Hver vill búa á hrika­legu jök­ul­skeri?

Það er júlí, sólskin og sumarblár himinn. Ég sit í aftursætinu á troðfullum, gömlum Land Cruiser sem hossast um á grófum malarvegi inn að jökulsborði Breiðamerkurjökuls. Út um framrúðuna sé ég áfangastaðinn: tignarleg blá og fjarskafalleg fjöll, eða raunar jökulsker, tinda sem stinga sér upp úr Vatnajökulsísnum eins og kollarar koma upp úr kafi.

Þetta eru hin einstöku Esjufjöll. Þau virðast ekki svo fjarlæg þegar jeppanum er lagt í jökulgarðinum, en það er samt sem áður nokkurn veginn heill skriðjökull sem þarf að þvera til að komast að þeim. Og skriðjöklar hafa aldrei verið þekktir fyrir að leyfa þeim sem um þá ferðast að æða beint af augum, fremur fyrir ævintýri og áskoranir: bláar sprungur, dægur í jökuldalina, drullug og oddhvöss jökuldrýli, ár sem flæða og ferðast sitt sakk eins og snákar og djúpa svelgi þar sem vatnið fossast síðan niður djúpt inn í iðrar jökulsins, þar sem ljósið hverfur.

Við stígum út úr jeppanum og opnum skottið varlega. Þar var farangurinn okkar: matur fyrir 13 manns í 5 daga, fatnaður fyrir öll veður, svefnpokar, nokkur tjöld og vísindabúnaður. Farangurinn hrúgast út úr bílnum. Þetta er hópur náttúruvísindafólks, fjölbreyttur hópur frá Íslandi, Bretlandi, Póllandi, Austurríki, Kína, Frakklandi og Hollandi. Öll eiga þau það sameiginlegt að vilja komast á einn afskekktasta stað landsins.

Og ég hugsa einfaldlega með mér: Af hverju í ósköpunum vilja þessir náttúrufræðingar vera að þvælast upp á hrikalegt jökulsker á hálendi Íslands? Fyrir mér er nefnilega ekki neitt sérstakt samhengi á milli jökla og lífs. En ég hef rangt fyrir mér.

Annar, jafn pakkaður bíll leggur við hliðina á okkur og í sameiningu er öllu komið fyrir á mölinni. Hópurinn hjálpast við að raða farangrinum eins og Tetris-kubbum ofan í bakpoka hvers og eins, í alla vasa utan á þá og ofan á sum. Sum þurfa hjálp við að koma bakpokanum fyrir á bakinu, enda eru þeir verulega þungir og liggja við að vera stærri en fólkið sjálft. Þegar öllum utanaðliggjandi pinklum hefur verið komið kyrfilega fyrir hringlar samt í þeim og fólk þarf að hafa sig allt við til að halda jafnvægi.

Ég gríp nokkur brún plaströr sem ég átta mig ekki á hvernig vísindafólkið ætlar að nota og bind framan á pokann minn. Síðan reiði ég augun í hvítan geimhjálm sem einhver í hópnum hefur einnig tekist að festa ofan á bakpokann sinn. Seinna kemst ég að því að þetta er gasmælir sem verður notaður þegar skoðað er hversu vel ólíkur jarðvegur bindur og losar gróðurhúsalofttegundir og hvernig mælirinn verður notaður í nýrri vísindalegri uppgötvun.

Þegar allt er komið á sinn stað leggjum við af stað með of þunga bakpoka og hvítar klessur af sólarvörn í andlitinu. Bjarni Diðrik Sigurðsson, prófessor í vistkerfisfræði, og Starri Heiðmarsson, doktor í grasafræði, vísa leiðina, en þeir hafa gert rannsóknir á jökulskerjunum áður. Það eru þó 5 ár síðan þeir voru síðast í Esjufjöllum og jöklar breytast ansi mikið á svo löngum tíma.

Esjufjöll samanstanda af fjórum fjöllum sem standa upp úr Breiðamerkurjökli. Þetta eru Vesturbjörg, Skálabjörg, Esjubjörg og Austurbjörg. Okkar stefna er á Skálabjörg, sem er nokkuð viðeigandi, en þar er að finna skálagistingu. Esjufjöll eru jökulsker, en á tungumáli vísindanna kallast þau núna nunatak og er orðið af grænlenskum uppruna. Jökulsker eru í raun fjallstindar sem standa upp úr jökli, en þó nokkur fjöll á Íslandi, til dæmis á Norðurlandi, voru áður jökulsker þegar ísaldarjökullinn lá hér makindalega yfir landinu.

Esjufjöll eru líka eldstöðvakerfi. Á íslensku eldfjallavefsjánni skrifar Magnús Tumi Guðmundsson: „Á nútíma gæti þar hafa verið minniháttar virkni síðastliðin 8.000 ár.“ Árið 1900…

Árið 1927 er mögulegt að lítið sprengigos hafi átt sér stað sem myndaði örlitla gjósku. Spennandi staður. Esjufjöll eru innan Vatnajökulsþjóðgarðs, en auk þess njóta þau sérstakrar verndar.

Þau flokkast undir eitt af verndarsvæðum alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna IUCN. Tilgangur slíkrar verndunar er að varðveita líffræðilega fjölbreytni og mögulegar jarðminjar og jarðmyndanir. Umferð, nýting og inngrip eru háð skilyrðum til að varðveita verndargildi svæðanna, sem geta haft ómetanlegt gildi sem viðmiðunarsvæði fyrir vísindarannsóknir og vöktun.

Það fellur í hlutskipti vísindafólksins, sem ég fæ að fylgja, að stunda vísindi og vöktun á þessu ómetanlega svæði. Og ég fæ að aðstoða þau. Heiðurinn er mikill.

Bjarni Diðrik útskýrir fyrir mér sérstöðu Esjufjalla. „Hér er búið að vera íslaust. Hérna fyrir ofan 700 metra hæð hefur verið íslaust alveg frá lokum ísaldar, þannig að við höfum í rauninni þúsund ára sögu þar sem við sitjum núna.“

„Það er tímaskalinn sem plöntur gætu komið hérna í land. Og þess vegna er þetta svæði gríðarlega áhugavert. Staðurinn er einstakur fyrir náttúruvísindafólk af því að hér eru engin áhrif búsmala, engin áhrif landnýtingar.“

„Einn af fáum stöðum á Íslandi alveg frá landnámi, við vitum það með vissu.“ Síðasta aldarfjórðunginn eða svo hafa Bjarni og Starri sinnt vöktunarhlutverkinu og framkvæmt rannsóknir við Esjufjöll og önnur jökulsker Breiðamerkurjökuls. Þeir eru þó ekki fyrstir til þess, heldur hafa þeir erft verkefnið. Ég spyr Bjarna hvernig það hafi komið til.

„Ég sé oft illu falinn af því að við vorum bæði í Vestmannaeyjum og á öræfum, um allt, af því að ég var í æsku. Pabbi var bæði sjómaður og bóndi. En Halldór Björnsson, þegar ég var sex ára, þá sá hann einhvern áhuga á náttúrunni í mér.“

„Og hann tók mig svolítið að sér því ég var sex ára og fór að koma í heimsókn alltaf. Það var reyndar mikið vindfengi. Við erum nútt að skildir, sko, og hérna, en hann var svo baddgóður.“

Á Kvískerjum bjuggu ásamt Páli Daníelssyni níu systkini, en þeim var margt til listanna lagt og lögðu sitt af mörkum til íslenskrar menningar, vísinda og lista, svo fátt eitt sé nefnt. Þau fæddust á öðrum áratug síðustu aldar og bjuggu alla tíð á Kvískerjum, fyrir utan einn bróðurinn. Öll náðu háum aldri nema Ingimundur Björnsson, sem lést rúmlega fertugur. Bjarni rifjar upp afrek systkinanna.

„Þau voru ansi tilkomumikil. Ari var bóndinn, Ari var ræktunarmaðurinn. Kynbætur nytjastofna og kunni allt, hefðbundinn bóndi. Og hann var sá eini sem hafði svona virkilega gaman af búskapnum á Kvískerjum. Og þeir gerðu nefnilega við bræður sína að þeir þyrftu ekki að vinna í hverju.“

„Hinir bræðurnir þurftu bara að vinna einn dag.“ Systurnar tvær, Guðrún og Guðrún, sem var kölluð Rúna, sáu svo um heimilishaldið. Þær voru bara listahandverkskonur. Þær sáu náttúrlega um inniverkin, eins og tíðkaðist á þessari kynslóð. Gríðarlega fróðar.

