Félagsmálaráðuneytið hefur fallið framsóknarmönnum í skaut í hvert sinn sem þeir hafa tekið þátt í ríkisstjórn frá árinu 1995. Framsóknarmenn hafa samtals stýrt ráðuneytinu í um 17 ár á síðustu 24 árum. Sex ráðherrar úr röðum Framsóknar hafa gegnt embætti félagsmálaráðherra á þessu tímabili, þar á meðal núverandi félags- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason.
Á vegum félagsmálaráðuneytisins störfuðu í maí síðastliðnum 70 nefndir, stjórnir og ráð. Af þeim eru 21 skipuð formönnum, án tilnefningar, sem hafa tengsl við Framsóknarflokkinn. Af þeim skipaði Ásmundar Einar níu formenn. Forveri hans Eygló Harðardóttir, sem gegndi embætti félagsmálaráðherra á árunum 2013 til 2017, skipaði hina tólf formennina.
Frá því Ásmundar Einar tók við embættinu hefur hann skipað formenn þriggja stjórna á vegum félagsmálaráðuneytisins með tengsl við Framsóknarflokksins ásamt því að skipa aðstoðarmann sinn formann Tryggingarstofnunar ríkisins. Þá hefur Ásmundur Einar verið gagnrýndur fyrir að skipa í þrjár stöður innan félagsmálaráðuneytisins án þess að auglýsa stöðurnar, þar á meðal stöðu ráðuneytisstjóra.
Ráðuneytisstjóri skipaður án auglýsingar
Ásmundur Einar var fyrst kjörinn á þing fyrir Vinstri hreyfinguna grænt framboð árið 2009 en hann sagði sig úr þingflokki Vinstri grænna í apríl 2011. Hann gekk síðan til liðs við Framsóknarflokkinn í júní 2011 og árið 2017 var hann skipaður félags- og jafnréttismálaráðherra í núverandi ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur.
Í september 2018 tilkynnti stjórnarráðið að velferðarráðuneytinu yrði skipt upp í félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti. Jafnréttismál færðust yfir á ábyrgð forsætisráðuneytis og málefni mannvirkja færðust úr umhverfisráðuneyti í félagsmálaráðuneyti. Samkvæmt stjórnarráðinu var markmiðið með þessum breytingum að skýra verkaskiptingu, skerpa pólitíska forystu og skapa aukin sóknarfæri í málaflokkum sem ríkisstjórnin hefur í forgangi.
Félagsmálaráðuneytið tók síðan til starfa 1. janúar 2019 og fer félags- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar, með yfirstjórn ráðuneytisins og ber ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum þess. Verkefni félagsmálaráðuneytisins varða félags- og fjölskyldumál, lífeyristryggingar, almannatryggingar, húsnæðismál, vinnumál, mannvirki og undir ráðuneytið heyrir úrskurðarnefnd velferðarmála.
Ásmundur Einar skipaði í desember síðastliðnum í þrjú ný embætti innan ráðuneytisins; embætti ráðuneytisstjóra, embætti skrifstofu fjárlaga og embætti forstjóra Vinnueftirlits ríkisins. Í tilkynningunni var greint frá því að einstaklingarnir sem í hlut ættu væru allir starfandi embættismenn en urðu við ósk ráðherra um að taka að sér framangreindar stöður á grundvelli heimildar um flutning embættismanna í starfi í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna.
Þrátt fyrir að lög heimili annað þá eru það vandaðir stjórnsýsluhættir að auglýsa þegar til stendur að ráðstafa takmörkuðum gæðum, sem fyrirsjáanlegt er að færri geta fengið en vilja.
Þar á meðal var Gissur Pétursson en hann var skipaður ráðuneytisstjóri hins nýja félagsmálaráðuneytis. Ráðuneytisstjóri stýrir ráðuneytinu undir yfirstjórn ráðherra. Gissur var áður forstjóri Vinnumálastofnunar, allt frá því að stofnunin var sett á fót árið 1997. Áður veitti hann um skeið forstöðu skrifstofu vinnumála í félagsmálaráðuneytinu og árin 1986 til 1996 starfaði hann sem sérfræðingur í sjávarútvegsráðuneytinu. Gissur er með meistaragráðu í opinberri stjórnsýslu frá Háskóla Íslands og BA-gráðu í stjórnmálafræði. Gissur var formaður Sambands ungra framsóknarmanna á árunum 1986 til 1990 og fulltrúi Framsóknar í útvarpsráði árið 1997.
