Flateyri, sveppasósur og svæð­is­vit­und

Komið þið sæl og velkomin í nýjan þátt af Þjóðhættum. Ég heiti Sigurleif og ég heiti Dagrún. Hjá okkur í dag er Sæbjörg Freyja Gísladóttir þjóðfræðingur. Velkomin, Sæbjörg.

Sæbjörg: Takk fyrir. Gætuð þið kannski byrjað á því að spyrja mig aðeins út í hvað varð til þess að ég ákvað að fara í þjóðfræði? Góð spurning. Ég held nú að það hafi verið tilviljun, eins og hjá svo mörgum þjóðfræðingum. Ég byrjaði í kennaranámi við Háskólann á Akureyri.

Hvenær ætli það hafi verið, 2005 eða 2006? Ég man það ekki. Annaðhvort í fjarnámi langaði mig að vera kennari eða það blundar alltaf í mér einhver kennari. En námið var svo drepleiðinlegt.

Það er alveg magnað, sko, hvað þetta var leiðinlegt. En þannig að ég skráði mig í fjarnám við Háskóla Íslands með þjóðfræði sem einhverja aukagrein og hérna, man ég ekki hvort ég byrjaði á því eða fór bara strax í þjóðfræði. En ég byrjaði allavega í fjarnámi að austan og fannst ég missa töluvert mikið af fjarnáminu. Það var ekki hægt að hlusta á upptökur eða neitt, ekkert samband við samnemendur og bara svona, já, maður var ekkert alveg í tengslum við þetta.

Svo flutti ég suður eftir ár og fór í þjóðfræði. Ég hugsa að þegar ég var lítil þá hafi ég alltaf ætlað að verða Indiana Jones, ætlað að verða fornleifafræðingur. Það var ekki kennt í fjarnámi. Ég hugsa að þjóðfræðin hafi einhvern veginn verið næst því í mínum huga.

En í þjóðfræðinni, Sæbjörg, þá hefur þú mjög mikið fengist við sjálfsmynd, ímynd og svæðisvitund. Það tilheyrir líka stað. Var ekki raunin til dæmis að meistararitgerðin sneri að svæðisvitund og sjálfsmynd Skagfirðinga? Þar varstu að skoða leikskálarétt og svolítið hvernig fólk setur sjálfsmyndina sína á svið, kannski bæði fyrir sjálft sig og aðra. Hvers vegna er þetta efni sem heillar þig?

Ég flutti úr Skagafirði þegar ég var sextán ára. Á veturna og upp úr tvítugu flutti ég til Danmerkur og Svíþjóðar. Svo flutti ég austur í miðju góðæri, þegar við vorum að byggja Kárahnjúkavirkjun.

Þar var fólk opið, samt að passa upp á sitt svæði þegar það var svona innrás af útlendingum. Fólki fannst það einhvern veginn vera að missa sjálft sig. Svo fer ég náttúrlega að fara heim í Skagafjörð og fer í fyrsta skipti að sjá þessa ímynd utan frá. Það er náttúrlega sjálfsagt að það fara ekkert allir Skagfirðingar á hestbak, sko, en hérna, og það syngja ekki allir. En við tengjum samt mjög sterkt við þetta.

Ég fer bara að sjá þetta utan frá og hugsa: „Ókei, vá, hvað þetta er ógeðslega skrýtið.“ Mig langaði bara hreinlega að skilja þetta betur. Svo vann ég fyrir Miðstöð íslenskra bókmennta eitt sumar, við rannsókn sem hét „Að vera Íslendingur“.

Þá talaði ég við konur sem höfðu búið erlendis lengur eða skemur og um það hvað það væri að vera Íslendingur, hvað við tengjum við það að vera Íslendingur.

Svo fer ég aðeins lengra og dýpra í meistararitgerðinni og í rauninni frá þjóðfræðinni, kannski, af því að ég fer yfir á Flateyri, þaðan sem mamma mín er og amma mín bjó, og afi.

Ég fer að skoða hvað það er að tilheyra stað. Það er náttúrlega ekkert endilega bara ímyndin, heldur hverjir tilheyra stað, hverjir telja sig tilheyra stað og hverjir telja hina tilheyra stað. Ég skoðaði það og í rauninni birti þetta svona þriðjung rannsóknarinnar í meistararitgerðinni. Síðan gerði ég þann feil að flytja inn í rannsóknina. Ég flutti á Flateyri.