„Sá sem er náttúrlega mest þekktur kannski hérna í náttúrufræðikreiðsunni er Halldór Björnsson, náttúrlega. Og hann er hérna þekktur fyrir að þekkja allan gróður, allar plöntur. Hann þekkir alla fugla og hann safnar skordýrum. Fyrsta svona áhugaskordýrasafnið á Íslandi, sko.“

Allt mögulegt um nýtingu lands og menninguna og söguna, sérstaklega hérna fyrir austan. Og Helgi, hann var sem sagt með hérna… Hann var uppfinningamaðurinn, hann var smiðurinn. Hann smíðaði allt úr járni og allt úr tré og fann upp alls konar uppfinningar. Flosi, hann var samt með…

…sökkti sér ofan í jarðfræði og jöklafræði og hérna meira að segja skrifaði greinar í Náttúrufræðinginn. Páll Björnsson, hann var sá eini sem ekki bjó heima á Kvískerjum. Hann bjó á Fagurhólsmýri og hann sá um allar veðurathuganir í alveg sextíu ár.

Og hérna, hann var svona veðurathugunar… öll sjálfmenntuð. Hálfdán fór einn vetur á Laugar, en annars voru þau bara menntuð hérna heima með farkennara.

Gríðarlega bara spiluðu þvílíkar rullur, bæði innan, þú veist, nær samfélaginu, en líka bara fyrir til Íslands. Og bara ótrúleg forréttindi að hafa fengið að eiga samskipti við þessu og kynnast þeim.

Hálfdán og systkinin höfðu mikil áhrif á líf barna sem bjuggu í Öræfunum og komu þangað í sveit. Bjarni segir mér frá því hvernig Hálfdán kenndi honum ýmislegt um fugla.

Ég hef mikinn áhuga á fuglum og hann kennir mér að þekkja þessa fugla. Hann kennir mér að finna hreiðrin á öllum tegundum sem verpa í honum og kennir mér að blása úr eggjum og gefur mér útbúnað til að blása úr eggjum. Og fer með mér og finnur hreiður af nokkrum tegundum og leiðir mig svo áfram. Þannig að ég var orðinn tólf ára, átti ég sem sagt alla varpfugla…

…nema spörfugla.

Það var það eina sem ég komst aldrei í. Það var alltaf of erfitt fyrir lítinn strák að síga svo langt. En ég má kannski varla segja frá því, en ég átti keldusvínsegg í eggjasafninu mínu. Og keldusvínið dó út, sem sagt.

En það egg er úr hreiðri sem keldusvínið hafði. Það var síðasta hreiðrið sem fannst á Íslandi og það hafði afrækt. Keldusvín sest yfirleitt ekki á ef það flýgur af hreiðri, ef það er styggt af hreiðri.

Og það segja allir sem voru í sveit líka. Og ég væri til dæmis ekki náttúrufræðingur ef Hálfdán hefði ekki tekið mig að sér, sko, örugglega ekki. Og Rax væri ekki ljósmyndari ef Hálfdán hefði ekki tekið hana að sér.

Ég hringi í Ragnar Axelsson, RAX, ljósmyndara, eftir ferðina, sem segir mér sögur af Hálfdáni og Kvískerjabræðrunum. Sem barn taldi hann á sumrin á Kvískerjum og ferðaðist víða um sveitina með Hálfdáni og bræðrunum.

Það var stjórnarskjálfti að hafa hann kenndi manni svo margt, sko. Að vera með honum í sveit í svona sex, átta sumur, og þetta var bara svo gangi á blaðsíðum í gæslubókinni, sko.

Bylti hún bara beint í æð, allt viðkomandi. Meðal annars í Esjufjöll og við fórum í fjallgöngur allar helgar á svefnpokum, plöftum og þurrkuðum og ferildum og flugum.

Bræðurnir voru miklir frumkvöðlar, en Ragnar segir þá hafa verið komna með áhyggjur af jöklunum áður en umræðan um hopandi jökla varð almennilega til í samfélaginu.

Ég man alveg eftir því, það var 1968 sem þeir voru að tala um áhyggjur af hverju jöklarnir væru að bráðna. Þannig að ég heyrði alveg þegar ég var bara ungur strákur, því það var gaman þegar þeir töluðu um náttúruna og höfðu mikinn áhuga á að mæla þá.

Ég var með alla sálu að mæla jökulsborð, eða sem sagt til að telja árin næsta árið, sko, hvernig þetta hafði breyst. Þetta var svona…

Ég spyr hvort fræðsla Halldórs og upplifanirnar hafi haft áhrif á lífsviðhorf hennar. Hún svarar því játandi: „Þú fékkst bara einhvern veginn allan þennan skilning á lífinu og náttúrunni.“

„Maður fékk svo mikinn áhuga á því sem maður var að gera með honum.“ Það er eitthvað virkilega fallegt við það að hlusta á þessar bernskuminningar og sjá hvernig skilningur á náttúrunni getur opnað dyr í ólíkar áttir: vísindin og listin, fjölbreytileiki náttúrunnar í öllu sínu veldi.

Bjarni og Starri voru báðir í námi í Svíþjóð. Starri stundaði doktorsnám í grasafræði og Bjarni í skógvistfræði eða vistkerfisfræði. „Við vorum alltaf gamlir félagar úr Uppsölum, við Bjarni Diðrik, og ræddum um skerin, um Kárasker og Græjrasker og Esjufjöll, á námsárum okkar þarna úti. Ég hafði alltaf mikinn áhuga á þessum jökulskerjum og því sem hafði verið gert hægt með að…“

Áhugi þeirra á jöklunum sameinaði líka útivistaráhuga og smá ævintýraþrá, getum við sagt. Um aldamótin, þegar Bjarni og Starri höfðu nýlokið námi, fékk Bjarni símtal frá Halldóri sem bar undir hann tillögu. Halldór Björnsson á Háskóla Íslands? Hann hringdi í mig þegar ég var að ljúka doktorsnáminu í Svíþjóð og sagðist þurfa aðstoð til að halda áfram rannsóknum í Esjufjöllum, þegar hann og Eyþór Einarsson, grasafræðingur, voru orðnir svona fullorðnir.

„Þá vorum við Starri báðir að klára doktorsnámið okkar í Uppsölum í Svíþjóð og við fórum í kynnisferðir með honum. Hann var búinn að vera þarna í fimm ár sirka. Hann var tvö og þrjú og þá sýndi hann okkur öll þessi svæði.“ Eyþór Einarsson hafði byrjað rannsóknir á landnámi plantna í misgömlum jökulskerjum í Káraskeri og Bræðraskeri árið 1961. Þar voru fastir reitir.

Þeir voru alltaf að fara á nokkurra ára fresti að mæla, og við vorum svona afleiddir af þessu langa verkefni. Þar skoðuðu þeir fastareiti reglulega og gátu þannig fylgst með framvindu gróðursins. Þeir gátu fylgst með lífinu sjálfu spretta og þróast. Bjarni og Starri voru ekki þeir einu sem bættust við í hópinn á þessum tíma, heldur einnig Maríusker, sem kom upp úr bráðnandi ísnum um aldamótin, og síðar meir Systra-Sker, sem birtist árið 2010. Vert er að nefna að Bræðra- og Systra-Sker eru nefnd eftir Kvískerjasystkinunum.

„En Halldór fór með okkur allar þessar fyrstu ferðir. Það var nokkuð algjört ævintýri að kynnast Halldóri og fara með honum, að kynnast bæði eiginlega kostum íslenskrar fortíðar og sérstaklega því að hann átti svo fallega skagfirska.“ Ég hef nú alltaf haldið því fram líka að hann sé fyrirmynd álfanna í Tengdadóttursögu, af því að hann hljóp alltaf smávegis þannig að það væru ekki spor eftir hann í snjónum.

