði núna 1. ágúst hjá Háskólanum á Bifröst, við Rannsóknasetur í byggða- og sveitarstjórnarmálum. Þar er ég auðvitað bara meira með byggðavinkilinn, en ég kem kynjavinklinum alltaf inn í og svona aðeins slúðrinu líka. Ég er að vinna í litlu verkefni sem hét „Byggðabragur unga fólksins“.

Þar var ég aðeins að taka slúðrið inn í og svona prófa hvernig þau bregðast við mínum fyrirlestri um slíkt.

Þetta er framhald af rannsókn sem Byggðasetur hefur verið að vinna um byggðabrag í sveitarfélögum, nema hvað ég fór pínu hina leiðina og spurði: Hvað finnst unga fólkinu um fullorðna fólkið og skýrsluna um byggðabrag? Ég fékk þau til að koma með sína gagnrýni eða sína skoðun á því hvernig fullorðna fólkið vildi hafa byggðabraginn. Ég fór svolítið hina leiðina; ég hef alltaf svolítinn áhuga á unga fólkinu.

Svo er ég núna í rauninni bara að skoða alls konar, og maður er alltaf með einhverjar styrkumsóknir og verkefni í gangi. En ég er líka að sækja til dæmis í Jafnréttissjóð um framhald á slúðurrannsókninni, þar sem mig langar til að skoða svolítið meira unga fólkið og umræðu á samfélagsmiðlum. Það er svo sannarlega þörf á því, þar sem ég hef líka aðeins verið að tala við kennara, til dæmis.

Um incels: það kemur öllum einhvern veginn spánskt fyrir sjónir. Þetta er enskt nafn; þetta eru skírlífir gegn vilja sínum. Og þarna erum við í rauninni bara að missa unga drengi inn í ofboðslega eitraða hugmyndafræði, mjög oft í gegnum tölvuleiki og samfélagsmiðla. Og svo heyrum við þetta orðið bara, ég meina, það voru sjónvarpsþættir núna mjög vinsælir hérna um incels.

Þannig ég er svolítið að blanda þessu líka saman að því leyti til að það er ákall. Ég hef mjög oft fengið þessa spurningu núna í mínum fyrirlestrum: „Geturðu komið með þetta inn í grunnskóla og framhaldsskóla?“ Það er svolítið það sem kennararnir eru að segja: „Geturðu talað við krakkana okkar um hvernig við notum orðin, hvernig við tölum um hvert annað?“

Það er rosa mikið um hópa, hvernig þeir nota [orðin] í hópum. Það er greinilega eitthvað sem kennararnir eru að tengja við og segja: „Þú getur talað um unga fólkið.“ Mér finnst ég þurfa aðeins að gera það. Ég sótti allavega um að geta tekið viðtöl við ungmenni. Getum vel verið að ég geri það hvort sem ég fæ styrk eða ekki, það kemur í ljós.

Það er bara gríðarlega mikil þörf á því, því þegar ég fer að tala um slúðrið tengist það svo gríðarlega mörgu. Þetta tengist orðunum sem við notum, valdinu, hópamyndun og einelti. Þetta er einhvern veginn miklu dýpra og áhugaverðara fyrirbæri en maður hefði nokkurn tímann ímyndað sér þegar ég byrjaði þessa vegferð.

Já, ég trúi því. Þegar maður hugsar þetta sjálfur þá sér maður að það þarf að tala um að fullorðið fólk slúðrar, ungt fólk leggur í einelti og, þú veist, frekar en að það sé öfugt. En auðvitað slúðrar ungt fólk og eldra fólk, og eldra fólk leggur líka annað fólk í einelti. Þannig að ég held að þetta sé mjög þarft verkefni að byggja ofan á þetta og einmitt innvinkla unga fólkið, sér í lagi út af samfélagsmiðlunum, því að svo ofboðslega mikið af svona einelti og áreiti á sér stað bara í símanum.

Já, já. Það sem ég hef líka verið að brýna fyrir fólki sem ég hef verið að lesa yfir er þessi stimplun: „Íslendingar eru söguþjóð.“ Og það fyrsta sem þú gerir er að segja: „Hvers manna ert þú, væni minn?“ Og svo, að dæma, já, „ég veit nú hver afi þinn er.“

Karlmenn, til dæmis, mín tilfinning er sú að þeir fái meira á sig. Konur fái drusluskömmun, en þeir eigi að vera fyrirvinnur og eigi að hafa mikið. Það er bara því miður ennþá einhver staðalímynd kynjanna um það að þeir fái meira á sig aumingjastimplun. Guð forði þeim frá því að vera öryrkjar eða veikir eða eitthvað þannig.

Það sem ég hef svolítið verið að segja líka er bara: Við þurfum að vanda okkur svo gríðarlega hvað við segjum um unga fólkið okkar. Þegar þau eru að fara út í lífið átján ára er búið að setja þrjú, fjögur lög á þau, alltaf, og sumir bogna undan því. Aðrir komast hraðar áfram í lífinu.

Ég kalla þetta líka kynslóðarregnhlíf: þú færð einhvern skjöld af því að þú ert af ákveðinni ætt eða átt ákveðna foreldra, eða hvernig valdabakgrunnurinn er. Það er svolítið það sem ég er að segja: við sem Íslendingar þurfum að hugsa betur um það hvernig við tölum við unga fólkið okkar og hvernig við tölum um það.

Það sem þau heyra af því sem við segjum inn á heimilinu er gríðarlega mikilvægt. Þau þurfa að heyra hvernig við tölum um annað fólk, hvort sem það er drusluskömmun eða hvað annað. Þannig að það er svona byggðarvinkillinn, en svo er það unga fólkið og svo slúðrið sem mér finnst gríðarlega spennandi.

Þannig að þú ert með nóg af þinni könnu, heyrist mér. Mér finnst þér það líka svolítið gaman að segja frá því sem ég hef sagt þeim frá þessari vegferð. Ég var að tala við ungu krakkana heima, af því að ég fékk nú að tala yfir þeim, sem og sonur minn hafði nú mjög gaman af, en var þar í hópnum um þessa vegferð að klára doktorsnámið.

Hvað það þýðir. Þá fór ég í fyrsta skipti að segja frá þessu, akkúrat eins og ég byrjaði viðtalið: að mér var bara hafnað í Listaháskólanum. Maður má átta sig á því að þegar þú ert búinn að ákveða einhverja leið og svo bara lokast þessi gluggi, sko, þá opnast alltaf annar. Þú þarft að finna leið, sko. Þannig að þetta er aldrei þannig að við eigum eina leið og yfir þau þurfið þið ekki að ákveða núna hvað þetta er.

Svo sannarlega er alls ekki það sem ég var búin að ákveða að verða, en ég er mjög sátt við það og bara spennt fyrir því sem framundan er.

Já, frábært. Erum við þá, held ég, að slá botninn í þetta. Ég þakka þér kærlega fyrir að koma hérna í sætið.

Takk fyrir það. Takk fyrir spjallið.