Hagsmunir Íslands í Brexit í sjö myndritum

Ísland á mjög mik­illa hags­muna að gæta í utan­rík­is­við­skiptum við önnur lönd í heim­inum. Íslenskur útflutn­ingur er ekk­ert sér­stak­lega fjöl­breyttur og bygg­ist að mestu leyti upp á þremur stoðum; Sjáv­ar­út­vegur, áli og ferða­þjón­ustu.

Sé litið marga ára­tugi aftur í tím­ann þá ber útflutn­ingur sjáv­ar­af­urða hitan og þung­ann af við­skiptum Íslend­inga við umheim­inn. Útflutn­ingur áls og járn­blendis bætt­ist við á síð­asta ára­tug 20. ald­ar­innar og hefur sá geiri vaxið síðan. Á und­an­förnum árum hefur svo gríð­ar­leg aukn­ing ferða­manna hér á landi stækkað kök­una enn frekar og myndar sá geiri nú stærstan hluta utan­rík­is­við­skipta Íslands

Á aðeins örfáum árum hefur ferða­þjón­ustan orðið lang stærsti liður útflutn­ings vöru og þjón­ustu frá Íslandi. Árið 2013 áttu ferða­þjón­ustan og sjáv­ar­út­veg­ur­inn svipað stóra hlut­deild í útflutn­ingi, eða um 26 pró­sent. Útflutn­ingur iðn­að­ar­vara var þá stærsti lið­ur­inn, tæp­lega 30 pró­sent.

Aðeins þremur árum síðar árið 2016 var ferða­þjón­ustan orðin lang stærsti geir­inn í þessum sam­an­burði og bar ábyrgð á tæp­lega 40 pró­sent útflutn­ings vöru og þjón­ustu. Sjáv­ar­út­veg­ur­inn var 19,5 pró­sent og útflutn­ingur iðn­að­ar­vara tæp­lega 23 pró­sent.

Helstu við­skipta­lönd Íslands eru í næsta nágrenni. Þau eru nær und­an­tekn­ing­ar­laust það sem í dag­legu tali eru kölluð Vest­ur­lönd og eru lang flest á norð­ur­hveli Jarðar.

Þrjú lönd skera sig úr, það eru Banda­ríkin, Holland og Bretland. Utan­rík­is­við­skiptin við þessi lönd námu meira en 200.000 millj­ónum króna árið 2015.

Þegar rýnt er í sam­an­lagðan út- og inn­flutn­ing vöru og þjón­ustu við þrjú stærstu við­skipta­lönd Íslands sést að meiri­hlut­inn ræðst af útflutn­ingi, eða ríf­lega 62 pró­sent.

Útflutt þjón­usta, þe. ferða­þjón­usta, er stærsti hluti við­skipt­anna við Banda­ríkin. Vöru­út­flutn­ingur er langstærsti hluti við­skipta við Holland, enda fer nær allt álið sem fram­leitt er hér á landi í gegnum stór­skipa­hafnir þar í landi.

Við­skiptin við Bretland byggj­ast hins vegar að miklu leyti upp á útflutn­ingi sjáv­ar­af­urða. Breskir ferða­menn eru einnig fjöl­mennir hér á landi.

Við­skiptin við Bretland námu tæp­lega 12 pró­sent af öllum utan­rík­is­við­skiptum Íslands árið 2015. Stærstur hluti við­skipt­anna er útflutn­ingur vöru og af þeim við­skiptum hefur sjáv­ar­út­vegur mestra hags­muna að gæta. Tæplega 67 pró­sent alls útflutn­ings til Bret­lands voru sjáv­ar­af­urðir.

Brexit hefur þegar haft mikil áhrif

Áhrif ákvörð­una Breta komu fram strax og ákvörð­unin hafði verið tekin. Hún kom mörgum stjórn­mála­skýrendum á óvart, enda höfðu kann­anir bent til þess að meiri­hluti fólks mundi vilja að Bretland yrði áfram í Evr­ópu­sam­band­inu.

Gengi breska punds­ins tók skarpa dýfu í kjöl­far þess að breska þjóðin kaus að ganga úr Evr­ópu­sam­band­inu í júní 2016. Á línu­rit­inu hér að ofan má sjá gengi doll­ars í pundum.

Gagnvart íslenskri krónu hafa þessir tveir gjald­miðlar, breskt pund og Banda­ríkja­dalur, veikst nokkuð á und­an­förnum miss­erum. Breska pundið hefur hins vegar veikst mun meira, gagn­vart æ sterkri íslenskri krónu, en banda­ríski doll­ar­inn.

Brexit setur stórt strik í reikninginn

Í júní í fyrra ákvað breska þjóðin að segja sig úr Evr­ópu­sam­band­inu í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Bret­land hefur verið aðili að ESB síðan árið 1973 og hefur verið aðili að sam­eig­in­legum mark­aði Evr­ópu. Ísland er einnig aðili að þeim mark­aði í gegnum samn­ing­inn um evr­ópska efna­hags­svæðið (EES-­samn­ing­inn). Auk gam­als frí­versl­un­ar­samn­ings síðan 1972, sem Ísland er aðili að í gegnum EFTA-­sam­starf­ið, er EES-­samn­ing­ur­inn eini ramm­inn um við­skipti Íslands og Bret­land.