Sem hann á bara ekki að gera, sko. Ekkert af mér hefur alltaf liðið vel á Flateyri, veistu. Gott að búa þar, sko, en hann var hitt í manni, hestahasari. Það var rosalegt hugrekki hjá þér að skrifa um staðinn þar sem þú býrð.

En þessi rannsókn fer aldrei frá mér, því að Flateyri breytist svo mikið. Hún er svo mikil, til dæmis núna eru 10 prósent af þeim sem búa á Flateyri samkynhneigðir eða trans. Það eru ekki sjómenn eftir, jú, kannski þrír eða hvað. Ég veit ekki hversu hátt hlutfall innflytjenda er, það er mjög hátt. Og svo er þetta náttúrulega bara hipsterja, við köllum þetta hipsterja. Það er mjög töff að vera hipster að eiga hús þarna, þannig að þetta hættir aldrei að vera áhugavert.

Og skrifaðirðu mjög skemmtilega grein um Flateyri, svona pínu útrás og kannski þessu hipsterasyndrómi sem var „101 Flateyri“. Geturðu sagt okkur aðeins frá þeirri grein?

Þetta er kafli úr ritgerðinni. Ég man eiginlega ekkert eftir þessari grein, verð ég að viðurkenna, en þetta er ákveðin áskorun alltaf, „101 Flateyri“, af því að núna er auðvitað kannski tíu ár síðan ég skrifaði kaflann fyrst. Þannig að hipsterarnir eða sumarhúsafólkið sem ég var að skrifa um, þau eru bara meira og meina á Flateyri, þegar þau eru orðin svo stór hluti af okkur. Á sama tíma eiga þau það til að standa í vegi fyrir uppbyggingu. Til dæmis var fólk sem vildi breyta bílskúr í íbúð og setja glugga, en tvær hliðar vísuðu inn í garða hjá sumarhúseigendum. Þau gerðu bara athugasemdir við bæinn og náðu að stoppa þetta, þannig að þetta getur valdið árekstrum líka. Eins og margir þekkja í mörgum þorpum er erfitt að sjá slökkt í húsunum á veturna eða marga mánuði á veturna. En á sama tíma, eins og þú segir, er þetta fólk orðið hluti af okkur. Það gerir upp húsin, er í þorpsnefndunum.

Þegar þú varst að fjalla um hverjir svona tilheyra og hverjir tilheyra ekki, geturðu sagt okkur aðeins nánar frá því, svona hverju komst þú að í þessari rannsókn?

Eins og með Flateyri, hver tilheyrir beysilegra bara? Þannig að það eru allir Flateyringar ef þú ert þar yfir helgi, þá ertu Flateyringur. En svo fyrir nokkrum árum tóku tveir eldri menn sig saman. Það var mjög áhugavert, og gerðu lista yfir þá sem eru Flateyringar, upprunalegir Flateyringar. Það voru 24. En þeir vissu ekki hvað þeir ættu til að missa um mig, að ég fæddist á Flateyri, bjó þar fyrsta árið mitt, svo hef ég alltaf verið í annaðhvort... Þannig að ég væri að fá að vita hvort ég var á listanum eða ekki. En þetta er ekkert, sko, á tyllidögum eru allir Flateyringar. En þegar það kemur einhver núningur, þá er stígveldi alveg hreint, sko, og bara mjög skýr stéttaskipting í rauninni. Það var hægt að kalla það stéttaskiptingu, sko.

En á sama tíma, þegar talað er um að tilheyra, þá eru einhvern veginn allir á svona tilfinningalegu laufvelli. Allir sem eru þarna einhvern veginn tilheyra þegar þeir læra að þekkja ástirnar, læra að þekkja hvenær við erum að passa einhverja snjóskóflu, læra að þekkja hvar maður labbar þegar það er ekki mokað nema bara einbreiðu götunum, hvaða fuglar koma við nú alla búamaga með ákveðnum fuglum sem koma alltaf ár eftir ár. Eða, já, fætti hvað ég meina, alltaf sami tjaldur sem kemur og alltaf sama hvítmóður sem verpir á steini og eitthvað svoleiðis. En á því leiti eru einhvern veginn bara allir.