Við erum komin á Breiðamerkurjökul og það brakar í ísnum undan hverju skrefi. Það er léttskýjað og ég horfi yfir Jökulsárlónið, sem er uppfullt af fallegum ísjökum eins og vanalega. Það er svolítið napurt þegar það…

Það er vindur sem kemur niður jökulinn. Landslagið er fjölbreytt. Við höfum lagt af stað rétt fyrir hádegi og áttum von á því að vera komin í skálann um kvöldmatarleytið. Fyrst um sinn er allt nokkuð einfalt og ferðin gengur hratt fyrir sig, upp og niður hæðóttar, frosnar ísöldur.

Þá heldur ferðin áfram. Við vorum að taka manntalstopp á leiðinni upp. Það er ennþá gustur, en sólin er svona frekar hlý á meðan martröðin…

Það tekur dágóðan tíma. Maður horfir á Esjufjöllin framundan, en jökullinn er svolítið annað en bara flatt landslag, þannig að við erum endalaust að labba upp og niður, upp og niður. En það sakar ekki, af því að landslagið er einstaklega fallegt. Eftir hádegismat öðlast leiðsögumaður hópsins trú á því að við getum stytt okkur leið, sem við prófum. Stundum virkar slíkt, en oftast ekki.

Hið seinna reynist rétt. Eftir hraðar klukkustundir í frosnu öldunum taka við djúpar sprungur, svo enn dýpri og að lokum dauðadjúpar. Ég sé glitta í skálann í fjallshlíðinni. Sprungurnar eru þvert á leiðina þangað, sem þýðir að við þurfum að fara sikksakk í gegnum sprungusvæðið, eins og við séum í óendanlega langri röð á flugvelli.

Hér líður tíminn hægt. Fimm, sex eða sjö tímar eru liðnir frá því að ferðin hófst, en skálinn virðist alltaf jafn lítill og fjarlægur. Eftir það sem virðist heil eilífð í erfiðu sprungusvæði komumst við loks á flatari hluta jökulsins og öndum léttar. Rúmlega fjórir tímar höfðu tapast í sprungunum.

En nú er tækifæri til að vinna upp hraða á ný. Skálinn hefur færst örlítið nær, þannig að eftir um níu tíma á jökli fæst loksins fyrsta staðfestingin á því að okkur sé í alvörunni að miða áfram.

Eftir góðan tíma á flatanum kemur brekka, bæði á jöklinum og andleg. Sjálf hef ég varið miklum tíma á jöklum og farið í hinar ýmsu krefjandi gönguferðir.

Rökkrið er skollið á og ísinn aftur orðinn krefjandi. Stórar ísöldur og sprungur sem þarf að þræða. Bakpokarnir virðast þyngri og öll eru orðin afskaplega þreytt. Í hreinskilni sagt hugsaði ég margoft að ég þyrfti að fá að tjalda og gista á ísnum, því að ég gæti hreint ekki meira. Ég er alveg ótrúlega búin á því núna.

Og maður bara reynir að hugsa að maður geti tekið eitt skref í einu og komið sér aðeins nær skálanum.

Um ellefuleytið er lítið eftir af jöklinum, en hvert skref er þungt. Nathan Christmas, vísindamaður frá Bretlandi, dregur Snickers-súkkulaði upp úr bakpokanum sínum og deilir með mér.

Mér er orðið óglatt, en ég tek nokkra bita og arka áfram, eitt skref í einu. Eftir smástund er eins og þungu fargi hafi verið létt. Ég hef haft dálæti á súkkulaði alla tíð, en þvílík lífsbjörg sem sykur er. Um stund orkan stigmagnast og ég segi upphátt við sjálfa mig: „Ég get þetta.“ Jökulsborðurinn færist nær og nær og eftir tólf tíma á jökli sitjum við á steini við róandi læk og ég tek loksins jöklatrúbroddana af aumum fótunum. Það er komið miðnætti og orðið verulega dimmt. Nú er einungis eftir að ganga upp hlíðina og þá…

Loksins þá komumst við upp í kojur skálans. Ég keyri á Snickers-stykkinu og geng upp í mót án þess að stoppa. „Einn klukkutími í viðbót er ekki neitt,“ hugsa ég með mér. Klukkutíminn þýtur hjá og í myrkrinu sé ég… Ég vakna eftir djúpan svefn.

Eitthvað hafði líkaminn áorkað daginn áður. Nú er bjart úti og auðveldara að skoða umhverfið. Skálinn er lítill og huggulegur, klæddur grænu bárujárni að utan og veggplötum að innan. Þar eru þrjár tveggja hæða kojur og rúmar hver þeirra dýnur fyrir tvær manneskjur. Svo eru þar borð, tveir bekkir og eldavél.

Hér er ekki rennandi vatn, en fallegur lækur rennur um, prýddur mosabreiðum, nálægt skálanum. Út um gluggann í skálanum má líka sjá eitt stórbrotnasta útsýni í heimi. Glæsilegi jökullinn umlykur allt. Mér líður eins og á lítilli eyju í íshafi.

Erfiði gærdagsins leysist upp eins og ský. Útsýnið er þess virði. Við fáum okkur morgunmat og pökkum nesti og svo er haldið út í feltið. Við göngum inn eftir hlíðinni í Lyngfellsdal þar til önnur stórkostleg sjón blasir við.

Vanalega má finna jökulón í dalnum sem liggur milli Skálabjarga og Vesturbjarga, en þegar við göngum inn eftir sjáum við að lónið hefur tengt sig og skilið eftir þúsundir ísjaka sem fylla dalinn, bláir og hvítir. Risastórir jakar, á stærð við íbúðarblokkir. Næstu daga eigum við eftir að heyra einhvers konar þrumuhljóð og fylgjast með þeim falla niður og brotna í þúsund mola.

Um hríð stöndum við stjörf og horfum á alla þá náttúrufegurð sem blasir við okkur: ísjakana, jökulinn sjálfan, skerin og fjöllin í kring, gróðurinn og lækina. Að endingu komum við okkur fyrir með þetta einstaka útsýni í allar áttir og leggjum niður bakpokana, sem eru töluvert léttari en daginn áður. Upp úr pokanum koma möppur og mælibönd, lúpur og fræðibækur.

Næstu daga verða framkvæmdar rannsóknir. Stærri og fleiri rannsakendur mæla út fimm metra langa rannsóknarreiti og passa sig mjög vel á að stíga alls ekki inn í þá og mögulega raska einhverju.

Fléttur, … sentímetrar…

…

…

Segir Starri og ritarinn skráir samviskusamlega niður tegundirnar: Talia nordmæni er læg þrjú prósent, en Salis arktika er misvonpunkt fæf lútsúla spíkata er ópunkt von, en festúka er misvonpunkt nænavott. Þeir tala annað tungumál en ég, ekki að ég þekki heldur nógu vel íslensku heitin á flóru Íslands. En eftir ferðina vil ég þó meina að þekkingu minni fari batnandi og náttúran verður enn meira spennandi fyrir vikið. Ég spyr Starra hvort það hafi orðið breytingar á náttúrufarinu síðan þeir komu fyrst í Esjufjöll.

Við erum að sjá miklar sjávarbreytingar hafa orðið nægðar við reitina. Hvers vegna kemur mikil gróðuraukning? Sko, þar um það sem framleiddist frekar fljótt þar í gangi, og þarna ertu nokkuð bæði komin, sko, neðar.

Eða þú ert komin lægra. Þetta er ekki jafn hátt í sjávarmálinu. Hún myndi okkur að segja aðeins hlýrra, þá er þetta nokkuð líka svæði sem er sem eigin á móti, sko, í suðvestri.

Það hljómar smá undarlega að nýtt land undan köldum skriðjökli sé hlýtt og hentugt fyrir gróður, en jökullinn er ekki að myndast í dalnum þar sem rannsóknir eru framkvæmdar, heldur hefur skriðið undan eigin þunga niður eftir fjallshliðunum. Ísinn sjálfur verður til hærra uppi á Vatnajökli. Þar er kalt þegar komið er upp á toppinn, sem skiptir máli. Þess vegna verður nú þetta lón til þarna á milli Skálabjarga og Vesturbjarga.

