Úr blaðinu á vefnum

Heimildin #08

21. apríl 2023

Efni úr blaðinu bætist smám saman við á vefnum, en sumt birtist aðeins í blaðinu sjálfu. Allt blaðið er á síðu þess.

bls. 2–3

Fréttir

„Ótímabært“ að fjalla um áætlaðan heildarkostnað höfuðstöðvanna

Stjórnendur Landsbankans vilja ekki gefa upp hver sé áætlaður heildarkostnaður við byggingu nýju höfuðstöðvanna í miðbæ Reykjavíkur. Það er þó ljóst að hann verður meiri en 11,8 milljarðar, líkt og ráð var fyrir gert árið 2019.

bls. 4

Fréttir

Kona hætti í Menntasjóði eftir skýrslu um eineltistilburði Hrafnhildar

Starfslokasamningar hafa verið gerðir við tvo starfsmenn Menntasjóðs námsmanna eftir að sálfræðifyrirtæki skrifuðu skýrslur um einelti í garð þeirra. Í báðum tilfellum sögðust starfsmennirnir hafa orðið fyrir einelti framkvæmdastjórans Hrafnhildar Ástu Þorvaldsdóttur. Öðru málinu er ólokið en hið seinna er á borði Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, ráðherra háskólamála.

bls. 4

Allt af létta

Fann fjölina sína á fyrsta degi

Fanney Birna Jónsdóttir snýr aftur á vettfang fjölmiðlunar eftir fæðingarorlof en hún er nú tveggja barna móðir og nýjasta stúlkubarn hennar að verða 11 mánaða. Fanney hefur nýlega verið ráðin dagskrárstjóri hjá RÚV (Rás 1) og hlakkar til að mæta til starfa í byrjun maí. Henni finnst útvarpið vera afslappaðri miðill en sjónvarpið en útilokar þó ekki að snúa aftur á skjáinn í framtíðinni.

bls. 6

LeiðariHelgi Seljan

Forgengileiki hins eilífa forgangs

„Af hverju er ég reið?“ Að þessu spurði Katrín Gunnhildardóttir á Facebook-síðu sinni á dögunum.

bls. 8–9

Fréttir

Ráðherrar og þingmenn trassa hagsmunaskráningu

Fjölmörg dæmi eru um að þingmenn og ráðherrar færi ekki til bókar hagsmuni eða eignir í hagsmunaskrá í samræmi við reglur. Úttekt Heimildarinnar sýnir að hagsmunaskráning í það minnsta sex þingmanna var í ólestri í byrjun síðustu viku.

bls. 9

Fréttir

Bílstjóri rútu virðist ekki hafa hitt rétt á brú

Rúta með fimmtán manns innanborðs valt út af brúnni á Vindheimavegi yfir Húseyjarkvísl í Skagafirði í gær. Sex manns voru fluttir á sjúkrahús en hlúð að öðrum í húsnæði Flugbjörgunarsveitarinnar í Varmahlíð.

bls. 11

FréttirLaxeldi

Skólarnir hættu að vinna með Landvernd vegna gagnrýni á laxeldi

Grunnskólarnir á Bíldudal og Patreksfirði hættu þátttöku í svokölluðu Grænfánaverkefni Landverndar árið 2021. Ein af ástæðunum sem Landvernd fékk fyrir þessari ákvörðun var að samtökin væru á móti atvinnuuppbyggingu á suðvestanverðum Vestfjörðum sem og samgöngubótum. Skólastjórinn segir ástæðuna fyrir því að skólarnir hafi hætt í verkefninu fyrst og fremst vera tímaskort.

bls. 11

Fréttir

Íslandsvinurinn Orlov flytur útgerðina á son sinn

Umsvifamesti útgerðarmaður Rússlands, Vitali Orlov, hefur flutt eignarhaldið á stórútgerð sinni til sonar síns. Norska viðskiptablaðið Dagens Næringsliv segir að hann hafi gert þetta vegna viðskiptaþvingana Evrópusambandsins sem hafa ekki bitnað á Orlov hingað til.