Sem dvelja þarna í langan tíma, tilheyra. Og þú varst að taka viðtöl við fólk eða ekki, og safna svona þeirra sögum og upplifunum?

Já, og mig dauðlangar að gera það aftur af því að íbúasamsetningin er búin að breytast svo mikið. Og ég skildi alveg eftir, og ég gerði ekki kaflann um náttúru, bara tengsl fólksins við náttúruna, sem eru næstum bara gríðarleg.

Þannig séð að hún bara stjórnar svo miklu, ekki á svona vetri eins og núna, en alla jafna, sko, snjóflóðum. Og núna er neðsti hlutinn af Eyrinni eiginlega, hann er bara að svekkja.

Þegar sjórinn er farinn að koma svo hátt upp á bryggju, sko.

Það er áhugavert líka að spyrja af hverju fjallan býr maður á stað þar sem maður getur annaðhvort drukknað eða fengið eitthvað í hausinn.

Manstu hvort það var eitthvað sem kom þér sérstaklega á óvart þegar þú varst að safna þessum sögum núna?

Ég átti ekki von á því, sko.

Fordómar, ég veit ekki hvernig var þetta kallað, duldir fordómar, en bara svona eins og að muna ekki hvað nágranninn heitir af því að hann kom frá öðru landi fyrir 25 árum en búinn að búa þarna með þér í 25 ár. Bara kenna kannski konuna frekar en manninn, en þykist ekki muna hvað hún heitir.

Svona, það kom mér á óvart og það kannski vil ég trúa. Ég hélt erindi á ráðstefnu á Flateyri 2016 og ég held ég hafi aðeins potað í þau, sko. Mér finnst þetta aðeins hafa breyst síðan.

En ég á erfitt með að trúa því.

En svo, af því að þú svo færð og flytur inn í sama samfélag og þú varst að rannsaka sem erlendur, en svo segir: „Þetta er sérstakt.“ Fannst þér þú einhvern veginn, kannski heldur, að það hafi auðveldað þér að flytja inn í samfélagið, eða heldurðu að það hafi jafnvel verið erfiðara af því að þú varst með aðvíst gleraugu á það annars staðar frá?

Ég held það verði miklu erfiðara. En ekki bara kannski af því að ég gerði rannsókn, heldur í háskólanámi ætla að hafa skoðanir og ræða um það.

Það er ekkert endilega alltaf við lýði og ég held, sko, að það þurfi að hugsa að mikið verði að tala um að þurfi að hækka menntunarstig á landsbyggðinni og menntunarstig kvenna. Og ég held bara almennt að menntaðar konur eigi kannski dálítið erfitt uppdráttar stundum í samfélaginu. Við kannski teljum okkur eiga rétt á að hafa skoðanir og mega tjá þær, en það er ekki alltaf kannski tekið jafngilt.

Ég held að þetta eigi bara við á mörgum litlum stöðum.

Já, er ekki talað um það í rannsóknum, að konur mennti sig frá heimabyggð? Jú.

Og það er í rauninni eins og með mig hérna. Ég er að fara að byrja að vinna á Byggðasafni Vestfjarða núna á næstu vikum, og það er held ég í annað skipti síðan ég flutti fyrir 11 árum sem það býðst atvinnutækifæri á því safni, sem dæmi. Þannig að sem þjóðfræðingur hef ég gert ýmislegt, en það passar kannski misvel við námið.

Já, við ætlum nú einmitt að spyrja þig út í það, þegar þú hefur nú verið að bardúsa ýmislegt undanfarið.

Þið hjónin byggðuð það upp í nokkur ár og selduð það síðan. Það var Kalksalt. Hvernig var það? Bíddu, þetta er fæðubótarefni fyrir búfénað, er það ekki? Ég verð eiginlega að gera lengri sögu að þessu.

Ég var sem sagt ritstjóri BB samtímans. Dagún var einmitt blaðamaður.

Umengjast Klausturmennirnir fóru að senda inn bréf á BB afsökunarbyggðirnir, og ég eyddi þeim áður en Kristinn sá þær. Ég vildi bara ekkert birta þær.