Gagnrýna að stöðurnar voru ekki auglýstar
Í kjölfarið sendi Bandalag háskólamanna, BHM, frá sér yfirlýsingu þar sem gagnrýnt var að Ásmundur Einar hefði ekki auglýst ofangreindar þrjár embættisstöður lausar til umsóknar. Í yfirlýsingu frá BHM segir að ráðherra hafi nýtt sér heimild í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þar sem segir að stjórnvald, sem skipað hefur mann í embætti, geti flutt hann í annað embætti sem undir stjórnvaldið heyrir og þurfi þá ekki að auglýsa það.
Bandalagið benti hins vegar á að auglýsingaskylda sé meginregla við ráðningar í störfum hjá ríkinu. „Auglýsingaskylda er í samræmi við þá skyldu sem hvílir almennt á stjórnvöldum að gæta jafnræðis milli borgaranna og stuðla að því að ríkið hafi ávallt á að skipa sem hæfustu starfsfólki,“ segir í yfirlýsingu. Jafnframt segir í yfirlýsingunni að þótt að tilteknar undantekningar frá auglýsingaskyldu geti átt rétt á sér í sérstökum tilvikum þá telji bandalagið að of langt hafi verið gengið í því að lögfesta slíkar undantekningar á síðustu árum á kostnað gagnsærrar stjórnsýslu.
Í yfirlýsingunni segir að Bandalag háskólamanna geri kröfu til stjórnvalda um vandaða stjórnsýsluhætti við ráðningar í störf. „Þrátt fyrir að lög heimili annað þá eru það vandaðir stjórnsýsluhættir að auglýsa þegar til stendur að ráðstafa takmörkuðum gæðum, sem fyrirsjáanlegt er að færri geta fengið en vilja. Með auglýsingu er öllum sem áhuga hafa og uppfylla skilyrði gefið tækifæri á að sækja um. Að mati bandalagsins brjóta rúmar undantekningarheimildir við auglýsingar á lausum störfum hjá hinu opinbera í bága við jafnræðisreglur stjórnsýsluréttar ásamt því að draga úr gagnsæi í stjórnsýslunni.“
Ásmundur Einar skipar í stjórnir
Félagsmálaráðherra ber samkvæmt lögum að skipa stjórn Tryggingarstofnunar ríkisins. Ráðherra skipar fimm menn í stjórn og skal einn skipaður formaður stjórnar og annar varaformaður, skipaðir skulu jafnmargir menn til vara.
Ásmundar Einar skipaði Arnar Þór Sævarsson sem formann stjórnar Tryggingarstofnunar ríkisins í maí í fyrra. Arnar Þór er aðstoðarmaður Ásmundar Einars. Arnar er lögfræðingur að mennt og var sveitarstjóri á Blönduósi áður en hann gekk til liðs við Ásmund Einar í velferðarráðuneytinu í janúar á síðasta ári. Arnar var áður aðstoðarmaður Jóns Sigurðssonar, fyrrverandi formanns Framsóknarflokksins, þegar hann var iðnaðar- og viðskiptamálaráðherra á árunum 2006 til 2007.
Félagsmálaráðherra skipar einnig stjórn Vinnumálastofnunar til fjögurra ára í senn. Ráðherra skipar án tilnefningar tvo aðalmenn í stjórnina, formann og varaformann. Ásmundar Einar skipaði Ingvar Má Jónsson sem formann stjórnar Vinnumálastofnunar. Ingvar Már er fyrrverandi varaborgarfulltrúi en hann leiddi lista flokksins í Reykjavík í borgarstjórnarkosningum í fyrra.
Ásmundur Einar skipaði jafnframt nýjan formann stjórnar Íbúðalánasjóðs í byrjun árs 2018. Hann skipaði Hauk Ingibergsson en Eygló Harðardóttir, þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, skipaði hann í stjórn sjóðsins árið 2013. Haukur hefur sinnt störfum fyrir Framsókn en hann var meðal annars formaður kjörstjórnar flokksins árið 2009.
Ásmundur Einar skipaði enn fremur Aðalstein Hauk Sverrisson sem nýjan formann stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs án tilnefningar í janúar 2019. Aðalsteinn Haukur er formaður Framsóknarfélags Reykjavíkur og var jafnframt framkvæmdastjóri Framsóknarflokksins í Alþingiskosningum árið 2016. Aðalsteinn var einnig skipaður formaður stjórnar Tryggingarsjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga árið 2014 af félagsmálaráðherra til fjögurra ára en ekki má sjá á heimasíðu félagsmálaráðuneytisins að skipuð hafi verið ný stjórn.