bls. 12

Fréttir

Vextir banka farið úr því að vera rúmlega þrjú prósent í að vera í kringum níu prósent

Vorið 2021 lánuðu stærstu lánveitendur íbúðalána á óverðtryggðum breytilegum vöxtum sem voru á bilinu 3,3 til 3,44 prósent. Nú bjóða sömu lánveitendur, stærstu bankar landsins, upp á vexti á sömu lánum sem eru 9,0 til 9,34 prósent.

bls. 14–15

Fréttir

Karlalið í Lengjudeildinni fengu eina milljón en kvennalið 260 þúsund krónur

Karlalið í Lengjudeildinni fá fjórfalt hærri réttindagreiðslur en kvennalið. Munurinn er enn meiri í Bestu deildinni, áttfaldur. Íslenskur Toppfótbolti, sem ákveður skiptingu greiðslnanna, sér ekki tilefni til að endurskoða skiptinguna nema aðildarfélögin óski sérstaklega eftir því.

bls. 15

Greining

Bensínverð það sama og fyrir ári en hlutur olíufélaga hefur tvöfaldast

Viðmiðunarverð á bensínlítra er tæplega 308 krónur nú en var 307 krónur fyrir ári. Í maí í fyrra tóku olíufélögin sem selja Íslendingum bensín 31,24 krónur af hverjum seldum lítra. Nú taka þau 62,67 krónur af hverjum seldum lítra.

bls. 15

Greining

Verðið á bensíni lækkar mun hægar en innkaupaverð olíufélaganna

Álagning íslensku olíufélaganna á hvern seldan bensínlítra er nú um 17,2 prósent eftir að hafa verið nokkuð stöðugt í kringum 20 prósent frá síðasta hausti. Í fyrrasumar var hún í kringum tíu prósent.

bls. 16–17

ViðtalFjárhagslegt ofbeldi

„Ég er föst á heimilinu“

Kona sem beitt er fjárhagslegu, andlegu og kynferðislegu ofbeldi af eiginmanni sínum er föst með honum á sameiginlegu heimili þeirra. Þar sem þau eiga íbúð á hún ekki rétt á fjárhagslegum stuðningi til að flýja út af heimilinu. Maðurinn neitar að skrifa undir skilnaðarpappíra og neitar að selja íbúðina. Hann skammar hana ef hún kaupir sér peysu án þess að fá leyfi.

bls. 16–17

FréttirFjárhagslegt ofbeldi

Fjárhagslegt ofbeldi rígheldur konum í ofbeldissamböndum

Fjárhagslegt ofbeldi er notað til að stjórna manneskju gegnum fjármál. Þetta er sú tegund ofbeldis sem lengst heldur konum föstum í ofbeldissamböndum þar sem þær eru fjárhagslega háðar gerandanum. Konur jafnvel taka á sig fjárhagslegar skuldbindingar til að minnka spennustigið á heimilinu og hættuna á að verða fyrir annars konar ofbeldi. Tæpur helmingur þeirra sem leituðu til Bjarkarhlíðar á síðasta ári nefndu fjárhagslegt ofbeldi sem eina af ástæðum komu sinnar.

bls. 17

ViðtalFjárhagslegt ofbeldi

Loksins frjáls úr helvíti

Kona sem er að losna úr áratuga hjónabandi áttaði sig ekki á því fyrr en fyrir þremur árum að hún væri beitt andlegu ofbeldi af eiginmanni sínum, og enn síðar að ofbeldið væri einnig bæði kynferðislegt og fjárhagslegt. Hún segir hann iðulega koma með nýjar afsakanir fyrir því að skrifa ekki fjárskiptasamning og draga þannig að klára skilnaðinn. Hún segist stundum hafa óskað þess að hann myndi lenda í bílslysi og deyja. Aðeins þannig yrði hún frjáls.

