Keis­ara­ynjan sem hvarf

Keisaraynjan sem hvarf. Hér nefni ég sögulegt dæmi um meinloku sem mennirnir eru haldnir.

Við erum haldin meinloku, mannkynið allt, þar á meðal bæði ég og þú. Það er ekki gott að segja hver hún er, en þetta er einhver hugsanavilla, svo svæsin að í framtíðinni, þegar afkomendur okkar verða búnir að koma auga á hana og losa okkur við hana, þá verða þeir furðu lostnir yfir því að við skulum hafa trúað á aðra eins vitleysu og hagað lífi okkar í samræmi við argasta bull. Ég veit að þessari meinloku, þótt ég viti ekki hver hún er, vegna þess að mannkynið hefur hingað til ævinlega látið stjórnast af einhverri svona hugsanavillu sem menn furða sig á síðar.

Sem dæmi væri auðvitað freistandi að nefna Guð, en ég nenni því nú ekki í þetta sinn. Heldur ætla ég að nefna stöðu konunnar. Það er ekki vitað hvenær sú meinloka festir rætur í huga okkar, að konur hlytu á einhvern hátt að vera undirkastaðar körlum. Sumir halda að meinlokan hafi fylgt okkur frá því að við vorum mannapar. Karlaapar ráða oftast ferðinni hjá górillum og simpönsum, frændum vorum, en þetta stenst þó varla skoðun.

Það virðast hafa verið til fáein samfélög í fornöld þar sem konur nutu réttinda eins og karlar, þótt þau væru ekki mörg. Þá sýna þau að kynjamisrétti var okkur ekki eðlislægt í einhverjum raunverulegum skilningi. En einhvern tíma, líklega um það bil sem við vorum að mynda fyrstu menningaríkin og aukið skipulag gerði körlum kleift að taka völdin, þá festi þessi meinloka rætur og hún varð svo sannarlega skæð.

Það urðu nánast undantekningarlaust viðtekin sannindi að karlmenn hefðu meiri hæfileika til að stjórna, því skyldu þeir alltaf ráða ferðinni. Meinlokan varð okkur svo ótrúlega föst í sinni að meira að segja hinir grísku heimspekingar fornaldar skrifuðu öll sín verk án þess að taka eiginlega nokkurn tíma eftir því smávægilega vandamáli að hálft mannkynið væri í raun og veru í meira og minna hlekkjum.

Það kviknaði stöku sinnum illur grunnur í huga listamanna, en jafnvel þeir föttuðu ekki til fulls að kynjamisréttið í samfélaginu var meinloka og ekkert annað, meinloka sem meinaði helmingi mannkynsins að þroska hæfileika sína og hugsun. Ein og ein kona náði að brjótast fram á sviðsljós sögunnar, stundum vegna hæfileika, stundum vegna ætternis eða hreinlega heppni. En það breytti engu. Fordæmi þeirra urðu ekki til að kveikja þá hugsun í brjósti hvorki karla né kvenna sjálfra að kannski ætti þetta ekki að vera svona.

Meinlokan varð nefnilega svo sterk að menn hættu alveg að koma auga á hana. Rómverjar skrifuðu til dæmis reiðinnar býsn um heimspeki, samfélag, sögu og siði, en þá var hugsanavillan að svona ætti þetta að vera orðin svo sterk að þess finnast eiginlega engin dæmi um að nokkru sinni hafi verið andað á þessa skipan mála í Rómaveldi.

Hvað þá meir. Rómverjar voru reyndar óvenju forstokkaðir á þessu sviði. Enginn karl virðist hafa látið sér einu sinni detta í hug að þetta væri eitthvað óeðlilegt og engin kona virðist hafa hreyft því fyrir alvöru að kannski mætti breyta einhverju. Í nærri þúsund ára sögu Rómaveldis, fram til ársins 476, þá er í raun ekki hægt að finna eitt einasta dæmi um konu sem hafi ráðið einhverju nema sínu eigin allra nánasta umhverfi, og þá yfirleitt í krafti viljastyrks. Sú kona var þá yfirleitt úthrópuð frekja fyrir bragðið.

Að kona yrði bæjarstjóri, ráðherra, hvað þá keisari? Nei, allir þeir hæfileikar sem til staðar voru fóru forgörðum í Rómaveldi, rétt eins og þeir hafa farið forgörðum um víða veröld í þúsundir ára. Sannkölluð meinloka, sem sagt, sem engin leið er að vita hve miklum skaða hefur valdið gegnum tíðina.

En nú hlýt ég að leiðrétta mig. Líkast til tók ein kona í Rómaveldi sér keisaranafn. Eða ertu búin að gleyma Úlpíu Sevírínu? Já, það er líklega mergurinn málsins. Þú varst búin að gleyma Úlpíu Sevírínu, eða öllu heldur, þú vissir ekki að Úlpía Sevírína væri til.

Þú getur eflaust nefnt þó nokkra Rómakeisara á nafn. Sagan um Úlpíu Sevírínu er nefnilega prýðilegt dæmi um meinloku margnefndu og hve illmögulegt hefur verið að brjótast gegn henni.

Á þriðju öld voru miklar rústir í Rómaveldi og stóðu í áratugi sífelldar uppreisnir og valdarán. Hver keisarinn tók við af öðrum; sumir náðu aðeins að ríkja í fáeina mánuði, þá voru þeir drepnir af nýjum keppinautum.

Þá kom til sögunnar karlmaður nokkur, Aurelíanus að nefni. Fátt er vitað um hann framan af ævinni, en sennilega var hann af kyni Illyríumanna á Balkanskaga og fæddur þar sem nú er Serbía.