Þriðjungur nefnda skipaður formönnum úr Framsókn
Á vegum félagsmálaráðuneytisins starfar fjöldi nefnda, ráða og starfshópa. Í félagsmálaráðuneytinu í maí 2019 voru 28 lögbundnar nefndir og ráð. Þá voru auk þess 42 verkefnatengdar nefndir og vinnuhópar, sem skipaðir eru af ráðherra sérstaklega til þess að koma með ráðgjöf um umbætur í ýmsum málum.
Í svari við fyrirspurn á Alþingi frá Ingu Sæland, þingkonu Flokks fólksins, um nefndir, starfshópa, faghópa og ráð á vegum ráðuneytisins segir Ásmundur Einar að félagsmálaráðuneytið leitist ávallt við að móta stefnu þeirra málaflokka sem heyra undir ráðuneytið og að eiga vítt samráð við hagaðila, faghópa og notendur. Hann segir að slíkir hópar séu í eðli sínu nauðsynlegir við framangreinda vinnu.
Þegar pólitískar nefndir eru skipaðar þá er horft til þess að skipa þær pólitískt, það er ekkert óeðlilegt við það.
Ráðherra skipar í þær nefndir, starfshópa og ráð en oft á tíðum fá einnig ólíkir hagsmunaaðilar að tilnefna einn eða fleiri nefndarmann. Nánast án undantekningar skipar þó ráðherra formann án tilnefningar. Af þeim 70 nefndum, stjórnum og ráðum sem starfa nú á vegum ráðuneytisins eru 21 skipuð formönnum, án tilnefningar, sem hafa einhverskonar tengsl við Framsóknarflokkinn.
Níu formenn skipaðir frá því að Ásmundur Einar tók við embættinu
Af þeim nefndum sem Ásmundur Einar hefur skipað frá því að hann tók við embætti í nóvember 2017 þá eru níu nefndir, hópar eða ráð sem skipuð eru formönnum án tilnefningar sem tengjast Framsóknarflokknum. Hann skipaði Jóhann Friðrik Friðriksson, varaþingmann Framsóknarflokksins, formann tveggja aðgerðahópa í fyrra. Auk þess skipaði hann Lindu Hrönn Þórisdóttur, formann Landssambands Framsóknarkvenna, formann faghóps um samfélagslega virkni fyrir einstaklinga með geðrænan vanda í fyrra.
Jafnframt skipaði Ásmundur Einar Frosta Sigurjónsson, fyrrverandi þingmann Framsóknarflokksins, formann verkefnisstjórnar um aðgerðir til að lækka þröskuld ungs fólks og tekjulágra á húsnæðismarkað í fyrra. Auk þess var Linda Rós Alfreðsdóttir, sérfræðingur í félagsmálaráðuneytinu, skipuð formaður starfshóps um móttökuáætlanir sveitarfélaga í mars síðastliðnum. Hún bauð sig fram fyrir Framsóknarflokkinn í Alþingiskosningum árið 2017.
Þá var Valgerður Sverrisdóttir, fyrrum þingmaður Framsóknarflokksins, skipuð formaður samstarfsnefndar um málefni aldraðra til næstu Alþingiskosninga. Guðfinna Jóhanna Guðmundsdóttir, borgarfulltrúi Framsóknarflokksins, var skipuð af félagsmálaráðherra í fyrra sem formaður prófnefndar leigumiðlunar til næstu þriggja ára. Jón Sigurðsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins og fyrrverandi iðnaðarráðherra, var skipaður formaður starfshóps af Ásmundi Einari um félagslegt undirboð í október í fyrra. Til viðbótar skipaði Ásmundur Einar Líneik Önnu Sævarsdóttur, þingmann Framsóknarflokksins, formann þingmannanefndar um málefni barna í október í fyrra.
Auk þessa voru í febrúar síðastliðnum embætti þriggja skrifstofustjóra á fagskrifstofum í félagsmálaráðuneytinu auglýst laus til umsóknar. Samkvæmt lögum Stjórnarráðs Íslands skulu ráðherrar skipa skrifstofustjóra að fengnu mati þriggja manna hæfnisnefndar. Einn þeirra þriggja sem sat í hæfnisnefndinni var Páll Magnússon, bæjarritari í Kópavogi en hann meðal annars gaf kost sér til formennsku í Framsóknarflokknum á landsþingi árið 2008. Nefndarmenn fengu greitt fyrir störf sín.