bls. 18–20

VettvangurÚkraínustríðið

Græða sár innrásar í þögn

Í hafnarborginni Odesa við strendur Svartahafs stendur Filatov-rannsóknarstofnunin í augnlækningum. Vladimir Petrovich Filatov nokkur, virtur prófessor í augnlækningum, stóð að stofnun hennar árið 1936 og hún hefur síðan skapað sér sess sem miðstöð vísindalegrar nýsköpunar og læknisfræðilegrar þróunar á sviði augnlækninga í Austur-Evrópu. Óskar Hallgrímsson fékk að líta í heimsókn og kynna sér hvernig haldið er úti þjónustu við erfiðar aðstæður.

10 mín. lestur

bls. 22

Skýring

Skósveinn Pútíns

Rússneskur vísindamaður sem afplánar dóm í dönsku fangelsi starfaði náið með starfsmönnum rússneska sendiráðsins í Danmörku. Hann stal leynilegum upplýsingum, m.a frá Danska tækniháskólanum, og kom þeim í hendur Rússa.

bls. 24

Greining

Bótakrafa Vinnslustöðvarinnar vegna makrílkvóta hefur lækkað um þriðjung en er samt 1,2 milljarðar

Fyrir fjórum árum ákváðu sjö útgerðir að stefna íslenska ríkinu vegna þess að þær töldu sig hafa orðið fyrir fjártjóni vegna makrílkvóta sem fór ekki til þeirra. Alls vildu þær fá 10,2 milljarða króna úr sameiginlegum sjóðum. Þegar fjölmiðlar greindu frá umgangi krafna þeirra reis upp gagnrýnisalda og fimm útgerðir hættu við. Tvær tengdar útgerðir héldu hins vegar áfram málarekstri og krefjast enn að ríkið greiði þeim 1,2 milljarða króna í skaðabætur.

bls. 25

SkýringMakríldómsmál

Kenning um spillingu Kristjáns Þórs í makrílmáli sett fram í Hæstarétti

Félag makrílveiðimanna hefur staðið í dómsmáli við íslenska ríkið sem byggir á að því hafi verið mismunað við kvótasetningu makríls árið 2019. Samkvæmt málatilbúnaði félagsins gerði ríkið baksamning við nokkrar stórar útgerðir um að þær fengju meiri makrílkvóta þegar hann var kvótasettur 2019 gegn því að sleppa því að fara í mál við ríkið vegna úthlutunar makrílkvóta á árunum 2011 til 2018.

bls. 26

Greining

Það sem þótti „mjög ólíklegt“ gerðist og 160 milljarðar þurrkuðust út

Alvotech ætlaði sér að verða ný stoð undir íslenskt efnahagslíf og að útflutningstekjur fyrirtækisins yrðu um fimmtungur af vergri þjóðarframleiðslu Íslands. Til þess að ná því markmiði þurfti Alvotech að fá markaðsleyfi fyrir hliðstæðu mest selda lyfs Bandaríkjanna þar í landi. Því var synjað, að minnsta kosti tímabundið, 13. apríl síðastliðinn. Frá þeim tíma hefur virði Alvotech hríðfallið og mikil óvissa ríkir um framtíð fyrirtækisins.

bls. 28–29

Fréttir

„Vonandi falla aldrei nein snjóflóð“

Guðlaugur Þór Þórðarson umhverfis-, orku- og loftlagsráðherra segir að á þeim stöðum sem á eftir að byggja ofanflóðavarnir falli vonandi aldrei nein snjóflóð. Í marsmánuði féllu snjóflóð í Neskaupstað á svæði sem ekki var búið að verja. Íbúar kalla eftir því að ríkisstjórnin setji varnargarðinn í forgang og að hann verði boðinn út næsta haust. Guðlaugur segir til skoðunar hvort af því verði.