Hann rak mig bara, komst að því og rak mig sama dag í þekkingarlaun og lokaði öllum aðgangi og allt það. Ég myndi hiklaust gera það aftur. Þannig var ég atvinnulaus í desember.

Svo í janúar kemur Úlli, sem átti Kalksalt, til mín og segir: „Heyrðu, ég er með frábært tækifæri fyrir þig.“

Við áttum kindur inni í sveit hjá tengdaforeldrum mínum og vorum ekki orðin bændur, þannig að það var auðvelt að vilja verða bændur. Þetta var svona leið inn í bændasamfélagið.

Þar myndi ég segja að ég hafi getað nýtt þjóðfræðina, eins og á BB, með því að maður lærir þarna alla með því að taka eiginlega rannsóknir.

Maður lærir að tala við fólk og virða skoðanir þess og hlusta og bara þegja. Ég notaði það talsvert í Kalksalti.

Í rauninni lærum við líka bara að lesa hóp, lesa samfélagið, og það hef ég svo notað fyrir markaðssetningu. Svo hefur verðbólgan verið erfið, þannig að við unnum og unnum Kalksalt og unnum búið fyrir bankann og ákváðum að selja reksturinn. Við áttum ennþá húsið.

Ég fékk óvænt styrk til að þróa villisveppasósur.

Við erum að byggja upp matvælavinnslu núna á Flateyri fyrir sókn okkar og erum að byggja kjötvinnslu í því.

Til að vinna úr kjötinu fyrir kindurnar okkar, og þá fæ ég með því færi aftur að leita í þetta gamla dót sem mér þykir svo skemmtilegt: að fullvinna kjötið.

Svo ætlum við líka að fara að mjólka ærnar. Við náum því ekki fyrir vorið, en ætlum að fara að færa frá eftir ár og vinna þá úr mjólkinni.

Ég er svo heppin að eiga ömmu hérna sem er orðin 99 ára, þannig að ég get pumpað hana um upprunalega atburði. En þetta er svona það sem við höfum verið að brasa.

Og hvað ertu að hugsa um að gera úr mjólkinni?

Ásta, langar mig fyrst og fremst rosalega að gera hvítmyklaost eða fá hann á Erpsstöðum. Ætlarðu að gera ost á Ísafirði? Ætli við lærum ekki að gera eitthvað síðan, með tíð og tíma. Hvítmyklaost langar mig mest í.

Það er svo magnað að það eru bara tveir á Íslandi sem mjólka kindurnar sínar staðaldri núna. Evrópubúar botna ekkert í okkur; þeim finnst svo eðlilegt að mjólka kindurnar. Ég skil ekki af hverju við gerum það ekki.

Það var ruslakall í nýju sveitinni minni í gær frá Búlgaríu. Hann bara: „Já, mjólkið kindur!“ „Nei, ekki strax.“ „Af hverju ekki? Í Búlgaríu mjólkum við allt árið.“ Og bara allir aðgerðir og blanda við búamjólkurgerð.

Ég veit ekki af hverju, eða jú, ég veit svo sem af hverju þetta lagðist af á Íslandi. Það varð auðveldara að eiga kýr með vélvæðingunni og fólk fór að rækta meira kjöt en þetta.

Meðal annars held ég að ef maður ætli að vera bóndi, þá sé maður að hugsa alls konar leiðir til þess að geta lifað af því, sko. Okkur finnst þetta líka bara spurning um að…

En þegar þú ert að vinna í svona verkefnum, eins og að þróa nýjar vörur eða eitthvað svoleiðis, þá kemur þjóðfræðin að góðum notum. Á hún eitthvað að gera með þennan áhuga á sjálfbærni, að fullvinna matvæli og annað slíkt? Hélt þetta breyttist úr sama grunni?

Já, takk fyrir. Það er alltaf þannig að ég annaðhvort spyr þig eða les gamlar bækur um þjóðhætti og aðferðir.

Við erum mjög sjálfbær, myndi ég halda, og þá annaðhvort fáum við lærdóma af þeim sem eru eldri í kringum okkur eða, einmitt…

Ég leitaði að einhverjum þjóðháttabókum eða aðferðum eða spyr ömmu. Fyrir utan kjöt kunnum við ekki að taka slátur, til dæmis. Við erum nú sjálfbær, tölum við um slátur, en…

Við reykjum fisk og kjöt. Einhvern tíma reyndi ég að læra að gera skötu eftir bók.