Eygló skipaði þrettán formenn sem enn eru að störfum
Á undan Ásmundi Einari gegndi Eygló Harðardóttir, fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins, embætti félagsmálaráðherra, fyrir utan stutt stopp Þorsteins Víglundssonar í embættinu í ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar í nokkra mánuði árið 2017. Eygló Harðardóttir var félags- og húsnæðismálaráðherra frá árinu 2013 til 2017. Eygló var fyrst kosin á þing sem varaþingmaður Framsóknarflokksins árið 2008.
Eygló skipaði fjölda nefnda, fagráða og hópa á meðan hún var ráðherra. Af þeim sem enn eru starfandi eru tólf sem skipaðir eru, án tilnefningar, formönnum með tengsl við Framsóknarflokkinn. Hún skipaði einnig í stjórn Ábyrgðarsjóðs launa sem enn er að störfum en þar skipaði hún Þóreyju Önnu Matthíasdóttur sem formann stjórnarinnar. Þórey Anna er fyrrverandi formaður Landssambands framsóknarkvenna og bauð hún sig jafnframt fram fyrir Framsóknarflokkinn í Hafnarfirði í fyrra.
Árið 2007 tóku sérstök svæðisbundin vinnumarkaðsráð til starfa um land allt. Ráðin starfa á grundvelli laga um vinnumarkaðsaðgerðir sem samþykkt voru á Alþingi árið 2006. Hlutverk ráðanna er meðal annars að greina stöðu og þróun atvinnumála hvert á sínu starfssvæði og gera tillögur að vinnumarkaðsúrræðum. Samkvæmt lögum um vinnumarkaðsaðgerðir skipar ráðherra sjö manna svæðisbundin vinnumarkaðsráð. Í hvert vinnumarkaðsráð eru tilnefndir tveir ráðsmenn af samtökum launafólks á hverju svæði og tveir af samtökum atvinnurekenda. Jafnframt er einn ráðsmaður tilnefndur af sveitarfélögum á hverju svæði, einn af mennta- og menningarmálaráðherra og einn skipaður án tilnefningar.
Félagsmálaráðherra skipar formann og varaformann úr hópi þeirra sem tilnefndir eru sem aðalmenn. Í heildina eru vinnumarkaðsráðin átta og formenn fjögurra þeirra hafa á einhverjum tíma verið í framboði fyrir Framsóknarflokkinn. Til viðbótar er Guðný Sverrisdóttir, fyrrverandi sveitarstjóri í Grýtubakkahreppi, formaður Vinnumarkaðsráðs Norðurlands eystra en hún er systir Valgerðar Sverrisdóttur, fyrrverandi ráðherra og þingkona Framsóknarflokksins. Formaður Vinnumarkaðsráðs Austurlands er Helga Þórarinsdóttir en hún er eiginkona Gunnars Þórs Sigbjörnssonar. Gunnar Þór starfaði innan Framsóknarflokksins til fjölda ára og sat í ýmsum nefndum á vegum Framsóknar í sveitarstjórn á Héraði. Eygló skipaði alla átta formenn ráðanna og eru þeir enn að störfum.
Fyrrverandi ráðherrar að störfum í ráðuneytinu
Siv Friðleifsdóttir, fyrrverandi ráðherra Framsóknarflokksins, var ráðin í starf sérfræðings á skrifstofu félagsþjónustu í félags- og húsnæðismálaráðuneytinu í apríl árið 2016. Starfið var auglýst og alls sóttu 36 um það. Siv hafði áður verið fengin til að starfa sem ráðgjafi fyrir félags- og húsnæðismálaráðuneytið á árinu 2014. Um var að ræða aðstoð vegna norræns samstarfs, formennsku í Norrænu ráðherranefndinni og vinnu í Velferðarvaktinni sem stofnuð var að frumkvæði stjórnvalda snemma árs 2009 til að fylgjast með afleiðingum efnahagshrunsins á heimilin í landinu.
