Ákveðnar reglur gilda í samfélagi manna sem almennt er farið eftir. Þessar reglur eru stundum kallaðar „social-norm“ og er það sáttmáli sem fólk tekur mið af í hegðun sinni og gjörðum. Í ætt við þennan sáttmála eru siðareglur sem fólk fer allajafna eftir í hinu daglega lífi. Þegar þessi samfélagssáttmáli er síðan rofinn, eða siðareglum er ekki fylgt, geta ýmsar afleiðingar hlotist af en misjafnar skoðanir eru á því hverjar þær ættu að vera.
Siðareglur starfsstétta eru 20. alda fyrirbæri sem ruddi sér til rúms þegar samræma þurfti það hyggjuvit og skynsemi sem fólk allajafna ber. Fjölmargar starfsstéttir hafa komið sér upp siðareglum til að skýra hlutverk þeirra og setja almennar reglur sem fólk getur litið til ef vafi leikur á hvað rétt og rangt sé að gera. Tilfinningar og heilbrigð skynsemi eiga að geta leitt okkur áfram í daglegu lífi og starfi en þegar ágreiningur verður eða þegar rökstyðja þarf ákveðnar gjörðir hefur í samfélagi manna verið gripið til þess að setja sérstakar siðareglur fyrir fólk að hafa til hliðsjónar.
Margir hafa þó efast um gildi siðareglna – sérstaklega í ljósi þess að erfitt hefur reynst að fá sátt um siðareglur og þá sérstaklega siðanefndir. Gríðarlega mikil umræða hefur sprottið upp í kjölfar nýlegra niðurstaðna forsætisnefndar þar sem hún féllst á álit siðanefndar í nokkrum umdeildum málum.
Þar sem siðareglur alþingismanna voru sérstaklega settar á laggirnar til að byggja upp traust alþingismanna er vert að kanna hver tilgangur þeirra sé – hvort raunhæft þyki að setja slíkar reglur ef almenningur og þingmennirnir sjálfir taka ekki mark á niðurstöðum nefnda sem telja að brot hafi átt sér stað. Og það sem meira er – verður hægt að taka mark á niðurstöðum siðanefndar og forsætisnefndar í framtíðinni?
Þingmenn skulu ekki skaða ímynd Alþingis með framkomu sinni
Siðareglur alþingismanna eru tiltölulegar nýjar af nálinni. Alþingi Íslendinga samþykkti nýjar siðareglur fyrir þingmenn í mars 2016 en meðal þess sem stendur í þeim er að þeir skuli ekki kasta rýrð á Alþingi eða skaða ímynd þess með framkomu sinni. Tilgangurinn með siðareglunum var að efla gagnsæi í störfum þingmanna og ábyrgðarskyldu þeirra, og jafnframt að efla „tiltrú og traust almennings á Alþingi.“
Allir forsetar Alþingis og þingflokksformenn allra flokka stóðu að tillögunni, sem átti sér langan aðdraganda. Alþingi samþykkti breytingar á þingsköpum í júní árið 2011, og þar kom meðal annars fram að leggja ætti fram tillögu að siðareglum fyrir þingmenn. Forsætisnefnd hóf vinnu við slíkar reglur og skilaði tillögum rétt fyrir þinglok árið 2013, þá var þegar ljóst að ekki myndi nást samkomulag um að afgreiða málið. Ný forsætisnefnd fjallaði um siðareglur strax sumarið 2013 og var meðal annars horft til siðareglna Evrópuráðsþingsins.
Samkvæmt siðareglunum eiga þingmenn að rækja störf sín af ábyrgð, heilindum og heiðarleika, taka ákvarðanir í almannaþágu, ekki nýta opinbera stöðu sína til persónulegs ávinnings fyrir sig eða aðra og efla og styðja siðareglurnar með því að sýna frumkvæði og fordæmi. Þingmenn skulu í öllu hátterni sínu sýna Alþingi, stöðu þess og störfum virðingu.
#metoo hafði áhrif
Viðbætur við siðareglur þingmanna voru samþykktar á Alþingi 5. júní 2018 með öllum greiddum atkvæðum. Í fyrsta lagi var lagt til að nýjum staflið yrði bætt við sem segir að alþingismenn verði að leggja sig fram um að skapa í störfum sínum heilbrigt starfsumhverfi innan þings sem utan og hvarvetna þar sem þeir sinna störfum sínum, þar sem hafnað er hvers konar kynferðislegri eða kynbundinni áreitni, einelti eða annarri vanvirðandi framkomu.