Vegna þess að Vatnajökull finnst það mikið að hann hættir að renna yfir á þeim bátnum dansins. Þeir Bjarni eiga svo eftir að vinna úr gögnunum sem þeir hafa safnað að sér úr Esjufjöllum til að vinna rannsóknargrein út frá. Þeir hafa nú þegar birt niðurstöður um gróðurframvindu í Bræðraskeri og Káraskeri, sem birtist í Náttúrufræðingnum árið 2022, og eru Hólldán og Eyþór heitnir meðhöfundar greinarinnar.

Ég tala svo mikið núna um hérna líffræðilega fjölbreytni, en sko, líffræðileg fjölbreytni á íslenska vísu er eiginlega í mörgum tilfellum fábreytni af því að einhverjar tegundir hafi ekki komist til landsins. Þá eru hérna færri tegundir en kannski meiri breytileiki innan stofnana sem eru til staðar, eða þeirra tegunda sem við erum með. Það er svona mjög dæmigert fyrir þessar eyjar okkar, svona viðkvæma fyrir aðflutningi nýrra tegunda og svona framandi ágengra tegunda sem geta gjörbreytt vistkerfinu sem var til staðar.

Og þannig, sko, og síðan af því að Ísland er í stóra samhenginu tiltölulega ungt, bara tíu-fimmtán þúsund ára gamalt, þetta lífríki sem við höfum í kringum okkur, og nokkuð mikil mannleg áhrif, að þá svona hættir okkur svolítið til að segja að þetta sé ekkert merkilegt af því að þessar tegundir sem við höfum hér, þær eru til annars staðar, meðan að þær eru þó kannski orðnar íslenskar að því leyti að nærri þær eru með aðra genasamsetningu.

Og sem á að vera á leiðinni í rólegheitum að verða eitthvað aðskilið. Þetta er allt eitthvað sem er í haustum okkur. Hvernig er aðskilnaðurinn? En breytileiki nærri þeim er til staðar.

Rannsóknin í Esjufjöllum vakti áhuga þeirra Bjarna og Starra vegna hlýnunar undanfarna áratugi, sem hefur áhrif á gróðurfar.

Ársmeðalhiti hérna hefur hækkað um tæpar tvær gráður, frá því að vera svona þrjár og hálf upp í svona fimm og hálf, frá því um 1960–1990 meðaltalinu. Þannig að það hefur hækkað, sko, tæplega helming meðalhiti.

Og af þessum sökum þá búist við því að gróður svari þessum miklu breytingum og þess vegna ákváðum við að gera svona nýja tegundarannsókn. Þannig tókum við lyngbrekkurnar inn í Lyngfellsdal og hérna lögðum svona hæðarsnið upp og niður eftir hlíðinni, frá 550 metrum og upp í tæplega 900 metra.

Og á þessu bili getum við sem sagt notað jökulgarða til að vita hversu lengi gróður hefur verið á hverju svæði. Ef efst uppi hefur hann verið alveg frá lokum ísaldar, og næstefsta rannsóknarsniðið er þar sem gróðurinn hefur í rauninni verið ofan jökuls frá lokum ísaldar í tíu þúsund ár.

Og svo er um bil enn hærra sem eru gróðurmörk, og þegar hlýnar þá býst maður við að tegundir fari að færast ofar. Svo getur maður líka farið að fá nýtt landnám tegunda þegar hitastigið fer yfir ákveðinn þröskuld.

Þá getur maður farið að sjá svona umbreytingar í gamla gróðurfarinu, útdauða og nýjar tegundir að koma inn. Jökulgarðarnir verða eins konar dagatöl, því það er vitað hvenær þeir urðu til.

Þeir myndast þegar skriðjöklar, eins og nafnið gefur til kynna, skríða áfram niður fjöll og ryðja í leiðinni burtu öllu sem á vegi þeirra verður og ýta á undan sér. Þegar jöklarnir hætta að skríða fram og byrja að hopa, verður eftir garður af urð og grjóti.

Á aðstæðunum er nokkuð búið að breyta stórkostlega síðan við byrjuðum þarna, bara af því að jökullinn hefur minnkað svo mikið. Þetta er bara orðið kjallarganga þegar maður kemur upp í áráskiptið á að fara og sama eins og upp í Esjufjöllum einhver skálabjörg.

Eins og þú tókst eftir gengur maður 300 metrum ofar upp á skerið hérna en fyrir 20 árum. Árið 1897 náði Breiðamerkurjökull hámarki. Hann skreið síðan aftur fram 1963 til 1985, en hefur hopað síðan. Þeir Bjarni og Starri lögðu út reiti tveimur metrum fyrir ofan jökulsborðið. Þeir hófu rannsóknir árið 2006.

Þegar við komum að skoða reitina í sumar var enginn jökull við neðstu reitina lengur, heldur brött hlíð og ísjakadalur. Við mælingar á einum þeirra þurfti að festa fólkið í línu, þar sem fallið hefði orðið alvarlegt.

Ísinn hefur því gjörsamlega horfið á 19 árum. Núna þegar jökullinn er búinn að hopa alveg ágætlega síðan þið komuð hérna fyrst, og þessir neðstu reitir voru... Þeir voru settir líka 2006, eða eru neðstu reitirnir, sem hann við kölluðum núllreitina, settir í algjört... bara tvo metra frá jökulsborði 2006?

Og þegar þú stóðst þar og horfðir niður, þá sástu að það voru sko 60–80 metrar niður á jökul eða í lónið sem núna ló... Þá var það í... En á meðan ísinn bráðnar sprettur upp nýtt land og þá er það spurningin: Hver kemur fyrst?

Það sem kannski kemur á óvart út frá svona hefðbundinni kenningu er sú að allra harðgerðasta sem geti lifað séu fléttur og mosar og svo komi háplönturnar. Þar kom í þessari röð, það er alveg öfugt hérna, sem sagt háplönturnar byrja að nema land.

Og það sem gerir það svo erfitt fyrir mosana og flétturnar hér er að allt yfirborðið er svo gríðarlega óstöðugt þegar allt er svona óskorðaður jökulleir og grjót í upphafi og fyrstu áratugina. Þá er allt að snúast í frosti og þýðu. Þetta er bara að spinnast, svo mosarnir, þeir deyja. Þeir lenda undir grjótinu næsta haust.

Meðan háplönturnar, sem eru allra harðgerðastar með dýpstu ræturnar, geta komið og náð fótfestu, svo koma mosarnir inn. Þá er ég að meina svona á þessum stéttalandi. Þeir koma inn eftir svona 30 ár, þá byrja þeir að spila rullu og flétturnar koma ekki inn svona að neinu marki.

Fjallapuntur, blávingull og ólafssúra eru meðal þeirra harðgerðu plantna sem þykja skilyrði nýrra jökulskerja nægilega góð til þess að búa sér til heimili, segir Bjarni mér. Svo byrjum við að sjá hérna meira af blómum, ýmsar tegundir. Og það sem er svona enn, miðað við hitafar hérna uppi, það sem er lokastigið er einmitt svona fjallavíðiheiði eins og við sitjum á hérna.

Við erum komin núna í elstu skerjunum sem eru núna um 85 ára gömul. Þar er að verða svolítið af svæðum sem líta út eins og það sé svo mikið af hérna í Skálabjörgunum, svona síðustu ár. Það er þessi fjallavíðiheiði og þá fækkar tegundum mjög mikið aftur, af því hann ýtir mjög öðru frá sér og tekur mikið pláss.

En á millistiginu, getum við sagt, þar erum við svona með mjög mikið af svona blómengi í raun. Þannig að þetta gengur í gegnum svona stig og stigullinn er svona um það bil 100 ár þar til því hástigi er náð. Þó að við megum í raun, segjum við, ekki vistfræðingur, en eftir segir það sko stöðugt að því, svo verður alltaf ekki rasskvart, byrjar á gríp en...

Þetta er í rauninni hérna þessi víðiheiði, er það sem myndast ef ekkert gerist. Og síðan, nýlega, svo eru mjög sérstök hérna tjaldmýrin sem við sitjum hérna á bakkanum við. Það er náttúrlega mjög sjaldgæft vistkerfi hérna í fjöllunum. Þau eru yfirleitt mjög hallandi og brött, en hér er skál þar sem vatnið safnast saman og þá fáum við hérna mýrlendi sem hefur þróast.