En við höfum líka hert fisk.

Oft reynum við líka að breyta mat og færa hann í nýjan búning. Við vorum til dæmis með ábreyðist einhvern tíma þegar efnið var kokkað.

Svo fann hann alveg nýjan búning; hann var geggjuð góður. Þannig að jú, náttúrlega, eins og við vitum, þá var fólk í gamla daga sjálfbært. Þetta er í rauninni ekkert nútímalegt fyrirbæri.

Þetta fyrirbæri. Villta Vestan, þið eruð að þróa svona sveppasósur sem eru núna komnar í alls konar verslanir út um land allt. Hvaðan kom þetta? Var þetta bara hráefni sem var að fara til spillis?

Já, í rauninni. Þegar ég bjó í Svíþjóð kynntist ég því að allir tíndu sveppi. Hér var það bara ekkert svo mörgum árum síðan sem það fór að verða vinsælt.

Eyvindur er kokkur og byrjaði að nota sveppina sem hann tíndi, bara í sósur og súpur þar sem maður var með veislur eða þar sem maður var að vinna. Svo datt okkur í hug, eða okkur var gefin þessi hugmynd, að gera pakkasósur. Hann einhvern veginn vippaði því upp. Ég veit ekkert hvernig hann fór að því; hann er snillingur í þessu.

Ég hugsaði að mig langaði að gera umbúðir og lógó og þetta klisjulega nafn, Villta Vestan. Mig langaði að gera þetta bara nákvæmlega eins og mig langaði að hafa þetta. Ég ætlaði ekkert að hugsa um hvað öðrum fyndist, hvort þetta væri asnalegt eða neitt. Mér var bara skítsama, og ef þetta seldist ekki, þá yrði bara að hafa það. Ég ætlaði bara að gera það sem mig langaði.

Lógóið er viður í svona tröllalíki. Enda er maðurinn minn svona frekar tröllslegur, maður getur kannski ekki sagt að hann sé nettastur fólks samanlagt.

Lógóið er svona við sem tröll með stórum potti við.

Við erum ekki sérlega siðmenntuð á Vestfjörðum, það er alveg lokað, sko. En já…

Það er mikill gaman að leika mér með þetta með tröllin okkar. Mig langaði reyndar að vera meira eins og huldukona, en ókei, ég var tekin þessi tröll.

Og þegar við erum að fara að gera fleiri tegundir núna, þá langar mig að pota börnunum inn á sem svona litlum tröllum. Og þetta er alveg örlítið kapítalískt hérna, því að ég geri ráð fyrir að þetta muni selja í ferðamenn líka. Þetta er þó að það sé ekki norðurljós og eldgos og braslahúsvisku, en þetta er allavega nafn mitt.

En hefurðu einhvern tíma aftur, þú varst að tala um það, Sæbjörg, þig langaði vel aftur að taka upp svona aftur samtal við Flateyri og svæðisvitund og allt þetta. Hvað heldurðu, þú veist, nú veit ég auðvitað að maður á ekki að gera svoleiðis, en hvað heldurðu að hafi breyst? Þú varst að tala um að kannski hefði ýmislegt breyst frá því þegar þú gerðir rannsókn á sínum tíma. Hvað heldurðu að hafi breyst í svona litlu samfélagi eins og Flateyri á þessum tíma varðandi svæðisvitund?

Ég myndi helst vilja segja fyrst að það væri ekki sama viðkvæmni og hræðsla við breytingar. En það er samt ekki rétt, þegar það var bara komið nýtt fólk inn í borðið og erfði hræðsluna við breytingar, eins og ef það selst eða leikskólinn fari upp í skóla og eitthvað svona.

Það sem hefur breyst er kannski að það kom nú nýtt snjóflóð árið 2020. Það hafði gríðarlega mikil áhrif á okkur, og það er hérna fáránlegt að vera að byggja snjóflóðavarnargarða núna fyrir ofan. Þannig að það er verið að sprengja allt helvíti sumarið, og þá erum við mörg hver búin að komast að því að við glímum ennþá við áfallastreitu. Við hverja sprengingu hugsa allir bara: „Snjóflóð!“ Nei, þegar það er sumar og geim rólega, ekkert.