Í öðru lagi var lagt til að á eftir sjöundu grein siðareglnanna kæmi ný grein sem hljóði svo: „Þingmenn skulu ekki sýna öðrum þingmönnum, starfsmönnum þingsins eða gestum kynferðislega eða kynbundna áreitni, leggja þá í einelti eða koma fram við þá á annan vanvirðandi hátt.“
Eldfimt fyrsta mál
Stutt er síðan fyrsta niðurstaðan var kunngjörð en í lok júní síðastliðins féllst forsætisnefnd á niðurstöðu siðanefndar í máli Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, þingflokksformanns Pírata. Siðanefnd taldi að ummæli sem hún lét falla í Silfrinu þann 25. febrúar 2018 hefðu ekki verið í samræmi við siðareglur fyrir alþingismenn.
Ásmundur Friðriksson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, óskaði eftir því við forsætisnefnd þann 10. janúar síðastliðinn að tekið væri til skoðunar hvort þingmenn Pírata Björn Leví Gunnarsson og Þórhildur Sunna hefðu með ummælum sínum á opinberum vettvangi um endurgreiðslur þingsins á aksturskostnaði Ásmundar brotið í bága við siðareglurnar.
Niðurstaða siðanefndar var sem fyrr segir að ummæli Þórhildar Sunnu frá 25. febrúar 2018 væru ekki í samræmi við a- og c-lið 1. mgr.,. 5. gr. og 7 gr. siðareglna fyrir alþingismenn. Í þeim segir að alþingismenn skuli sem þjóðkjörnir fulltrúar rækja störf sín af ábyrgð, heilindum og heiðarleika, ekki kasta rýrð á Alþingi eða skaða ímynd þess með framkomu sinni. Þingmenn skuli í öllu hátterni sínu sýna Alþingi, stöðu þess og störfum virðingu. Siðanefnd komast aftur á móti að þeirri niðurstöðu að ummæli Björns Levís hefðu ekki brotið í bága við siðareglurnar.
„Alvarlegra að benda á samtryggingu en að taka þátt í leiknum“
Niðurstaða siðanefndar var vægast sagt umdeild og mótmælti Þórhildur Sunna henni sjálf á Facebook-síðu sinni. „Siðanefnd Alþingis telur alvarlegra að benda á samtryggingu og sjálftöku heldur en að taka þátt í leiknum. Ég sætti mig ekki við það og mun nýta minn andmælarétt til þess að fá þessu hnekkt,“ skrifaði hún.
Þórhildur Sunna sagði að fengi þessi niðurstaða að standa væru skilaboðin til okkar allra þau að það væri verra að benda á vandamálin en að vera sá sem skapar þau. „Ég er algerlega búin að fá nóg af slíkri meðvirkni.“ Forsætisnefnd féllst, eins og áður segir, á niðurstöðuna.
Klausturupptökurnar draga dilk á eftir sér
Annað umdeilt mál kom á borð forsætisnefndar en í síðustu viku staðfesti hún álit siðanefndar þess efnis að Bergþór Ólason og Gunnar Bragi Sveinsson, þingmenn Miðflokksins, hafi brotið siðareglur alþingismanna með ummælum sínum á Klaustur bar þann 20. nóvember síðastliðinn.
Aðrir þingmenn sem tóku þátt í téðu samtali, þau Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Anna Kolbrún Árnadóttir úr Miðflokki og Karl Gauti Hjaltason og Ólafur Ísleifsson, sem voru í Flokki fólksins þegar samtalið átti sér stað en gengu síðar til liðs við Miðflokkinn, brutu ekki gegn siðareglum alþingismanna, samkvæmt nefndinni.
Bergþór og Gunnar Bragi þóttu með ummælum sínum hafa brotið gegn c- og d-lið 1. mgr. 5. gr. og 7. og 8. gr. siðareglna alþingismanna, en þar segir m.a. að alþingismenn skuli sem þjóðkjörnir fulltrúar „leggja sig fram um að skapa í störfum sínum heilbrigt starfsumhverfi innan þings sem utan og hvarvetna þar sem þeir sinna störfum sínum þar sem hafnað er hvers konar kynferðislegri eða kynbundinni áreitni, einelti eða annarri vanvirðandi framkomu“. Segir einnig í reglunum að þingmenn skuli ekki kasta rýrð á Alþingi eða skaða ímynd þess með framkomu sinni. Siðanefnd Alþingis taldi aftur á móti að ummæli Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, þingmanns Miðflokksins, um Freyju Haraldsdóttur hafi ekki brotið gegn siðareglum Alþingis.