15 mín. lestur

bls. 30–31

Skýring

Loftslagsmarkmið enn í órafjarlægð

Þrátt fyrir að allir nýskráðir heimilis-, fyrirtækja- og bílaleigubílar myndu ganga fyrir rafmagni árið 2030 og að aðrar staðfestar aðgerðir yrðu komnar til framkvæmda, mun það ekki duga til að ná þeim samdrætti í losun sem ríkisstjórnin stefnir að.

bls. 30–31

Skýring

Einni áhrifaríkustu loftslagsaðgerðinni „mjög lítill gaumur gefinn“

Heildarlosun á Íslandi jókst um 6 prósent milli áranna 1990 og 2021 og er losun frá landnotkun þar mest áberandi. Allir vilja rækta skóg en endurheimt votlendis fær litla athygli – fyrir utan að um vægi hennar er rifist – þrátt fyrir að vera aðgerð sem skila myndi miklu.

bls. 31–32

Greining

25 prósent aukin raforkuþörf til 2040

Orkustofnun gerir ekki ráð fyrir að full orkuskipti náist fyrir árið 2040 líkt og ríkisstjórnin stefnir að. Í nýrri spá er reiknað með að komist verði áleiðis að settu marki en að siglingar og flug eigi langt í land. En ný tækni gæti snarbreytt stöðunni.

bls. 32–33

Greining

Þurfum að vera tilbúin að hafa vindorkuver „nær okkur en við vildum áður“

Viljið þið vindorkuver í byggð eða í óbyggðum? Viljið þið stór og fá ver eða lítil og mörg? Þetta eru meðal spurninga sem starfshópur um vindorkunýtingu veltir upp og að auki hvort núverandi kynslóð þurfi ekki að axla ábyrgð á loftslagsvandanum „með því að forgangsraða þeim gæðum sem tengjast óspilltri náttúru umfram þau gæði að hafa slík mannvirki ekki í sjónmáli í daglegu lífi”.

9 mín. lestur

bls. 36

FréttirErfðavöldin á Alþingi

Kominn af þingmönnum í báðar ættir

Báðir afar Gísla Rafns Ólafssonar sátu á þingi, fyrir flokka sitt hvoru megin á hinu pólitíska litrófi. Sjálfur var hann lengi vel mjög passasamur með að lýsa ekki pólitískum skoðunum sínum, starfa sinna vegna.

bls. 37

Fréttir

„Geta aldrei sett sig í spor venjulegs fólks“

Íslendingar væru betur komnir ef þeir losnuðu við þingmenn sem hafa verið þátttakendur í pólitískri hringiðu frá unga aldri, að mati Guðmundar Inga Kristinssonar, þingmanns Flokks fólksins

bls. 38

FréttirErfðavöldin á Alþingi

Er sagt að afa hennar hafi þótt þingsetan leiðinleg

Katrín Jakobsdóttir er tengd ættarböndum fjölda stjórnmálamanna. Bæði afi hennar og langafi sátu á þingi og sömuleiðis bæði afasystir hennar og afabróðir. Þó hafði fólk í hennar nærumhverfi, meðal annars bræður hennar, líklega mest áhrif á að hún hóf þátttöku í stjórnmálum.

bls. 41

FréttirErfðavöldin á Alþingi

„Auðvitað skipta tengsl alltaf máli“

Aðrir þættir skipta meira máli en ættartengsl þegar kemur að framgangi fólks í stjórnmálum að mati Gunnars Helga Kristinssonar stjórnmálafræðiprófessors. Svipuð mynstur megi sjá á fleiri sviðum þjóðlífsins og innan íslenskra elíta.

bls. 42

PistillAuður Jónsdóttir

Vertu rödd!