En þetta blessaða snjóflóð, það þjappaði okkur rosalega vel saman. Og þó við séum helmingurinn sem drapst, hleyðilegur og vond lykt á hinum, að þá elskumst við kurteinað. Það hefur breyst, en annars veit ég ekkert hvað.

Jaðarinn einhvern veginn, er þetta hluti af því að vera Flateyringur, að bara fást við þessa stöðu? Jú, það er rétt.

Jú, það er alveg rétt. Það er alveg í dag og dálítið bara annaðhvort ertu með eða á móti. En þá, sko, það eru ekkert alveg allir tilbúnir að horfast í augu við að við búum í úthverfi frá Ísafirði. Langt í fræðiskóið, það er það sem við gerum, og það eru bara kostir og gallar við það, sko.

En ef ég má segja frá þér, þá var ég spurð að því þegar ég sótti um á byggðasafninu hvort ég hygðist fara frekar. Ég sagði: „Já, ég fer kannski í doktorsnám á sextugt. Ég er bara ekkert að gera við það núna.“ Svo hefur verið hugsað: „Hvað í fjandanum rannsakar maður þá?“ Það er eitt sem mig langar að rannsaka, held ég ætlaði í augnablikinu: það er vistarband, birtingarmynd þess í nútímanum. Ég held að það leynist víða, þó að það sé ekki kallað vistarband lengur, og ég held að það standi í veg fyrir nýliðun í

Mörgum sveitum. Svona, það er eitthvað sem stendur mér nærri hjarta núna. Núna skoða ég hver tilheyrir Flateyri og hver ekki. Það kannski er af því að ég er að fara að flytja í haust, ég veit það ekki, en svona, já, það væri bara mjög áhugavert rannsóknarefni.

En þið voruð að gera eitthvað hérna sem fólk gerir ekki á hverjum degi.

Mér finnst það mjög þjóðfræðilegt að kaupa sér jörð. Það kostar kannski spesía, ég veit það ekki. En ég var stödd hérna áður en ég talaði við ykkur, þá var ég að skrifa undir kaupsamning um að kaupa mér jörðina Hjarðardal ytri í Önundarfirði. Þið mjólkuðuð af stað allan bústofninn minn til að geta mjólkað hann og já, unnið úr kjötinu og eitthvað svona.

Það er klikkun í dag að fara út í svona stóra fjárfestingu, en þegar maður er bóndi þá er maður bara bóndi. Maður getur ekkert hætt. Þá verður maður að gera eitthvað í því. En á þessari jörð er það...

Jafnhár mér, já. Svona rosalega hár. Ég held að hann sé um 110 ára gamall. Og hvað var hann? Fjárgirðing bara.

Hús sem við fáum líka, og hérna, sem er karlasjóminjasafn. Það er gamalt dótarí inni og við hliðina á er Hjarðardalsnaust, þegar maður man eftir naustinu þarna. Æðavarp hefur verið þarna í ég veit ekki hvað marga tugi ára. Þær seldu upp á dalnum, og hérna, við erum að kaupa af fjölskyldu, eða sömu fjölskyldu, sem hefur búið þarna frá 1904 og þangað til í dag.

Þannig að það er alveg hellingur sem ég á eftir að læra og grafa upp og komast að. Rosalega spennandi, sko. Já, þetta er mjög spennandi. Við bara óskum þér kærlega til hamingju með nýju jörðina og nýja starfið.

En er kannski auglýsing bara eftir hérna núna strax? Ef fólk hefur einhverjar pælingar með vistarband í nútímanum, þá væri gaman að heyra um það. Áhugavert.

Algjörlega. Við vorum ekkert rosalega duglegar hérna í síðustu seríu að setja fólkið fyrir svona heimaverkefni. Þegar væri búið að hlusta, nú getum við sagt fólki að velta fyrir sér vistarbandinu í samtímanum og hafa svo samband við Sæbjörgu þegar við... Já, þökkum þér kærlega fyrir að koma og spjalla við okkur, Sæbjörg.

Já, takk kærlega fyrir mig og ég heyri í ykkur.