Endurskoðun framundan
Nýlega kom fram í fréttum að Steingrímur J. Sigfússon, forseti Alþingis, undirbúi nú endurskoðun siðareglna fyrir alþingismenn í samvinnu við Helgu Völu Helgadóttur, formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins.
Í samtali við Vísi þann 3. ágúst síðastliðinn sagði hann að þau væru búin að kasta á milli sín hugmyndum og hefðu verið að sanka að sér gögnum. „Nú er komin ákveðin reynsla á framkvæmdina og búið að reyna á ýmislegt og það er nú aðallega sú umgjörð sem við erum að skoða og framkvæmd reglnanna,“ sagði hann. Steingrímur sagðist ekki eiga von á því að sjálfar hátternisreglurnar yrðu teknar upp heldur aðallega framkvæmd þeirra og farvegur kvartana.
Ljóst að verklagið gengur ekki upp
Helga Vala staðfestir þetta í samtali við Kjarnann og segir að Steingrímur hafi haft samband við sig síðasta vetur til þess að fara yfir málin. Hún segir að henni hafi strax orðið ljóst að verklagið í kringum siðareglurnar gangi ekki upp.
Hún segir að Íslendingar þurfi í raun ekki að finna upp hjólið. „Siðareglur okkar eru byggðar á reglum Evrópuþings sem þó eru nokkuð frábrugðnar og má skoða hvort leita megi meira þangað. Þá hef ég áður nefnt að ÖSE hefur gefið út ítarlegar leiðbeiningar um gerð og framkvæmd siðareglna fyrir þjóðþing aðildarríkjanna og tel ég einboðið að fara vel yfir þær,“ segir hún.
„Við þurfum að kanna aðkomu annarra stjórnmálamanna og forsætisnefndar,“ segir hún en bætir því þó við að þessar samræður um reglurnar séu enn algjörlega óformlegar. „Þetta fer ekki á formlegan stað fyrr en forsætisnefnd fær drög að tillögum um breytingar og þegar drög að þingsályktunartillögu fer til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.“
Standa og falla með trúverðugleikanum
Hún bendir á að það að setja viðurlög við broti á siðareglum sé flókið út af pólitískri stöðu. „Það væri hægt að senda fólk í leyfi eða látið það ekki gegna trúnaðarstörfum innan þingsins. Það væri hugmynd til að velta fyrir sér,“ segir hún.
Helga Vala telur að hægt sé að endurskoða siðareglurnar, þrátt fyrir að margt hafi „mistekist hrapallega“ í ferlinu hingað til. En hún bætir því við að ekki sé hægt að byggja upp traust með því einu að breyta siðareglum. „Hvert og eitt okkar stöndum og föllum með trúverðugleikanum.“
Siðareglur eiga að bæta menningu innan hóps
Sigurður Kristinsson, prófessor í heimspeki við félagsvísindadeild Háskólans á Akureyri, hefur skrifað bók og greinar um siðareglur til fjölda ára. Hann segir í samtali við Kjarnann að tilgangurinn með siðareglum sé margvíslegur. Að hans mati er þó mikilvægasti tilgangur skráðra siðareglna sá að bæta menningu innan hópsins sem setur sér reglunar. Það þýði að þessi hópur hagi samskiptum sínum og vinnubrögðum á betri hátt með tilliti til tilgangs hópsins.
Þá sé hægt að spyrja sig hvort „dýnamíkin“ innan hóps hjálpi honum að sinna hlutverki sínu vel og ef svo er ekki þá þurfi að bæta menninguna innan hans. Að setja siðareglur væri þá að aðferð til að gera hann betur færan til að sinna sínu hlutverki og gætu þær jafnframt miðlað uppsafnaðri þekkingu. Þá sé hægt að læra af mistökum, til að mynda er varða samskipti og freistnivanda.
Umræðan ætti að verða málefnalegri
„Með því að setja siðareglur er gerður nokkurs konar sáttmáli innan hópsins,“ segir Sigurður. Þá lofi fólk – þegar það gengst við siðareglunum – að standa við þær gegn því að aðrir geri það líka og að taka þær fram yfir sína eigin hagsmuni. Hann bendir á að siðareglur miðli einnig mikilvægum skilaboðum út á við, það er þegar loforð er gefið til skjólstæðinga, eða í tilviki stjórnmálamanna til kjósenda sem síðan dæma gjörðir þeirra á endanum.
„Þegar slíkur sáttmáli er kominn þá verður umræðan málefnalegri,“ segir hann og bætir því við að í þeim tilfellum verði siðareglur hjálpartæki þegar á þarf að halda.