Framan við skálabjörgin er stór urðarani. Eins og með jökulgarðana er þetta jökulmulningur og hann er nægilega hentugur jarðvegur fyrir einhverjar plöntur að sá sér, í raun óbeint, á ísinn sjálfan. Það er til staðar. Þegar stóri urðarani er að byrja, þannig að þegar maður labbar þarna í byrjun á honum, þá er bara fullt af gróðri. Þó þess geti verið ísinn djúpt undir urðarananum eða blandaður við hann, þá verður það nógu stöðugt umhverfi til þess að það verður framvinda.

Og tegundirnar að byrja að bæta við efni sem að nokkrum kynslóðum seinna er byrjað að mynda smá jarðveg og umbreytingu á jarðveginum, með því að það er lífrænt efni sem fellur til á hverju hausti sem þarf að rotna. Og það koma rotlífverur sem lifa á því. Það verður til heilt vistkerfi sem líður á þessu og kemur öllu til skila. Hann segir að þarna verði til heilt vistkerfi, en að urðarani sé þó ekki framtíðarbúsvæði. Jökulskerin hafa þar upp á betri möguleika að bjóða.

Jökullinn hreyfist og bráðnar og vatn rennur í eina átt, og allt í einu breytir það um stefnu. Það er því margt sem getur haft áhrif á landslagið og gróðurinn. Bjarni segir að þrátt fyrir gríðarlega hlýnun hafi ekki orðið miklar breytingar á tegundasamsetningu í Esjufjöllum. Það hafi þó haft áhrif hversu afskekkt fjöllin séu og því ekki sjálfsagt að sjá gróðurbreytingar hreyfast eftir hitafari.

Þetta er eyja sem er tólf kílómetra frá næsta meginlandi. Það er eyja í jöklinum. Þegar hlýnar og aðstæður skapast fyrir nýjar tegundir, þá þurfa þær líka að komast hingað.

Þannig að það er ekkert sjálfsagt að við sjáum gróðurbreytingar gerast bara eftir því hvernig hitafar er. Það er þá í rauninni það sem við erum að skoða út frá þessari eyjastúdíu sem Eyþór Einarsson og Halldór Kvísker byrjuðu. Þeir voru við misgömul sker og voru að skoða hversu hratt nýjar tegundir kæmu inn. Við bættum við þá stúdíu og þessu við, þannig að við erum að skoða fjarlægð frá næsta fjallgarði.

Við höfum verið með veðurstöð og mælt vindafar yfir tvö ár til að reyna að skilja hvaðan fræin ættu að koma. Þá kom í ljós, til dæmis, að hér er allt á norðanátt eiginlega 95 prósent ársins, alveg sama hvers konar vindáttir eru niðri á láglendinu. Það er jökullinn, það er jökulvindurinn sem býr til norðanáttina, og hún nær allavega upp í 100 metra hæð.

Og það þýðir það að plöntur eiga afskaplega bágt. Það er ólíklegt að fræ plantna sem nota vindinn til að dreifa fræjunum berist hingað úr næstu fjöllum, af því þau eru allsunnanleg. Þannig að við erum miklu líklegri til að sjá tegundir sem eru bornar með fuglum. Þess vegna höfum við líka hérna í Esjufjöllum nokkrar hálendistegundir sem finnast hvergi á Suðurlandi en eru algengar á Norðurlandi.

Hafa fræin borist upp á jökul norðarmegin á norðanverðum Vatnajökli og svo hefur jöklavindurinn borist upp fyrir miðja Vatnajökul? Og svo hefur jökulvindurinn gripið þau og þau enda hér í skerjunum. Það er til dæmis þúsundblaðarós, og það eru hérna nokkrar tegundir sem eru algjörlega fjarverandi, finnast hvergi á Suðurlandi, en finnast hér. Ég skila sér fræjum sem fara í þetta langa ferðalag til að komast hingað, svo sem …

Þessi staður er ofboðslega fallegur. Þar að auki verð ég að segja að leiðin þeirra virkar aðeins þægilegri en sú sem við hópurinn fórum hingað upp eftir. Að ferðast með þægum norðanvindi hljómar í það minnsta nokkuð indælt, ef ég dúða mig nægilega vel.

Þótt breytingar á tegundasamsetningu hafi ekki orðið miklar þrátt fyrir hækkandi hitastig eru fleiri umhverfisþættir sem hafa áhrif. Bjarni segir að fyrir nokkrum árum hafi orðið aftakaúrkoma.

Það hefur orðið gríðarlegt vatnsflóð hérna, sko, í öllum fjallshlíðum og alls staðar. Og það er bara ein svona aftakaúrkoma, og það er í eina skiptið sem slíkt hefur gerst á þessum 20 árum sem við erum búin að vera að fara hingað, 22 árum. Þannig að, sko, einn atburður getur haft gríðarleg áhrif. Og það er einmitt hluti af þessum loftslagsbreytingum, að magn úrkomu í hverjum mánuði getur aukist. Og þetta eru svona verulegir hlutir sem ekki höfðu kannski mikil áhrif áður, en fara að hafa meiri og meiri áhrif á gróðurfar þegar þetta er rask í rauninni og þá opnast allt í einu landið.

Og þá geta alls konar hlutir gerst. Þá opnast pláss fyrir nýjar tegundir, eða það geta líka horfið tegundir, þær deyja út. Og þetta er vandamálið á eyjum, sem er mjög vel þekkt í líffræðinni, að líkurnar á að tegundir deyi út eru í beinu hlutfalli við stærð eyja. Því færri tegundir finnurðu, og það er alveg hlutfall, það er svona exponensíalt hlutfall milli ferkílómetra af eyjunni og hversu margar plöntutegundir geta vaxið þar til lengri tíma. Og það er þá þetta jafnvægi milli þess að plöntutegundir deyji út, því það eru ekki svo margar, og þess að nýjar plöntur geti komist inn úr nýju landi. Og þess vegna eru minni eyjar að meðaltali með færri tegundir en stórar eyjar, þó þær hafi kannski alveg sömu umhverfisaðstæður.

Í hópnum er líffræðingurinn María, eða Mæja Rúnarsdóttir. Ég fylgist með henni rölta um í fjöllunum í leit að plöntum og því fylgir mikil ástríða. Á tímapunkti heyri ég hana hrópa upp yfir sig af aðdáun. Þá segir einn í hópnum flissandi: „Ætli Mæja hafi ekki rekist á eyrarrósabreiðu?“

Ég var út að safna sýnum, heldur betur. Ég er að safna tveim plöntutegundum, annars vegar fjallavíði og hins vegar hvítmöðru. Og svo er draumurinn að ná jafnmörgum sýnum í fjalli hérna við hliðina á, sem heitir Fellsfjall. Og svo ætla ég að bera saman erfðamengið, hvort það sé sama erfðamengi í Fellsfjalli og hér, eða hvort þær séu mjög náskyldar eða hvort þær hafi verið aðskildar lengi. Það er í rauninni spurningin, já.

Og það væri þá út frá því að bara þessar tegundir, hún kemst þá ekki í raun, fræin á milli. Það er raunin, pælingin, sko, erfðaefnið, sem er yfirleitt fræ, í þeim tilgangi að það færist ekki á milli svæða svo auðveldlega. En ég valdi eina tegund sem ferðast mjög auðveldlega og svo aðra sem gerir það ekki. Þannig að fjallavíðirinn er með svona fjaðurkennd fræ sem geta fokið mikið í roki og þau geta dreifst mjög óreiðukennt, á meðan hvítmaðran er með mun fastara og þyngra fræ miðað við stærð plöntunnar. Það getur stundum verið svona hrjúft á ytra borði, þannig að ef það dreifist langt frá móðurplöntunni þá er það yfirleitt með hjálp einhvers konar kvikinda eða dýra, eða þá að það festist við þau og berst með þeim einhvern spöl.

Já, einmitt. Ókei, og það eru kannski ekki svo mörg dýr hér? Nei, það eru einhver skordýr og svo erum við allavega með eina tófu og einhverja fugla, þannig að það er alveg einhver séns. Og svo er einhver samgangur á milli. Það hafa komið upp kenningar um að skúmurinn hafi borið eitthvað á plöntunum sem eru í skerjunum hérna úti fyrir, kannski í Kambskerinu og Breiðamerkurskeri.