Auður Jónsdóttir skrifar um mikilvægi þess að taka þátt í samfélagsumræðunni, vera rödd sem mótar tíðarandann og takast á við flóknar spurningar í átökum nútímans. „Því fleiri sem taka þátt því frjórri verður sýnin í fálmi okkar eftir skilningi.“

bls. 42–43

MenningBókmenntahátíð 2023

Að sannfæra sjálfan sig og aðra um að sagan sé sönn

Spurt er „Hver er þín saga?“ Það skiptir máli hvernig sagan hljómar en líka hvernig við hlustum og eftir hverju við erum að leita í sögunni. Dina Nayeri hjálpar okkur að skilja að við erum stöðugt að laga okkur hvert að öðru, einfaldlega vegna þess að við viljum elska aðra og að aðrir elski okkur.

9 mín. lestur

bls. 44–45

MenningBókmenntahátíð 2023

100% Norðmaður, 100% Dani og 33% Grænlendingur!

Jón Yngvi, bókmenntafræðingur með djúpa innsýn í danskar bókmenntir, ræðir við hinn magnaða höfund Kim Leine.

11 mín. lestur

bls. 46–47

Menning

Haturs- og ástarljóð til tveggja landa

Hlynur Pálmason fékk viðurkenninguna leikstjóri ársins á Eddunni fyrir kvikmyndina Volaða land. Myndin er „ástarljóð til Íslands en á sama tíma hatursljóð,“ segir Hlynur, sem vinnur út frá mörgum hugmyndum í sköpunarferlinu sem allar toga í.

10 mín. lestur

bls. 48

Viðtal

Birgir hvíslar á meðan aðrir öskra

Birgir Snæbjörn Birgisson beinir verkum sínum að pólitískum, samfélagslegum og sögulegum málefnum í okkar samtíma. Á listilegan hátt sameinast næmni og mildi háalvarlegu inntaki.

bls. 50

GagnrýniViðnám Listasafn Íslands

Viðnám – gegn verkfærahyggju

Listfræðingurinn Margrét Elísabet Ólafsdóttir rýnir í sýninguna Viðnám á Listasafni Íslands en það er þverfagleg sýning fyrir börn og fullorðna sem á að brúa bilið milli myndlistar og vísinda.

bls. 51

Gagnrýni

Gróska í íslenskri leiklist

Leikhúsfræðingurinn Jakob. S. Jónsson brá sér í Tjarnarbíó og skrifar um grósku í íslenskri leikist.

bls. 52

Gagnrýni

Í meðalhófinu með hlýju og mýkt

Guðmundur Andri Thorsson, rithöfundur og fyrrverandi þingmaður, hefur sent frá léttleikandi bók með alls konar textum og pælingum. Í bókinni birtist hugmyndaheimur meðalhófsmannsins sem leiðist öfgar og læti.

bls. 53

GagnrýniMarat/Sade

Sigur hópsins!

Leikhúsfræðingurinn Jakob. S. Jónsson hreifst af sýningunni Marat/Sade í Borgarleikhúsinu.

bls. 56

Sófakartaflan

Lóa Hjálmtýsdóttir

Fólkið í klefunum

Sófakartaflan rýnir í Netflix. Nú er tími fyrir blinda ást.

bls. 56–57

Á döfinni

Hátíð hirðarinnar, Svartfugl og ólátabelgirnir í Ólafi Kram

Hér má sjá samantekt Heimildarinnar á áhugaverðum menningarviðburðum sem framundan eru. Tónleikar, leiksýningar og svo margvíslegir viðburðir Barnamenningarhátíðar eru á meðal þess sem er á döfinni þessa vikuna.

bls. 56–57

Menning

Egypskur þriller, ósýnilegir draugar fortíðar og ljóðelsk fyllibytta

Ertu að leita að einhverju til að lesa eða glápa? Svarið gæti leynst hér.

bls. 57

Hlaðvarpið

Kafað í söguna

Í þáttunum In Our Time kafar Melvyn Bragg í söguleg málefni og fyrirbrigði á 45 mínútum, ásamt þremur sérfræðingum í því málefni sem er til umræðu.