Sigurður segir að tilgangur siðareglna sé að bæta þessa menningu og að þær séu þetta hjálpartæki, meðal annars til að samræma væntingar – frekar en ytra eftirlit. „Lykilatriðið er að þær eru liður í sjálfræði hópsins, sameiginlegar reglur. Þær virka ekki sem ytra valdboð.“ Mikilvægt er, að hans mati, að vandað sé til verka þegar siðareglur eru gerðar. „Ferlið skiptir oft meira máli en útkoman sjálf,“ segir hann. Á endanum sé engin forskrift að siðareglum.
Fara verður varlega í að beita viðurlögum
Þegar talið berst að siðareglum þingmanna þá segir Sigurður að fara verði varlega í það að beita viðurlögum. „Ef við lítum á siðareglur sem innri og ytri sáttmála þá koma ytri viðurlögin frá kjósendum.“ Þeir ákveði með atkvæði sínu hvort þingmenn hafi staðið við sáttmálann. Hvað varðar innri sáttmála þá væri hægt að líta svo á að ef þingmenn brjóta siðareglur þá njóti þeir ekki trausts innan þingsins. Viðurlög gætu í því tilfelli verið tímabundin, þeir gætu til að mynda ekki verið formenn í nefndum eða sinnt ákveðnum trúnaðarstörfum. Þessi leið er þó vandmeðfarin að mati Sigurðar.
Hann segir enn fremur að siðareglur geti verið til trafala í erfiðum og flóknum málum á borð við Klausturmálið. „Það er alltaf sú hætta fyrir hendi að þegar búið er að setja upp siðanefnd sem úrskurðar um brot þá fari málið að snúast um málsmeðferð – eins og fyrir dómstólum.“ Kosturinn við að hafa siðareglur en ekki siðanefnd er sá að þá sé skýrara að hlutverk reglnanna sé að styðja við málefnalega umræðu og ígrundun.
Á hinn bóginn séu ákveðin rök fyrir því að setja á fót sérstaka siðanefnd, til dæmis hjá fagfélögum. Það geti verið liður í að vernda skjólstæðinga og þá gefist fólki jafnframt kostur á að verja sig gegn tilhæfulausum ásökunum. Vandaðir úrskurðir geta búið til gagnleg viðmið.
En hvað þyrfti Alþingi að gera til að öðlast traust almennings og þingheims? Sigurður telur það skynsamlegt að endurskoða siðareglurnar og ferlið í heild sinni á ný, eins og til stendur að gera í vetur. „Mér finnst það vera aðalatriðið að allir þingmennirnir hafi samráð og að úr verði raunverulegur sáttmáli milli þeirra.“ Þá vonar hann að sú endurskoðun verði ekki gerð að pólitísku bitbeini og að áhersla verði lögð á að reglurnar séu fáar og almennar. Með umræðum um siðareglur þokist málin í átt að niðurstöðu sem almenn sátt geti verið um.
Siðanefndir óþarfar í fullkomnum heimi
„Í fullkomnum heimi þarf ekki siðanefndir heldur bara almenn viðmið til að umræðan þokist í einhverja góða átt. Í ófullkomnum heimi þarf stundum siðanefnd,“ segir hann. Sigurður telur jafnframt að sem flestir þingmenn þurfi að taka þátt í að skapa ferlið – vegna þess að það sé sannarlega samfélagssáttmáli.
„Heppilegast væri að hafa siðanefndina án tengsla við stjórnmálin, þá koma síður upp vanhæfnisspurningar,“ segir hann. Þá sé mikilvægt að forsætisnefnd mati ekki siðanefnd, að hún hafi frjálsara umboð – það er taki við kvörtunum og setji sér sjálf starfsreglur sem þingið staðfesti. „Vonandi skilar hún sér þessi vinna sem fram framundan er,“ segir hann að lokum.
Siðareglur eiga að vera leiðbeinandi
Jón Ólafsson, prófessor við Hugvísindasvið Háskóla Íslands og fyrrverandi formaður Gagnsæis, telur að siðareglur hafi tvíþættan tilgang. „Í fyrsta lagi eiga þær að vera leiðbeinandi fyrir fólk um rétt viðbrögð við aðstæðum og álitamálum sem koma upp og í öðru lagi eiga þær að bæta og skýra mælikvarða um rétta og eðlilega hegðun og framkomu á vinnustað, innan fagsviðs eða hóps o.s.frv.,“ segir hann í samtali við Kjarnann.