En svo kemur kannski í ljós að niðurstaðan er sú að þetta er bara nákvæmlega sami hópurinn og þessi, bara náskyldur, og það sé bara fullt genaflæði. Þá er það svoleiðis og þá get ég ekki…

Farið lengra með það, en ef ég kemst að því að þetta er sitt hvor hópurinn, þá get ég farið í skerin og sótt jafnmarga einstaklinga af sömu tegundum og borið þá saman. Þá get ég komist að því

hvort fræuppsprettan sé héðan eða úr Fellsfjalli, kannski. Það er óskandi. Þá getum við líka, sko, ef hóparnir eru mjög aðskildir, þá hafa þeir verið í sundur frekar mikið lengi. Þá eru svona einhverjar hugmyndir uppi að kannski hafi efstu toppar

verið undan ís lengur en við héldum áður. Hér eru þeir frekar óaðgengilegir til þess að gera góðar jarðfræðirannsóknir. Það er þó verið að reyna, en hérna, það er svona…

Svona drónamyndir og annað sýna að sunnan er miklu meiri veðrun alveg efst, sem gefur okkur þá hugmynd að það hafi verið lengur undan ís heldur en áður var talið. Við erum komin með svona nokkur svæði á Íslandi þar sem við erum með þessar hugmyndir að

kannski hafi ekki allan tímann verið undir þriggja kílómetra þykkum ís. Kannski var það bara hluta af ísöldinni, svo voru kannski tímabil þar sem voru svona…

Mér finnst mjög magnað að hugsa til þess að kannski hafi efst í því litla bergi sem stóð upp úr ísaldarjöklinum verið, þar sem virðist hafa verið ein samfelld rauðvetrarviðvörun þar,

hafi kannski pínulitlar, lágar,

fallegar, grænar plöntur tórað, beðið eftir einhvers konar sumri, svo árum, hundruðum skipta, og svo kom sumarið.

Hvítmaðra, eða Galium normannii, er planta sem ég viðurkenni að hafa aldrei sérstaklega pælt í. Það fer nokkuð lítið fyrir henni úti í náttúrunni. Hún er lágvaxin með hvít, lítil fjögur blaða blóm sem líta svolítið út eins og litlar

stjörnur.

Eftir samræður mínar við Máju hef ég orðið töluvert meiri áhugamanneskja um þetta fallega, litla, látlausa blóm. Mig langar að spyrja: Þegar þú varst að tala um hvítmöðruna í dag, þá varst þú að segja líka að hún væri svona

nánast einlend. Það þýðir að hún vex eiginlega bara á Íslandi og svo á örfáum eyjum í Vestur-Noregi. Svo er hún hvergi á meginlandinu eða á Svalbarða.

Hún er ekki fyrir austan, en hún er bara hér og á þessum örfáu eyjum í Noregi. Á Íslandi er hún bara…

Lítil hvít blóm, finnst mér hún frekar mikið sæt. Þannig að maður gæti alveg verið að rölta um, þess vegna í borg eða bara eitthvað í

Reykjavík, og þá geturðu fundið hana. Hún vex yfirleitt þar sem er minna um næringu, þannig að ef þú ert í garðinum heima, þá er kannski erfiðara að finna hana. Það er alveg möguleiki, sérstaklega ef þú berð ekki á, ert ekki að slá og vesenast, ert með svona móagarð, þá geturðu fundið hana. En svo bara um leið og við vorum komin upp í Heiðmörk, það var ekkert mál, það var blómlegt.

Ég kíki líka á útbreiðslukortið í kjölfar ferðarinnar. Það er nokkuð magnað að sjá á kortinu sem ég skoða: hnit merkt inn á þá staði þar sem hvítmöðruna er að finna. Það er ógrynni hnitanna á Íslandi,

mjög fá í Noregi og svo ekkert, minnst. Það er líka mjög merkilegt. Ég held að við stundum gleymum því að eitthvað sem er mjög algengt hér er kannski mjög óalgengt eða jafnvel ekki til annars staðar. Þess vegna berum við svolítið ábyrgð á að passa þessa hluti. Þó að þeir séu mjög algengir hér, þá þýðir það ekki að þeir skipti engu máli. Þeir gleymast mjög auðveldlega þegar við leggjum svo mikla áherslu á það sem er fágætt hér.

Þið eruð rosalega gott tækifæri fyrir mig til að átta mig betur á öllu því sem leynist við fæturnar á mér. Jafnvel á hrjóstugum slóðum kemur líffræðilegur fjölbreytileiki mér ótrúlega á óvart.

Einn prófessorinn sem kenndi mér sagði að fólk setji upp svo nákvæm gleraugu til þess að komast yfir grænublinduna. Næsta dag er dálítið gott þegar flest fólk fer út og sér bara eitthvað grænt og svo heldur það brátt með lífið, pælir ekki í þessu. En svo er þetta af milljón bara einstaklingar, margar tegundir, alls konar, þú veist. Merkilegt að það er bara munur á milli, þú veist, innan tegunda, mjög mikill einstaklingsmunur.

Og án þess sem maður sér hérna, hvítmaður, hann hér er alveg ótrúlega öflugur. Hún er bara svona dökkgræn og svo bara tíu sentímetrar að fermáli, og það er eitthvað sem maður finnur almennt ekki svona á landlendi. Það eru svona ljósgræn, svona langgræn.

Eftir langan dag í fjallinu rölti ég meðfram votlendisbakka í átt að skálanum. Það er byrjað að þoka og ég hlakka til kvöldmatarins. Það er óalgengt að finna votlendi á jökulskerjum, enda eru þau yfirleitt of brött. En í Esjufjöllum er allt eitthvað svo einstakt að þar er meira að segja mosavaxið votlendi með fífum og störum.

Í þokunni við votlendið sé ég móta fyrir tveimur doktorsnemum í Háskólanum í Tromsø og Theresu Strobel, sem hefur nýlega lokið meistaranámi í jarðvegsvísindum. Hún er nú í starfsnámi við Landbúnaðarháskólann að rannsaka votlendi.

Það heyrast tæknileg hljóð í gashjálminum, svolítið eins og í háværum ísskáp eða öðru rafmagnstæki. Ég fylgist með um stund og rölti svo með þeim upp í skála, þar sem matarilmurinn er lokkandi.

Þú ert með vefjur, baunir og með því.

Á kvöldin upplýsir vísindafólkið hvert annað um hvað það hafi áorkað yfir daginn. Þar biður Bjarni alla að fylgjast með því að einn í hópnum er svo heppinn að reka augun í ref sem átti leið fram hjá skálanum, en hann felur sig kyrrfilega fyrir okkur hinum.

Restina á ferðinni daginn eftir spjalla ég við Theresu um gashjálminn og mælingar þeirra í júlí, þegar við höfum tíma til að setjast.

Við gægðumst á bollasúpu og borðuðum muldar en gúmsætar flatkökur með smjöri. Þú hefur spurt tveggja hesteggja sekt þegar þeim dæmi telst vings. Við erum með gasgreininn og hann er tengdur við hólf sem við getum mælt tiltekið magn, sem er það sama og í hringjunum eða plaströrunum.

Útskýrðu þetta fyrir mér og þannig kemst ég að því hvernig plaströrunum sem ég bar upp jökulinn er þrýst ofan í jarðveginn og gashjálmurinn eða hólfið síðan sett yfir. Úr honum liggur snúra í greini sem lítur út eins og skjalataska, sem hægt er að klæðast eins og bakpoka. Gasið ferðast síðan úr jarðveginum inn í hólfið og þaðan upp snúruna og inn í gasgreininn. Greinirinn sendir síðan niðurstöður.

Í símanum hjá Theresu einfalt flæði metans og koltvísýrings. Svo er hláturgas mælt, útskýrir Theresa. Það hjálpar vísindafólkinu að sjá hvort jarðvegurinn sé að losa gastegundirnar sem eru gróðurhúsalofttegundir eða að binda þær.

Við meðsjáum, til dæmis, með þeimans í tvö. Við meðsjáum fjögur.

Tæmd um flaggsveljúf sveifti konsentrasíma og íkveðið var í 60 sekúnds í hæfi pósitík flaggs til þess.