Þegar starfið var auglýst í febrúar 2016 vöktu tvær konur athygli á því að í auglýsingunni um starf sérfræðing á skrifstofu félagsþjónustu var starfsreynsla gerð að veigameiri skilyrði en menntun í aðsendri grein á Vísi. Í auglýsingunni var krafist háskólaprófs eða sambærilegrar menntunar á sviði félagsmála. Þá sagði einnig í auglýsingunni að mikilvægt væri að viðkomandi sérfræðingur hefði víðtæka þekkingu og reynslu af opinberri stjórnsýslu og samstarfi þvert á ráðuneyti. Enn fremur væri æskilegt að hann hefi sérþekkingu á þeim málaflokkum sem heyra undir skrifstofu félagsþjónustu. Þá var einnig gerð krafa um víðtæka þekkingu og reynslu af alþjóðlegum samskiptum, ekki síst norrænu samstarfi innan stjórnsýslunnar.
Í grein kvennanna segir að auglýsingin sé eitt dæmi af fjölmörgum þar sem starfsreynsla var gerð að veigameira skilyrði en menntun. „Eina krafan um menntun sem sett er fram er krafa um háskólapróf eða sambærilega menntun á sviði félagsmála. Háskólamenntun virðist því ekki vera skilyrði. Hins vegar skiptir viðamikil og sérhæfð starfsreynsla höfuðmáli.“
Siv er með BS-próf í sjúkraþjálfun. Hún sat á þingi fyrir Framsóknarflokkinn frá 1995 til 2013 og var tvívegis ráðherra. Siv var umhverfisráðherra og samstarfsráðherra Norðurlanda 1999 til 2004 og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra 2006 til 2007.
Síðustu rúm þrjú ár hefur Siv starfað sem sérfræðingur innan ráðuneytisins og var hún jafnframt staðgengill skrifstofustjóra um tíma. Siv er einnig formaður Velferðarvaktarinnar en Eygló Harðardóttir skipaði hana formann án tilnefningar árið 2014.
Jón Sigurðsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins og fyrrverandi iðnaðarráðherra, var skipaður formaður starfshóps af Ásmundi Einari um félagslegt undirboð í október í fyrra. Starfshópurinn skilaði tillögum til úrbóta í janúar síðastliðnum. Búið er að móta aðgerðaráætlun út frá tillögunum og tilkynnti félagsmálaráðuneytið í maí síðastliðnum að Ásmundur Einar hefði falið Jóni að hafa yfirumsjón með því að framfylgja aðgerðum sem byggja á tillögum hópsins. Sömuleiðis þeim aðgerðum sem snerta félagsleg undirboð í stuðningi stjórnvalda við lífskjarasamninga sem samþykktir voru í byrjun apríl síðastliðnum.
Stefna að auknu gagnsæi í allri stjórnsýslunni
Í ríkisstjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar segir að í nýrri ríkisstjórn munu flokkar sem spanna „hið pólitíska litróf allt frá vinstri til hægri“ freista þess að slá nýjan tón, einhenda sér í þau lykilverkefni sem koma Íslandi í fremstu röð og búa þannig um hnútana að hér verði gott að lifa og starfa fyrir unga sem aldna.
„Óvenjulegar aðstæður kalla á breytt vinnubrögð, opnari stjórnsýslu, gagnsæi og virðingu gagnvart verkefnum. Það er vilji flokkanna sem nú taka þátt í samstarfi um ríkisstjórn og eflingu Alþingis að nálgast verkefnin með nýjum hætti í þágu alls almennings í landinu, ekki síst með því að styrkja Alþingi með markvissum hætti og auka áhrif þess,“ segir í sáttmálanum.
Ennfremur er tekið fram að stefna þurfi að stöðugleika til lengri tíma og auka gagnsæi í athafnalífi og allri stjórnsýslu til að efla traust almennings á rekstri fyrirtækja, fjármálalífi, stjórnmálum og stofnunum samfélagsins. „Frá efnahagshruninu hefur náðst margvíslegur árangur en enn skortir á þá félagslegu sátt sem þjóðin hefur lengi kallað eftir. Að henni þarf að vinna.“
Í nýlegri könnun MMR frá 3. maí 2019 um hvað veldur landsmönnum mestum áhyggjum kom fram að líkt og síðustu þrjú ár voru það spilling í fjármálum og/eða stjórnmálum sem reyndist vera eitt af helstu áhyggjuvöldum þjóðarinnar. Alls svöruðu 44 prósent landsmanna að spilling í fjármálum og/eða stjórnmálum valdi þeim mestum áhyggjum í síðustu könnun.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Athugasemdir