Þess vegna sé mikilvægt að sem flestir komi að bæði upphaflegri gerð siðareglna og endurskoðun þeirra sem þurfi að gerast reglulega. Þriðji tilgangurinn, að hafa skýrar reglur sem hægt er að úrskurða eftir er að hans mati oftast síður mikilvægur.
Stjórnsýslan hefur enga siðanefnd
Varðandi tilgang siðanefnda, þá segir Jón að hann sé oft sá að hafa nefnd sem er fengið það hlutverk að úrskurða um hvort siðareglur hafi í einstökum tilfellum verið brotnar. „Því fer hins vegar fjarri að siðanefndir séu alltaf skipaðar þegar settar eru siðareglur. Stjórnsýslan hefur til dæmis ekki neina siðanefnd. Umboðsmaður Alþingis lítur meðal annars til siðareglna þegar hann fjallar um mál í stjórnsýslunni en hvorki hann né nokkur annar aðili fellir beina úrskurði um hvort siðareglur hafi verið brotnar í einstökum tilfellum.“
Hann bendir á að það sé mjög misjafnt hvort viðurlög séu nauðsynleg eða möguleg. Hans skoðun sé sú – og segir Jón að hann sé ekki einn um hana – að betra sé að almennar siðareglur séu ekki hugsaðar þannig að þeim fylgi einhver sérstök viðurlög. Sé nauðsynlegt að setja reglur sem hafa viðurlög sé betra að hafa þær mjög skýrar og aðskildar frá almennum siðareglum.
Má efast um gildi úrskurðar
Jón telur að siðareglur geti verið mjög vandasamar í viðkvæmum málum, eins og Klausturmálinu, ef hugsunin á bak við þær sé sú að aðalmálið sé að fá einhverskonar óháðan úrskurð um brot þegar kært er eða bent á þær kunni að hafa verið brotnar.
„Í Klausturmálinu höguðu nokkrir þingmenn sér þannig að það var til háborinnar skammar og hneykslaði almenning. Enginn ágreiningur var um að slík hegðun væri siðferðilega ámælisverð. Þegar siðanefnd úrskurðar svo mörgum mánuðum síðar að sumir í hópnum teljist alls ekki hafa brotið siðareglur þingsins lítur það óhjákvæmilega þannig úr í augum margra að þar með hafi það sem þeir gerðu – eða létu ógert – ekki verið siðferðilega ámælisvert. Hér má efast um gildi úrskurðarins og almennt um notkun á siðareglum sem felur í sér þrönga, jafnvel lagatæknilega túlkun þeirra,“ segir hann.
Nýleg mál ættu að vekja fólk til umhugsunar
Jón álítur að þessi tvö umdeildu mál, þeirra Þórhildar Sunnu og þingmannanna á Klaustur bar, ættu að vekja fólk til umhugsunar um hvort úrskurðarnefndir séu besta leiðin til að beita siðareglum. „Ég sé frekar fyrir mér að slík siðanefnd hafi leiðbeiningar- og ráðgjafarhlutverk. Siðareglurnar sjálfar ættu að vera reglulegt umræðuefni Alþingis frekar en að spurningin sé alltaf sú að koma eigi í veg fyrir að fólk brjóti þær.“
Hann segir að í heimi þröngrar siðareglutúlkunar sé alltaf hægt að koma andstyggilegri hegðun og framkomu við aðra fyrir þannig að formlega séu engar siðareglur brotnar. En slíkur smuguhugsunarháttur – þar sem leitað er að smugum í reglum – sé fullkomlega andstæður hugsuninni á bak við siðareglur. Hugsunin sé fyrst og fremst sú að gera fólk meðvitaðra um siðferðilegar hliðar hegðunar, framkomu og breytni og auka áhugann á sameiginlegum siðferðilegum mælikvörðum.
Fréttaskýringin birtist einnig í Mannlífi.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Ýttu á + við höfund, fréttamál eða greinaröð til að fylgja því og fá tölvupóst þegar eitthvað nýtt kemur, einn á dag í mesta lagi. Því sem þú fylgir stjórnarðu á Minni síðu.
siðanefnd alþingis
Siðanefnd skoðar ekki ummæli Björns Levís um að Ásmundur hafi dregið að sér fé
Sérfræðingar frá ÖSE ráðleggja Alþingi – Endurskoðun siðareglna stendur nú yfir
Ekki um spillingu eða brot á reglum Evrópuráðsþingsins að ræða
Haukur Arnþórsson
Lögbrot og Klausturmálið
Misjafnt hvort viðurlög séu nauðsynleg eða möguleg
Athugasemdir