Útganga Bret­lands úr ESB getur þess vegna haft mikil áhrif á við­skipti milli Íslands og Bret­lands. Íslenskt efna­hags­líf þess vegna mik­illa hags­muna að gæta í samn­inga­við­ræðum ESB og Bret­lands.

Í fimmtu grein Lisbon-sátt­málns segir að aðild­ar­ríki geti sagt sig úr Evr­ópu­sam­band­inu. Theresa May, for­sæt­is­ráð­herra Bret­lands, virkj­aði þessa grein sátt­mál­ans í lok mars á þessu ári og setti um leið skeið­klukk­una í gang. Hún má, sam­kvæmt þessu sama ákvæði, tifa í tvö ár áður en Bretland er ekki lengur hluti af sam­þykktum og sátt­málum Evr­ópu­sam­bands­ins. Jafnvel þó ekki verði búið að semja um hvernig útgöng­unni verði háttað.

Samn­inga­við­ræður milli ESB og Bret­lands hófust svo í lok síð­asta mán­aðar. Nið­ur­stöður þess­ara samn­inga­við­ræðna skipta íslenskan efna­hag miklu máli, enda eru engir aðrir frí­versl­un­ar­samn­ingar í gildi við Bretland aðrir en EES-samn­ing­arnir.

Mýkri nálgun líklegri

Eftir þing­kosn­ing­arnar í Bret­landi 8. júní síð­ast lið­inn hafa lík­urnar á mýkri sam­bands­slitum Bret­lands og ESB auk­ist nokkuð. Í kosn­ing­unum hlaut flokkur for­sæt­is­ráð­herr­ans May mun lélegri kosn­ingu en áætlað hafði verði þegar boðað var til kosn­ing­anna. Kosn­ing­arnar áttu að styrkja umboð May í samn­inga­við­ræð­unum við ESB og tryggja stuðn­ing þings­ins við skýran aðskilnað við meg­in­landið.

Samtök atvinnu­lífs­ins (SA) hafa greint mögu­legar sviðs­myndir sem gætu skap­ast við Brexit í mars 2019. Grein­ingin var kynnt á fundi í síð­ustu viku og er hún aðgengi­leg á vef SA. Tvær leiðir eru færar.

Mýkri nálgun

• Bret­lands­mark­aður yrði ennþá hluti af innri markað
• Evr­ópu­sam­bands­ins.
• Gagn­kvæmur stað­festu­réttur fyr­ir­tækja milli Bret­lands og ríkja
• ESB.
• Frjálst flæði fjár­magns milli Bret­lands og ríkja ESB.
• Frjálst flæði vinnu­afls milli Bret­lands og ríkja ESB með
• minni­háttar tak­mörk­unum.
• Gagnkvæm við­ur­kenn­ing á rétt­indum milli Bret­lands og ríkja
• ESB.
• Bretland myndi áfram þurfa að greiða fram­lög til fjár­laga ESB.
• Bretland myndi áfram þurfa að taka upp lög­gjöf ESB.
• Bretland hefði tak­mörkuð áhrif á stefnu ESB.
• Bretland hefði tak­mörkuð áhrif á þróun lög­gjafar ESB.

Skýr aðskilnaður

• Bretland verður ekki lengur hluti af innri markað
• Evr­ópu­sam­bands­ins.
• Bresk fyr­ir­tæki og breskir þegnar munu ekki lengur njóta
• ávinn­ings af fjór­frelsi Evrópska efna­hags­svæð­is­ins, þ.e. frjálsu
• flæði vara, þjón­ustu, fjár­magns og vinnu­afls.
• Bretar búsettir innan ESB og þegnar ESB-ríkja búsettir í Bret­landi
• munu þurfa að sér­stakt leyfi til dvalar.
• Bretland mun ekki þurfa að taka upp lög­gjöf ESB.
• Bretland öðl­ast fullt frelsi til að mynda eigin stefnu og setja eigin
• lög­gjöf um skatta, vinnu­lög­gjöf, fjár­fest­ingar inn­an­lands og
• eign­ar­hald.
• Bretland mun þurfa að gera frí­versl­un­ar­samn­ing við ESB um
• mark­aðs­að­gang fyrir vörur og þjón­ustu.
• Bretland mun þurfa að sækja á ný um full­gilda aðild að WTO.

Eftir því hver nið­ur­staða samn­inga­við­ræðn­anna verður, þá eru fjórar sviðs­myndir sem standa Íslend­ingum til boða eftir útgöngu Bret­lands.

Ef mjúka nálg­unin nær fram að ganga verður Bretland hugs­an­lega ennþá hluti af sam­eig­in­lega mark­aði Evr­ópu­sam­bands­ins og Ísland nýtur enn þeirra kjara í Bret­landi og fyrir Brexit.

Ef aðskiln­að­ur­inn verður ekki eins mjúkur gæti Bretland kosið að semja við EFTA um frí­verslun við Ísland, Liechtenstein, Sviss og Noreg. Ísland og Bretland gætu einnig gert tví­hliða samn­ing um áfram­hald­andi við­skipta­sam­band.

Nái engin þess­ara leiða fram að ganga gilda WTO-reglur um utan­rík­is­verslun milli land­anna.