Að segja mér að almennt sé losun metangass þar sem votlendi er mjög vatnsmikið og blautt, en að í þurrum hlutum votlendis bindi jarðvegurinn metangasið. Bakteríur sem búa til metangas þurfa aðstæður þar sem ekkert súrefni er.

Þannig að ef votlendi er blautt eru það súrefnissnauðar aðstæður. Hins vegar átti ný uppgötvun sér stað, en það var sérstök tegund af mosa þar sem þessu var öfugt háttað. Bjarni er með kenningu um af hverju.

Þetta er Bjarni, heyrir í okkur spjalla út undan sér og sest niður hjá okkur.

Og það sem við höfum séð með dýjamosa, hann er — og þetta er eitthvað sem ég mældi líka í Grænlandi og var mér hissa þegar ég sá hann vex, sem sagt, á Íslandi þar sem við verðum með algjörlega stöðugt, gjarnan þar sem eru lindir sem halda alltaf vatnsstöðunni og er algjörlega vatnsmettað.

Hins vegar hrindir hann frá sér vatni. Þar sérðu svona litla polla ofan á honum og dropa, þannig að hann setur frá sér efni sem hrindir frá sér vatni.

Með því býr hann til í mosaþembunni sem hann myndar við súrmoslíkar aðstæður. Þó að það sé í blautasta svæðinu þá er hann samt þurr að innan og þar er hann búinn að búa til kjöraðstæður.

Þær éta allt metanið sem kemur úr mýrinni og meira til. Það er það sem við mældum, sem kom mér á óvart, að við vorum með metanbindingu í blautasta votlendinu. Þessi einstaki mosi, dýjamosi...

...er algjört augnakonfekt. Hann er svo neon-grænn að hann hlýtur að sjást utan úr geimnum. Dýjamosi vex meðfram lækjum og lindum og virðist vatnsældur, þannig að regnið sem á hann fellur myndar ofboðslega fallegar perlur.

Fyrsta skiptið sem ég gerði svona mælingar var í Grænlandi í vor og einmitt vorum við alveg að fullu að mæla metan á svona mýrum og svo allt í einu, það var bara myndun, það var akkúrat þessi tegund án þessu og...

Hann er þar sem er blautast.

Bjarni segir mér að það megi búast við vísindagreinum um eiginleika dýjamosans. Hann þurfi að skoða tvo til þrjá staði til viðbótar og athuga hvort þetta eigi líka við þar. Við almenningur getum því beðið spennt eftir nýjustu vísindum.

Það er ekki hægt að...

...tala um alvöruferðalag á Íslandi án þess að fá eina rækilega úrkomu í það minnsta.

Eftir einn langan dag á vettvangi sitjum við nokkur saman inni í skála á meðan önnur klára mælingar í dembunni. Út um gluggann er þykk þoka, þannig að það sést ekki lengur í jökulinn. Raunar sést ekki í neitt.

Við fáum okkur tebolla og hrökkbrauð og spjöllum við fléttufræðinginn og sneikjarskjáann Nathan Christmas. Ég hef fylgst með honum skríða um með lúpu sína, hamar og meitil. Hann skoðar fléttur sem liggja á steinum og grjóti.

Svo tekur hann hamarinn og meitilinn og brýtur smá grjót til að ná sýnum úr fléttunum.

Ég tel mig nú vera náttúrusérfræðing líka. Ég hef verið hér án þess að trufla, en ég átti þings fyrir lúkingu í janúar og þess vegna mætti ég hafa verið byggð. Hvers vegna? En ég get enn svona út úr honum því þú ert, þú ert, þú ert þú.

Nei, þá segir hann mér að fléttur séu sambýlisverur. Þær eru í einföldu máli bæði úr sveppi og þörungi. Þær eru í raun samlíf á milli þörungs og svepps; þörungurinn ljóstillífar.

Og býr til fullt af sykri sem sveppurinn borðar í raun og notar sem næringu, útskýrir hann fyrir mér. Fléttur eru einnig í sambýli með bakteríum sem geta tekið köfnunarefni eða nitur úr andrúmsloftinu.

Og breyta því í einhvers konar áburð fyrir flétturnar til að vaxa á. Þannig taka fléttur þátt í kolefnishringrásinni og köfnunarefnishringrásinni. Þar að auki eru fléttur einn af fyrstu landnemum nýrra búsvæða.

Lýsir Nathan fyrir mér. En þegar fléttur byrja að nema auð og ber svæði mynda þær næringu á borð við kolefni og köfnunarefni fyrir plöntur. Sumar brjóta meira að segja upp hluta úr grjóti og spila þá hlutverk í...

...myndun jarðvegs. Þannig eru fléttur ótrúlega mikilvægar, sérstaklega á þeim svæðum þar sem frumframvinda er. Þær eru ríkulega... ríkilegar um...

Hvað er lofður þessi prófekt hér á rólega bát um há íkosystensu bylt frá náttþinginu til þess hjúflíka vers þings og lækjandi rætunarhag af þessu prós...

Fjölbreytileiki flétta er ótrúlegur og nöfnin frumleg: skollakræða, dílaskóf og vaxtarga. Þau hljóma svolítið eins og bullorð í Fimbulfambspili, þykir mér. En flest okkar átta sig alls ekki á því hversu mikið er af fléttum í nærumhverfi okkar.

Það getið ekki hætt að sjá fléttur í umhverfi sínu.

Það reynist rétt. Ég bý sjálf í Reykjavík og hef nú farið að taka eftir fléttum eins og veggjaglæðum og engjaskófum inni í borginni í óhóflegum mæli. Flétturnar sem ég tek eftir líta oft út eins og hvítar og gulleitar tyggjóklessur...

...á stéttum og húsveggjum. En þær hafa víst töluvert mikilvægu jákvæðu hlutverki að gegna og því gaman að fylgjast með þessum nýja heimi sem er svo mun eldri en ég.

Á Íslandi eru 710 fléttutegundir þekktar. Fléttur sem hinn almenni borgari þekkir mögulega eru hreindýramosi og fjallagrös. Fjallagrös eru...

...læg, en eftirnafngiftin er nokkuð villandi þar sem fjallagrös eru ekki grös. Í samræðunum kemst ég að því að fjallagrös eru meðal annars notuð í...

Græntópas flatkökur.

Við búðum á Grænlandsjökli í fimm vikur, á jöklinum sjálfum.

Skoðaði hann pínulítið lífsform sem ekki er hægt að sjá með berum augum. En, kæru hlustendur, við værum ekki hér án þeirra.

Þetta eru blágerlar, sem stundum kallast blágrænar bakteríur eða blágrænir þörungar. Þessir blágerlar eru bakteríurnar sem lifa í samlífi með fléttum, segir Neytan.

Blágerlarnir séu afskaplega gamlir. Þeir þróuðust fyrst fyrir um 3,5 milljörðum ára síðan. Sýanóbakteríur, blágræni alginn.

[Óskiljanlegt tal.]

[Óskiljanlegt tal.]

[Óskiljanlegt tal.]

Þeir enduðu á því að framleiða súrefni. Hann segir að þeir hafi farið út í að vera nær eingöngu, að vera mjög ráðandi tegund. Þeim tókst að súrefnisvæða andrúmsloft jarðar, þannig að allt súrefnið sem þær framleiddu með ljóstillífun er súrefnið

sem við öndum að okkur í dag. Útskýrir hún þannig að án þróunar blágerla væri ekki til lífvænlegur heimur fyrir okkur.

Það er ekki einu sinni öll sagan.

Neytan segir mér frá því að blágerlar hafi verið gleyptir af frumum fyrir nokkrum milljörðum ára. Þeir hafi þá tekið þátt í nýju samlífi. Það samlífi leiddi síðan til lífs allra plantna sem við þekkjum

í dag. Ney, þannig er ekki sá eini sem skoðar hinar agnasmáu lífverur sem skipta samt svo miklu máli.

Ein ástæða þess að Julia var að mæla gös er vegna baktería sem hún rannsakar. Ég spjalla við hana og Alex Czarny, meistaranema við háskólann í Tromsø, þar

sem þau eru að skófla mold ofan í sýnaglös. Þau eru bæði í hönskum og nota sprittbrúsa til að passa að ekkert sem snerti sýnin þeirra geti spillt þeim.

Þessi notkun talar tvennt, transferð bakteríum.