bls. 58–59

Flækjusagan

Þegar Stefan Bandera dó

Vladimír Pútin, forseti Rússlands, og stuðningsmenn hans hafa oft nefnt Stefan Bandera til merkis um að Úkraínumenn séu upp til hópa nasistar hinir mestu. Illugi Jökulsson tók að skoða Bandera og byrjaði að sjálfsögðu á dularfullu andláti hans.

bls. 62–63

PistillHenry Alexander Henrysson

Endalok hvalveiða

Rökin gegn hvalveiðum eru margvísleg. Jafnvel þótt hægt væri að réttlæta að hvalkjöt væri nauðsynlegt, grisja þyrfti ákveðinn stofn eða ógn stæði af hvölum í kringum Ísland væri ekki hægt að uppfylla skilyrði um mannúðlegar skotveiðar.

bls. 63

Pistill

Sif Sigmarsdóttir

Eiður Smári 1 – Rektor Háskóla Íslands 0

Það er ekki aðeins enska úrvalsdeildin sem bregst nú við vakningu um skaðsemi fjárhættuspila.

bls. 64

PistillHrafnhildur Kjerúlf Sigmarsdóttir

Þrútinn hrútur og kolklikkaðar kuntur

Á meðan æsifréttamennska og feðraveldið vill persónugera eina manneskju sem rödd baráttunnar til að auðveldara sé að skrásetja fall hennar þá neyðast kolklikkaðar kuntur af öllum kynjum til að halda áfram að tuða um tölfræði og skrifa og tala um kynbundið ofbeldi.

bls. 65

PistillIllugi Jökulsson

Lokkað í virki íhaldsmanna?

Hægrikristsmenn í Bandaríkjunum vantaði nýtt baráttumál þegar þeir töpuðu orrustunni um giftingar samkynhneigðra. Þeir fundu það í baráttu gegn trans fólki. Of margir láta blekkjast til að taka þátt.

bls. 66

PistillBergur Ebbi

Af ofbeldi og íþróttaskóm

Bergur Ebbi veltir fyrir sér X og Y kynslóðunum, bíómyndunum sem skilgreindu þær og næstu kynslóðum.

bls. 66

PistillMatthías Tryggvi Haraldsson

Fimm ráð ef þú ert karlkyns maki poppstjörnu

Matthías Tryggvi Haraldsson er ekkert að hata að eiga hæfileikaríkan maka.

bls. 68–69

Skýring

„Það var ekki möguleiki fyrir mig að verða ólétt utan þessa tíma“

Íslensk kona notaði algrím bæði til að koma í veg fyrir barnsburð en einnig sem hjálparhellu þegar hún ákvað að reyna að eignast barn. Ljósmóðir segir það jákvætt að konur séu að skoða fleiri möguleika en minnir á mikilvægi heilbrigðisstarfsfólks.

bls. 70

Skóli lífsinsRagnheiður Helgadóttir

Vegferðin að móðurhlutverkinu

Ragnheiður Helgadóttir horfðist í augu við ófrjósemi með æðruleysi og jafnaðargeð að vopni. Á vegferð sinni að móðurhlutverkinu hefur hún oft leitt hugann til blóðmóður sinnar, konunnar sem fæddi hana en gaf frá sér svo hún gæti öðlast betra líf.

bls. 72

Fólkið í borginni

Að vera í góðu sambandi við börn og dýr

Jóhannes Garðarson segir að hundurinn hafi þjappað fjölskyldunni saman eftir áfallið.

bls. 72

PistillDagur Hjartarson

Ég kenni í framhaldsskóla

Dagur Hjartarson skrifar um Höllina, stafræna heiminn sem varð til inni í okkar heimi um aldamótin og hefur stækkað svo ört að hann hefur nú sterkara aðdráttarafl en heimurinn fyrir utan.