Þaðan komu margir hraustir herforingjar sem enduðu á keisarastóli með ýmsum ráðum, þar á meðal var Aurelíanus, sem sennilega var af óbreyttu bændafólki en endaði sem riddarliðssveinn og æðsti maður hersins undir stjórn keisarans Kládíusar annars. Aurelíanus stýrði rómverska hernum í afgerandi sigrum á germönsku Gotunum.

Og þeir sigrar færðu Aurelíanusi slíkt orðspor að þegar Kládíus annar dó úr plágunni árið 270 þá veittist honum létt að hrifsa til sín tign hans og embætti. Aurelíanus þurfti svo að bregðast við fjölmörgum innrásum germanskra þjóða á rómverskt land næstu misseri og bar ævinlega sigur úr býtum.

Hins vegar var hann raunsær og gerði sér grein fyrir því að tímarnir væru breyttir. Rómverjar væru ekki lengur öruggir með sig á Ítalíuskaga, því lét hann reisa múra umhverfis Rómaborg, og eru múrarnir við hann. Þá voru nærri 600 ár síðan síðast hafði verið talin nauðsynlegt að reisa varnarmúra um höfuðborg heimsveldisins.

Aurelíanus lét rómverskar hersveitir yfirgefa Dakíu norðan Dónár, en það er nú partur af Rúmeníu. Hann taldi, og vafalaust með réttu, að bakkar Dónár væru mun öruggari landamæri Rómaveldis og meiri hindrun fyrir villiþjóðir í norðri heldur en láglendið norðan árinnar.

En Aurelíanus hugsaði ekki bara um varnir ríkisins. Hann endurheimti líka stórt svæði í Gallíu eða Frakklandi sem hafði verið sjálfstætt um skeið, og í þakklætisskyni var svæðið nefnt eftir honum, Orléans. Þá sigraði keisarinn Zenóbíudrottningu í Palmýru, sem er nokkurn veginn á móts við Sýrland og Mesópótamíu. Zenóbía hafði náð undir sig stærstum hluta hinna rómversku landa í Miðausturlöndum. Rómverjar máttu aldrei vita af drottningu á jaðri ríkisins; þá lyntu þeir ekki látum fyrr en hún hafði verið kveðin í kútinn.

Aurelíanus virtist í alla staði líklegur til að verða atorkusamur og dugmikill keisari. Hann gerði margvíslegar endurbætur á efnahagskerfi og myntsláttu. Hann barðist gegn spillingu og bjó sig undir að samræma trúarlíf þegna sinna með áherslu á hinn ósigranlega sólarguð Sol Invictus. Það var ekki að ósekju sem öldungaráðið í Rómaborg sæmdi Aurelíanus hinni vonglöðu nafnbót Restitutor Orbis.

En það þýðir sá sem endurreisir heiminn. Aurelíanus fékk hins vegar ekki tíma til að ljúka uppbyggingu sinni. Haustið 275 hélt hann í austurveg og ætlaði í stríð gegn Persum til að hefna stuðnings þeirra við Zenóbíu. Þá brá svo við að spilltur embættismaður, sem óttaðist refsingu keisarans, lét myrða hann. Þetta gerðist sennilega í september og Aurelíanus var þá um sextugt.

Enginn kandídat til keisaratignar kom fram í hernum sem Aurelíanus hafði safnað saman í Litlu-Asíu og aldrei þessu vant spruttu ekki upp á svipstundu óteljandi hershöfðingjar í hverju krummaskuði og heimtuðu keisaratignina. Líklega var þorri Rómverja nokkuð sleginn yfir hinu óvænta fráfalli Aurelíanusar, en svo gekk fram eiginkona Aurelíanusar, ættuð frá Dakíu, Úlpía Sevírína.

Einstaka sinnum höfðu keisaraynjur tekið sér eins konar ríkisstjóravöld eftir fráfall manna sinna til að tryggja að ungir synir kæmust síðar til valda, en hér var ekki það á ferðinni. Úlpía átti bara eina dóttur og

Hún sætti sig ekki við einhver ríkisstjóravöld. Hún tók sér nú keisaratign í eigin nafni og er fyrsta og eina konan sem það gerði í rómverskri sögu.

En ástæðan fyrir því að þú þekkir ekki betur til hennar er sú að í þessum tveimur, þremur línum hér að ofan er fólgið allt það sem við vitum um Úlpíu Sevírínu. Já, meira er það eiginlega ekki.

Það er reyndar mergur málsins. Jú, hún bar titilinn móðir herbúðanna, öldungaráðsins og föðurlandsins og sló mynt með mynd sinni og tign. Þannig vitum við af henni, því í skráðum heimildum segir nánast ekkert.

Nú er það allt upptalið. Annað vitum við ekki. Við vitum ekki hvaða þátt hún átti í stjórn eiginmannsins, en auðvitað er eðlilegt að álykta að margar, eða kannski flestar, eða jafnvel allar umbætur í stjórnkerfinu kunni að hafa verið hennar verk meðan hann var úti að berjast.

Hún hlýtur að hafa haft mikil völd eða áhrif áður en Aurelíanus dó, fyrst hún taldi sig þess umkomna að gerast arftaki hans þegar hann var allur. Við vitum það bara ekki. Meinlokan mikla bannaði karlkyns annálriturum að skrá nokkuð um þessa furðu.

Við vitum ekki einu sinni hve lengi Úlpía gat kallast, eða vildi kallast, keisaraynja Rómar. Við vitum ekki hverjir og hvernig börðust gegn henni í nafni hefðar og hugsanavillu. Við kunnum ekki þá vafalaust dramatísku sögu þegar henni var ýtt frá völdum.

Í árslok höfðu karlarnir í Róm allavega dubbað upp nýjan keisara. Úlpía hvarf úr sögunni. Náttúrlega vitum við ekkert hvað af henni varð, bara alls ekki neitt. Það er…