Þetta tryggir það þegar þú [óskiljanlegt].

Kom tamin eitthvað í sambúð?

Ég spurði hverju þau séu að grafa eftir í moldinni. Julia þarf að

grafa af miklum krafti til að ná nógu neðarlega í jarðveginn þar sem bakteríurnar eru að finna. Alex er aðeins heppnari en hún, þegar bakteríurnar sem hann er að skoða eru ofarlega í jarðveginum. Enda baktería [óskiljanlegt].

Frá mér, atmosfærinu og kenndu potensíli í lágu atmosfæri, ekki komumst hreinsun á þeim að enda bakteríum að ég er loking fór hér, en kontræti þetta baktería datt Júlíus loking fórir deyjar meiningda.

Topplæjar oftast sæða heftur dygðið lækli, ég hef margt í þeirum búð.

Þetta gefur auga leið, þannig séð, að bakteríurnar sem búa til gróðurhúsalofttegundir séu neðarlega í jörðinni og þær sem borða gasið séu ofarlega og geti þannig til... Ég tek, ég tek á móti þeim. Ég sé fyrir mér litlar Pac-Man-fígúrur, gösin koma upp.

Og það er rétt. Þau þurfa að koma sýnunum aftur til Tromsø til að rannsaka þau án þess að þau skemmist og geyma þau því í einangrandi frauðplastkassa. Nokkur þeirra fara líka með Júlíu til Póllands.

Júlía og Alex þurfa að frysta sýnin sín þannig að ekkert breytist. Bakteríurnar eru vanar köldum aðstæðum, þannig að það væri ekki nóg að setja þær í ísskáp því þær geta haldið áfram að vera virkar.

Heppilega er töluvert magn af ís allt um liggjandi, þannig til að byrja með fær jökullinn að spila hlutverk sem verndari rannsóknargagnanna. En við sáum að við þurfum að hafa lífið í Tromsø, sáum þau úr svefninum við nýja geintópa lins.

En við höfum gengur kemístrýður, svo ég vanti að þú áttir að fá í þetta hvort aðrir kondur sérktir baktería.

Læk, en í nýjudegi próduðust næstvísoxæð, svo ég fændi á tómatrók, en maturinn þegar ég leikti.

Svo erla mennst karbón en nætrúrén en leggst svo út á minniráðforms af nætrúríndum undan soðast og karakterísi en vægermennt en hér eiga þau tekst svo sólitaug.

Og klársýna botnóð en þeim transporandi til labalatorí en mergur hringhafsgasið undir dýpilegir bótasetlægð er lífinginlega dýpilegur en er um brotuðsins samfeng en...

Um útlitun heimilis við hættu kenni meðferðarlægð netbótasemílet en skilur að geta svo mætt stemmd en estimason bótarar brotuðsins rannsóknirnar.

Sem Júlía og Alex eru að vinna með hjálpa okkur að skilja betur loftslagsvána og framtíð okkar. Til dæmis er ekki búið að meta hlutverk hláturgass, en þeirra vinna hjálpar til við að skilja hlutverk þess betur.

Hún segir að við vitum að það sé að hlýna og sífrerinn sé að bráðna, en við vitum ekki á hvaða skala og við vitum ekki hvað verður hægt að framleiða mikið af gróðurhúsalofttegundum á svæðunum þar sem jörð þiðnar og nýtt land kemur undan ís. Því geti rannsóknir þeirra hjálpað okkur að meta framtíðina.

Þegar við getum ekki dregið úr losun hláturgassa og metans á norðurslóðum í sífreranum, þá sé ekki bara hægt að breiða teppi yfir norðurslóðir. Arktis voru í einum fastar en de resta af því og glasjur er við Svíþjóð en almenning breytt.

En í fjögurðu kveis við erum við að losa talsins af þeim, en de forfjólds er göng til að margir tveir yfir tvíðar er alls annað tinklúður en ég átti barnsettar og módels, svo þótt þetta er tíð t er tínt að undir senn votskóging undir...

Og komst við alls á mikrópsett kven ætur prúður og tekja upp á atmað sprauk gassaslaustætti og alls átta.

Alex segir líka að bráðnunin á norðurslóðum sé hraðari en annars staðar í heiminum og að við munum tapa jöklum á ógnarhraða. Hann segir að svæðin sem komi undan jökli séu ekki tekin með í neinar fjárhagshátlanir.

Eða líkön, en það skiptir máli að við áttum okkur á því hvað muni gerast, til dæmis hvort þar verði lífverur sem bindi eða losi gróðurhúsalofttegundir og geti mögulega hraðað hlýnun jarðar.

Síðasti dagur ferðarinnar er runninn upp og hann er sumarið. Hópurinn notar morguninn til að safna saman allra síðustu gögnunum áður en við snúum aftur heim í mannabyggðir. Nokkur stökkva strax út í rannsóknir, á meðan önnur byrja að þrífa skálann og koma öllu okkar hafurtaski út. Eftir tiltektina sest ég niður við bakka votlendisins og dáist að dýjamosanum. Svo er ég fagnað.

Ný tegund fannst í votlendinu í morgunsólinni. Punkturinn yfir i-ið er settur í ferðina. Hér voru þar til í dag skráðar 100 tegundir háplantna eða æðplantna, en í fundum eina nýja áðan. Það er úr 100 í 101, miklu trúverðugra.

Plöntutegundir hljómar víst ekki eins vísindalega á 101 eða 99. Það hefur því verið keppikefli síðustu daga að athuga hvort hópurinn komi ekki auga á nýja tegund og á lokasprettinum tókst ætlunarverkið. Hrafnafífa hafði fest rætur í votlendinu. Þrátt fyrir dökkleita nafngiftina er hún með grænan stilk og hvítan úfnakoll.

Þessi nýja tegund sem við finnum hérna í dag, hún er nýkomin hérna. Hún er sem sagt einkennistegund fjallamýra á Íslandi, hrafnafífa, sem er hálendismýranna. En við vorum eiginlega ofan hennar marka. Við erum hérna í 700 metra hæð.

700, já. Við erum nákvæmlega bara í 700, og hún var bara í rauninni að nema land hérna í þessari mýri, sem var áður bara staðir og mosi. En hún er einkennisplanta hálendismýranna um allt hálendi Íslands, þannig að nú hefur bara hlýnað nóg til að hún lifi af, sko.

Eftir síðasta fagnaðarerindið höldum við af stað niður jökulinn á ný. Ferðin gengur mun hraðar fyrir sig í þetta skiptið. Bakpokarnir eru léttari og leiðarvalið betra. Við erum ekki nema um átta tíma á leiðinni til baka, sem er allt í einu orðinn voða stuttur göngutími í mínum huga. Fyrr en varir glittir í bílana sem bíða okkar bak við jökulgarðinn.

Nóg er eftir af deginum, sem þýðir bara eitt: Ég verð að komast í sund. Eftir fimm daga af töluverðri líkamlegri hreyfingu í vatnslausum jökulskála er heilög stund að liggja í heitum potti. Á leiðinni í sund á Höfn í Hornafirði halla ég höfðinu upp að bílrúðunni. Það er gróður í vegkantinum, appelsínugulir roðafíflar og gulir túnfíflar. Ætli fræið hafi borist með vindi eða fugli, jafnvel fest við dekk á bílum?

Ég er ekki í Esjufjöllum lengur og þessar síðustu línur eru ritaðar og sagðar á skrifstofu í Reykjavík, en áhrif ferðarinnar gætir ennþá mjög sterkt. Reynitrén fyrir utan skrifstofuna hafa öðlast alveg nýja merkingu. Það eru gulleitar fléttur á þeim. Ég geng meðfram Tjörninni í miðbænum á hverjum morgni. Hún hefur líka breyst. Við hana er mun fjölbreyttara líf en mig hafði órað fyrir, ýmis strá og starir, litskrúðugar blómategundir í grasinu og falleg tré og runnar.

Ég fylgist með lífríkinu í borginni vaxa og taka breytingum í ólíku veðri og árstíðum. Pínulítið að kíkja upp úr moldinni eftir rigningar og fylgist með laufblöðunum skipta um lit og verða stórkostlega eldrauð í gullinni haustsólinni. Ég held ég sé að losna við grænku-blinduna.